Adhyaya 29
Nārada Explains the Allegory of King Purañjana (Deha–Indriya–Manaḥ Mapping and the Remedy of Bhakti)
राजा प्राचीनबर्हि पुरंजना-आख्यानाचा अर्थ न समजल्यावर नारदमुनी देहधारी जीवनाचे रूपक उलगडून सांगतात—जीव हा पुरंजना, ‘अज्ञात मित्र’ हा स्वयं भगवान, आणि मनुष्य/देव देह ही नवद्वारांची नगरी; जिथे इंद्रिये, मन, प्राण व बुद्धी मिळून भोग व दुःख अनुभवतात. ते प्रत्येक ‘द्वार’ व ‘नगरी’चे इंद्रियकार्य व विषयांशी तादात्म्य दाखवतात, पुढे देहाला रथरूप देतात—बुद्धी सारथी, मनाची दोरी बंधन; काळ (चंडवेग) दिवस-रात्रीने आयुष्य झिजवतो आणि जरा (कालकन्या) मृत्यूची सहचरी आहे. कर्मकांडाचा गर्व ते खंडित करतात व सांगतात की कर्मांची फेरमांडणी करून बंधन सुटत नाही; केवळ कृष्णचेतनेचे जागरण—विशेषतः श्रवण व भक्तसंग—संसारस्वप्नाचा अंत करते. राजा उपदेश स्वीकारून देहांतरातील कर्मसातत्य विचारतो; नारद मन, संस्कार व वासना यांच्या द्वारे सूक्ष्मदेहाचे स्थलांतर स्पष्ट करतात. शेवटी राजाचा वैराग्याने संन्यास व मुक्ती, आणि सावध श्रोत्याला देहाभिमानातून मुक्ती देणारी फलश्रुती येते।
Shlokas
Verse 1
प्राचीनबर्हिरुवाच भगवंस्ते वचोऽस्माभिर्न सम्यगवगम्यते । कवयस्तद्विजानन्ति न वयं कर्ममोहिता: ॥ १ ॥
राजा प्राचीनबर्हि म्हणाला— हे भगवन्, आपण सांगितलेल्या पुरञ्जनाच्या रूपककथेचा भावार्थ आम्हाला नीट उमगत नाही. आत्मज्ञानात सिद्ध असलेले कविजन ते जाणतात; आम्ही कर्ममोहाने ग्रासलेले असल्याने त्याचा हेतू कळणे कठीण आहे।
Verse 2
नारद उवाच पुरुषं पुरञ्जनं विद्याद्यद् व्यनक्त्यात्मन: पुरम् । एकद्वित्रिचतुष्पादं बहुपादमपादकम् ॥ २ ॥
नारद म्हणाले— पुरञ्जन म्हणजे जीवात्मा, जो आपल्या कर्मानुसार देह-नगर धारण करतो. तो एकपायी, द्विपायी, त्रिपायी, चतुष्पायी, बहुपायी किंवा अपाद (पाय नसलेला) अशा विविध देहांत प्रवेश करून संसारात फिरतो; भोगता म्हणून तो ‘पुरञ्जन’ म्हणवतो।
Verse 3
योऽविज्ञाताहृतस्तस्य पुरुषस्य सखेश्वर: । यन्न विज्ञायते पुम्भिर्नामभिर्वा क्रियागुणै: ॥ ३ ॥
ज्याला मी ‘अविज्ञात’ म्हटले आहे, तोच परम पुरुषोत्तम भगवान— जीवाचा स्वामी आणि नित्य सखा आहे. भौतिक नावे, क्रिया किंवा गुण यांद्वारे तो ओळखता येत नाही; म्हणून बद्ध जीवाला तो सदैव अज्ञेयच राहतो।
Verse 4
यदा जिघृक्षन् पुरुष: कार्त्स्न्येन प्रकृतेर्गुणान् । नवद्वारं द्विहस्ताङ्घ्रि तत्रामनुत साध्विति ॥ ४ ॥
जेव्हा जीव प्रकृतीच्या गुणांचा पूर्ण भोग घ्यावयास इच्छितो, तेव्हा तो अनेक देहांपैकी नऊ द्वारांचा, दोन हात व दोन पाय असलेला देह ‘उत्तम’ मानून स्वीकारतो. अशा रीतीने तो मनुष्य किंवा देवदेह प्राप्त करतो।
Verse 5
बुद्धिं तु प्रमदां विद्यान्ममाहमिति यत्कृतम् । यामधिष्ठाय देहेऽस्मिन् पुमान् भुङ्क्तेऽक्षभिर्गुणान् ॥ ५ ॥
येथे ‘प्रमदा’ म्हणजे भौतिक बुद्धी—अर्थात अज्ञान—जी ‘मी’ आणि ‘माझे’ असा भाव निर्माण करते. तिचा आधार घेऊन मनुष्य या देहात इंद्रियांद्वारे गुणांचा भोग व दुःख भोगतो आणि अशा प्रकारे बंधनात अडकतो।
Verse 6
सखाय इन्द्रियगणा ज्ञानं कर्म च यत्कृतम् । सख्यस्तद्वृत्तय: प्राण: पञ्चवृत्तिर्यथोरग: ॥ ६ ॥
पाच कर्मेंद्रिये व पाच ज्ञानेंद्रिये ही पुरंजनीच्या पुरुष-मित्रांप्रमाणे आहेत. त्यांच्या साहाय्याने जीव ज्ञान मिळवतो व कर्म करतो. इंद्रियांच्या वृत्ती सख्यांसारख्या, आणि पाच मस्तकांच्या सर्पासारखा प्राण पाच प्रकारच्या प्रवाहांत कार्य करतो.
