Adhyaya 3
Satī Desires to Attend Dakṣa’s Sacrifice; Śiva Warns Against the Pain of Relatives’ Insults
दक्ष आणि जावई शिव यांच्यातील जुना तणाव पुढे चालू राहतो. प्रजापतींचा प्रमुख म्हणून सामर्थ्य मिळाल्याने दक्षाचा गर्व वाढतो आणि तो वाजपेय व बृहस्पति-सव असे भव्य यज्ञ करतो; ऋषी, पितर, देव आणि अलंकृत देव्या सर्वत्रून येतात. सती दिव्य चर्चा ऐकून देवस्त्रियांची यज्ञयात्रा पाहते व पितृगृहस्नेह आणि लोकरीतीने प्रेरित होऊन शिवाला सोबत येण्याची विनंती करते—निमंत्रण नसले तरी वडिलांच्या घरी जाता येते असे ती म्हणते. शिव गंभीर नीति सांगतो: ईर्ष्याळूंच्या संगतीत जाणे अपायकारक; शत्रूच्या बाणांपेक्षा नातेवाइकांचे कठोर शब्द अधिक खोल जखम करतात. तो दक्षाची विद्या, तप, धन, रूप, यौवन व कुलगर्वामुळे झालेली अंधता उघड करतो आणि सर्वांच्या अंतरी असलेल्या परमात्म्याला—वासुदेवाला—खरा मान देणे श्रेष्ठ आहे असे सांगतो. शुद्धचित्ताने वासुदेवाला नित्य नमस्कार करत शिव सतीला सावध करतो की दक्षाची ईर्ष्या तिला सभेत अपमानित करील; नातलगांचा अपमान मृत्युसमान दुःख देऊ शकतो—यज्ञातील येऊ घातलेल्या अनर्थाची हीच भूमिका आहे।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच सदा विद्विषतोरेवं कालो वै ध्रियमाणयो: । जामातु: श्वशुरस्यापि सुमहानतिचक्रमे ॥ १ ॥
मैत्रेय म्हणाले—अशा रीतीने जावई आणि सासरा, म्हणजेच भगवान् शिव व दक्ष, यांच्यातील वैर बराच दीर्घ काळ टिकून राहिले.
Verse 2
यदाभिषिक्तो दक्षस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना । प्रजापतीनां सर्वेषामाधिपत्ये स्मयोऽभवत् ॥ २ ॥
परमेष्ठी ब्रह्मदेवांनी दक्षाला सर्व प्रजापतींचा अधिपती म्हणून अभिषेक केला तेव्हा दक्ष फारच गर्विष्ठ झाला.
Verse 3
इष्ट्वा स वाजपेयेन ब्रह्मिष्ठानभिभूय च । बृहस्पतिसवं नाम समारेभे क्रतूत्तमम् ॥ ३ ॥
दक्षाने वाजपेय यज्ञ केला आणि ब्रह्मदेवाच्या पाठबळावर अतिशय गर्विष्ठ झाला. त्यानंतर त्याने ‘बृहस्पति-सव’ नावाचा आणखी एक श्रेष्ठ महायज्ञ आरंभ केला।
Verse 4
तस्मिन्ब्रह्मर्षय: सर्वे देवर्षिपितृदेवता: । आसन् कृतस्वस्त्ययनास्तत्पत्न्यश्च सभर्तृका: ॥ ४ ॥
यज्ञ चालू असताना सर्व ब्रह्मर्षी, देवर्षी, पितृदेवता व इतर देवगण उपस्थित होते. त्यांनी मंगलस्वस्त्ययन केले होते, आणि त्यांच्या पत्नीही पतींसह अलंकृत होऊन आल्या।
Verse 5
तदुपश्रुत्य नभसि खेचराणां प्रजल्पताम् । सती दाक्षायणी देवी पितृयज्ञमहोत्सवम् ॥ ५ ॥ व्रजन्ती: सर्वतो दिग्भ्य उपदेववरस्त्रिय: । विमानयाना: सप्रेष्ठा निष्ककण्ठी: सुवासस: ॥ ६ ॥ दृष्ट्वा स्वनिलयाभ्याशे लोलाक्षीर्मृष्टकुण्डला: । पतिं भूतपतिं देवमौत्सुक्यादभ्यभाषत ॥ ७ ॥
आकाशात उडणाऱ्या देवगणांच्या बोलण्यावरून दाक्षायणी सतीदेवीला पित्याच्या महान पितृयज्ञ-महोत्सवाची वार्ता कळली. तिने पाहिले की सर्व दिशांतून उपदेवांच्या सुंदर पत्नी विमानांतून, प्रियजनांसह, उत्तम वस्त्रे व हार-कुंडले घालून तिच्या निवासाजवळून यज्ञाकडे जात आहेत. हे पाहून सतीने व्याकुळ होऊन भूतपती पती देव शंकरांना उत्सुकतेने संबोधले।
Verse 6
तदुपश्रुत्य नभसि खेचराणां प्रजल्पताम् । सती दाक्षायणी देवी पितृयज्ञमहोत्सवम् ॥ ५ ॥ व्रजन्ती: सर्वतो दिग्भ्य उपदेववरस्त्रिय: । विमानयाना: सप्रेष्ठा निष्ककण्ठी: सुवासस: ॥ ६ ॥ दृष्ट्वा स्वनिलयाभ्याशे लोलाक्षीर्मृष्टकुण्डला: । पतिं भूतपतिं देवमौत्सुक्यादभ्यभाषत ॥ ७ ॥
आकाशात उडणाऱ्या देवगणांच्या बोलण्यावरून दाक्षायणी सतीदेवीला पित्याच्या महान पितृयज्ञ-महोत्सवाची वार्ता कळली. तिने पाहिले की सर्व दिशांतून उपदेवांच्या सुंदर पत्नी विमानांतून, प्रियजनांसह, उत्तम वस्त्रे व हार-कुंडले घालून तिच्या निवासाजवळून यज्ञाकडे जात आहेत. हे पाहून सतीने व्याकुळ होऊन भूतपती पती देव शंकरांना उत्सुकतेने संबोधले।
Verse 7
तदुपश्रुत्य नभसि खेचराणां प्रजल्पताम् । सती दाक्षायणी देवी पितृयज्ञमहोत्सवम् ॥ ५ ॥ व्रजन्ती: सर्वतो दिग्भ्य उपदेववरस्त्रिय: । विमानयाना: सप्रेष्ठा निष्ककण्ठी: सुवासस: ॥ ६ ॥ दृष्ट्वा स्वनिलयाभ्याशे लोलाक्षीर्मृष्टकुण्डला: । पतिं भूतपतिं देवमौत्सुक्यादभ्यभाषत ॥ ७ ॥
आकाशात उडणाऱ्या देवगणांच्या बोलण्यावरून दाक्षायणी सतीदेवीला पित्याच्या महान पितृयज्ञ-महोत्सवाची वार्ता कळली. तिने पाहिले की सर्व दिशांतून उपदेवांच्या सुंदर पत्नी विमानांतून, प्रियजनांसह, उत्तम वस्त्रे व हार-कुंडले घालून तिच्या निवासाजवळून यज्ञाकडे जात आहेत. हे पाहून सतीने व्याकुळ होऊन भूतपती पती देव शंकरांना उत्सुकतेने संबोधले।
Verse 8
सत्युवाच प्रजापतेस्ते श्वशुरस्य साम्प्रतं निर्यापितो यज्ञमहोत्सव: किल । वयं च तत्राभिसराम वाम ते यद्यर्थितामी विबुधा व्रजन्ति हि ॥ ८ ॥
सती म्हणाली—हे प्रिय शंकर, तुमचे श्वशुर प्रजापती सध्या महान यज्ञ-महोत्सव करीत आहेत. त्यांच्या निमंत्रणाने सर्व देव तिकडे जात आहेत. तुमची इच्छा असेल तर आपणही तिकडे जाऊया.
Verse 9
तस्मिन्भगिन्यो मम भर्तृभि: स्वकै- र्ध्रुवं गमिष्यन्ति सुहृद्दिदृक्षव: । अहं च तस्मिन्भवताभिकामये सहोपनीतं परिबर्हमर्हितुम् ॥ ९ ॥
त्या यज्ञात माझ्या बहिणी आपल्या-आपल्या पतींसह नक्कीच गेल्या असतील, कारण त्यांना आप्तांना पाहायचे आहे. मलाही पित्याने दिलेल्या दागिन्यांनी सजून तुमच्यासह तिथे जाऊन त्या सभेत सहभागी व्हावेसे वाटते.
Verse 10
तत्र स्वसृर्मे ननु भर्तृसम्मिता मातृष्वसृ: क्लिन्नधियं च मातरम् । द्रक्ष्ये चिरोत्कण्ठमना महर्षिभि- रुन्नीयमानं च मृडाध्वरध्वजम् ॥ १० ॥
तिथे माझ्या बहिणी, मावश्या व त्यांचे पती, तसेच स्नेहाळू आईही असतील—ज्यांना मी फार दिवसांपासून पाहण्यासाठी आतुर आहे. महर्षी यज्ञ कसा करीत आहेत आणि फडकणाऱ्या ध्वज-पताकांची शोभा देखील मला पाहता येईल. म्हणून, हे प्रिय पती, मला तिकडे जाण्याची फार उत्कंठा आहे.
Verse 11
त्वय्येतदाश्चर्यमजात्ममायया विनिर्मितं भाति गुणत्रयात्मकम् । तथाप्यहं योषिदतत्त्वविच्च ते दीना दिदृक्षे भव मे भवक्षितिम् ॥ ११ ॥
हे प्रकट विश्व अजन्मा परमेश्वराच्या मायेमुळे त्रिगुणात्मक होऊन अद्भुत रीतीने निर्माण झाले आहे—हे सत्य तुम्हाला पूर्णपणे माहीत आहे. तरीही मी एक दीन स्त्री, तत्त्वज्ञानात अल्प आहे. म्हणून मला माझी जन्मभूमी पुन्हा एकदा पाहायची आहे; कृपा करून मला तिकडे जाऊ द्या.
Verse 12
पश्य प्रयान्तीरभवान्ययोषितो ऽप्यलड़्क़ृता: कान्तसखा वरूथश: । यासां व्रजद्भि: शितिकण्ठ मण्डितं नभो विमानै: कलहंसपाण्डुभि: ॥ १२ ॥
हे अजन्मा, हे नीलकंठ! पाहा—फक्त माझे आप्तच नव्हे, तर इतर स्त्रियाही सुंदर वस्त्रे व दागिन्यांनी सजून, आपल्या पती व सख्यांसह टोळ्यांनी तिकडे जात आहेत. त्यांच्या हंसासारख्या शुभ्र विमानांनी सारे आकाश मनोहर झाले आहे.
Verse 13
कथं सुताया: पितृगेहकौतुकं निशम्य देह: सुरवर्य नेङ्गते । अनाहुता अप्यभियन्ति सौहृदं भर्तुर्गुरोर्देहकृतश्च केतनम् ॥ १३ ॥
हे देवश्रेष्ठ! पित्याच्या घरी उत्सव आहे असे ऐकून कन्येचे मन-देह कसे स्थिर राहील? मला बोलावले नसले तरी मित्र, पती, गुरु किंवा पित्याच्या घरी न बोलावता जाण्यात दोष नाही.
Verse 14
तन्मे प्रसीदेदममर्त्य वाञ्छितं कर्तुं भवान्कारुणिको बतार्हति । त्वयात्मनोऽर्धेऽहमदभ्रचक्षुषा निरूपिता मानुगृहाण याचित: ॥ १४ ॥
हे अमर शिवा! माझ्यावर प्रसन्न व्हा आणि माझी इच्छा पूर्ण करा. आपण मला आपल्या देहाचा अर्धभाग मानले आहे; म्हणून कृपा करून माझी विनंती स्वीकारा.
Verse 15
ऋषिरुवाच एवं गिरित्र: प्रिययाभिभाषित: प्रत्यभ्यधत्त प्रहसन् सुहृत्प्रिय: । संस्मारितो मर्मभिद: कुवागिषून् यानाह को विश्वसृजां समक्षत: ॥ १५ ॥
ऋषी मैत्रेय म्हणाले: प्रिय पत्नीने असे संबोधल्यावर कैलासपती शिव हसत उत्तर देऊ लागले; पण त्याच वेळी दक्षाने लोकपालांसमोर उच्चारलेली ती कटू, हृदयभेदी वचने त्यांना आठवली.
Verse 16
श्रीभगवानुवाच त्वयोदितं शोभनमेव शोभने अनाहुता अप्यभियन्ति बन्धुषु । ते यद्यनुत्पादितदोषदृष्टयो बलीयसानात्म्यमदेन मन्युना ॥ १६ ॥
भगवान शिव म्हणाले: हे सुंदरी, तू म्हणालीस की न बोलावता देखील आप्तांकडे जाता येते—हे योग्यच आहे; पण ते देहाभिमानाने दोष न काढणारे आणि क्रोधाने उग्र न होणारे असतील तरच.
Verse 17
विद्यातपोवित्तवपुर्वय:कुलै: सतां गुणै: षड्भिरसत्तमेतरै: । स्मृतौ हतायां भृतमानदुर्दृश: स्तब्धा न पश्यन्ति हि धाम भूयसाम् ॥ १७ ॥
विद्या, तप, धन, सौंदर्य, यौवन आणि कुल—हे सहा गुण सत्पुरुषांच्या उन्नतीसाठी आहेत; पण ज्याला यांचा गर्व होतो तो आंधळा होतो, त्याची स्मृती नष्ट होते आणि तो महान पुरुषांचे वैभव पाहू शकत नाही.
Verse 18
नैतादृशानां स्वजनव्यपेक्षया गृहान्प्रतीयादनवस्थितात्मनाम् । येऽभ्यागतान् वक्रधियाभिचक्षते आरोपितभ्रूभिरमर्षणाक्षिभि: ॥ १८ ॥
अशा अस्थिरचित्त लोकांच्या घरी, ते स्वजन असले तरी, जाऊ नये; जे आलेल्या अतिथीकडे वाकड्या बुद्धीने पाहतात, भुवया उंचावून क्रोधी नजरेने न्याहाळतात।
Verse 19
तथारिभिर्न व्यथते शिलीमुखै: शेतेऽर्दिताङ्गो हृदयेन दूयता । स्वानां यथा वक्रधियां दुरुक्तिभि- र्दिवानिशं तप्यति मर्मताडित: ॥ १९ ॥
शत्रूच्या बाणांनी जखमी झाल्यावरही माणूस तितका व्याकुळ होत नाही, जितका स्वजनांच्या वाकड्या बुद्धीतून निघालेल्या कटू वचनांनी; ती वेदना मर्माला टोचून दिवस-रात्र हृदय जाळते।
Verse 20
व्यक्तं त्वमुत्कृष्टगते: प्रजापते: प्रियात्मजानामसि सुभ्रु मे मता । तथापि मानं न पितु: प्रपत्स्यसे मदाश्रयात्क: परितप्यते यत: ॥ २० ॥
हे शुभ्रवर्णे प्रिये, हे स्पष्ट आहे की प्रजापती दक्षाच्या कन्यांमध्ये तू अत्यंत प्रिय आहेस; तरीही माझ्या आश्रयामुळे तू पित्याच्या घरी मान मिळवणार नाहीस, उलट माझ्याशी संबंध असल्याने तुला खेद होईल।
Verse 21
पापच्यमानेन हृदातुरेन्द्रिय: समृद्धिभि: पूरुषबुद्धिसाक्षिणाम् । अकल्प एषामधिरोढुमञ्जसा परं पदं द्वेष्टि यथासुरा हरिम् ॥ २१ ॥
अहंकाराने चालविला गेलेला मनुष्य हृदयाने सतत जळत राहतो व इंद्रियेही व्याकुळ होतात; आत्मसाक्षात्कार झालेल्यांची समृद्धी तो सहन करू शकत नाही। त्या पदावर सहज चढू न शकल्याने तो त्यांचा तसाच द्वेष करतो, जसा असुर भगवान् हरिचा करतात।
Verse 22
प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनं विधीयते साधु मिथ: सुमध्यमे । प्राज्ञै: परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहाशयायैव न देहमानिने ॥ २२ ॥
हे सुमध्यमे, मित्र व स्वजन परस्पर उठून स्वागत, आदर व नमस्कार करतात—हे योग्यच आहे। पण जे प्राज्ञ जन आध्यात्मिक स्तरावर स्थित आहेत, ते देहाभिमानी व्यक्तीस नव्हे, तर देहाच्या आत गुह्यरूपेण वसणाऱ्या परम पुरुष परमात्म्यास मनानेच तो मान अर्पित करतात।
Verse 23
सत्त्वं विशुद्धं वसुदेवशब्दितं यदीयते तत्र पुमानपावृत: । सत्त्वे च तस्मिन्भगवान्वासुदेवो ह्यधोक्षजो मे नमसा विधीयते ॥ २३ ॥
जे विशुद्ध सत्त्व ‘वासुदेव’ म्हणून ओळखले जाते, त्यात पुरुष आवरणाविना प्रकट होतो. त्या शुद्ध चेतनेत अधोक्षज भगवान वासुदेवांना मी नित्य नमस्कार अर्पित करतो/करते.
Verse 24
तत्ते निरीक्ष्यो न पितापि देहकृद् दक्षो मम द्विट्तदनुव्रताश्च ये । यो विश्वसृग्यज्ञगतं वरोरु मा- मनागसं दुर्वचसाकरोत्तिर: ॥ २४ ॥
म्हणून देह देणारा पिता दक्षसुद्धा तुला पाहू नये; कारण तो आणि त्याचे अनुयायी माझ्याशी द्वेष करतात. हे वरोरु, ईर्ष्येने त्याने विश्वसृज यज्ञसभेत निरपराध मला कठोर शब्दांनी अपमानित केले आहे.
Verse 25
यदि व्रजिष्यस्यतिहाय मद्वचो भद्रं भवत्या न ततो भविष्यति । सम्भावितस्य स्वजनात्पराभवो यदा स सद्यो मरणाय कल्पते ॥ २५ ॥
तू माझे वचन झुगारूनही गेलीस, तर तुझ्यासाठी पुढे कल्याण होणार नाही. तू अत्यंत मान्य आहेस; आणि जेव्हा स्वजनांकडून अपमान होतो, तेव्हा तो अपमान तत्क्षणी मृत्यूसमान ठरतो.
Frequently Asked Questions
Satī is moved by natural filial emotion and social dharma: hearing of festivity at her father’s home and seeing other devas’ wives traveling, she longs to meet sisters, maternal relatives, and witness the sacrificial grandeur. She also reasons that a father, like a friend, husband, or guru, may be approached without formal invitation—an appeal grounded in customary etiquette and familial intimacy.
Śiva reads the underlying consciousness: Dakṣa’s pride and envy make him likely to dishonor Satī because she is Śiva’s wife. Śiva teaches that association with the envious is spiritually and emotionally dangerous; insults from relatives pierce more deeply than attacks from enemies. His warning is also theological: when ritual is driven by bodily identification and ego, it becomes a venue for aparādha, not purification.
Śiva distinguishes social courtesies from spiritual vision: the truly intelligent offer respect to the Supersoul (Paramātmā) seated within all bodies, not merely to the external person identified with the body. He frames his own practice as constant obeisance to Vāsudeva in pure Kṛṣṇa consciousness, where the Lord is revealed without covering.
The six—education, austerity, wealth, beauty, youth, and heritage—are ordinarily signs of elevation, but when possessed with pride they produce blindness and loss of discernment. In Dakṣa’s case, these become fuel for superiority and contempt toward a self-realized personality (Śiva), demonstrating the Bhāgavata’s critique of prestige divorced from humility and devotion.