Verse 7
बृहद्बलं मनो विद्यादुभयेन्द्रियनायकम् । पञ्चाला: पञ्च विषया यन्मध्ये नवखं पुरम् ॥ ७ ॥
अकरावा सेवक जो सर्वांचा सेनापती आहे तो मन होय; तो ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रिये—दोन्हींचा नायक आहे. पाच विषय म्हणजेच पांचाल-देश, जिथे भोग होतो. त्या पांचालात नऊ द्वारांचे देह-नगर वसलेले आहे.
Verse 8
अक्षिणी नासिके कर्णौ मुखं शिश्नगुदाविति । द्वे द्वे द्वारौ बहिर्याति यस्तदिन्द्रियसंयुत: ॥ ८ ॥
दोन डोळे, दोन नाकपुड्या आणि दोन कान—ही जोड-द्वारे एकाच ठिकाणी आहेत. तोंड, जननेंद्रिय व गुदद्वार हीही वेगवेगळी द्वारे आहेत. या नऊ द्वारांच्या देहात स्थित जीव बाह्य जगात वावरून रूप-रसादी विषयांचा भोग घेतो.
Verse 9
अक्षिणी नासिके आस्यमिति पञ्चपुर: कृता: । दक्षिणा दक्षिण: कर्ण उत्तरा चोत्तर: स्मृत: । पश्चिमे इत्यधोद्वारौ गुदं शिश्नमिहोच्यते ॥ ९ ॥
दोन डोळे, दोन नाकपुड्या आणि तोंड—ही पाच द्वारे समोर आहेत. उजवा कान दक्षिण-द्वार, डावा कान उत्तर-द्वार मानला जातो. पश्चिमेकडे खाली असलेली दोन द्वारे गुद व जननेंद्रिय अशी सांगितली आहेत.
Verse 10
खद्योताविर्मुखी चात्र नेत्रे एकत्र निर्मिते । रूपं विभ्राजितं ताभ्यां विचष्टे चक्षुषेश्वर: ॥ १० ॥
खद्योता आणि आविर्मुखी ही दोन द्वारे म्हणजे एकाच ठिकाणी असलेले दोन्ही डोळे. ‘विभ्राजित’ नावाचे नगर म्हणजे रूप (दृश्य) असे जाणावे. अशा रीतीने चक्षु-ईश्वर सदैव विविध रूपे पाहत राहतो.
Verse 11
नलिनी नालिनी नासे गन्ध: सौरभ उच्यते । घ्राणोऽवधूतो मुख्यास्यं विपणो वाग्रसविद्रस: ॥ ११ ॥
नलिनी व नालिनी ही दोन द्वारे म्हणजे नाकपुड्या, आणि सौरभ ही नगरी म्हणजे सुगंध. अवधूत हा सहचर म्हणजे घ्राणेंद्रिय. मुख्या हे द्वार म्हणजे मुख, विपण म्हणजे वाणीशक्ती, आणि रसविद्रस म्हणजे रसज्ञ—चवेंद्रिय.
Verse 12
आपणो व्यवहारोऽत्र चित्रमन्धो बहूदनम् । पितृहूर्दक्षिण: कर्ण उत्तरो देवहू: स्मृत: ॥ १२ ॥
आपण ही नगरी जिभेचा वाणी-व्यवहार दर्शविते, आणि बहूदन म्हणजे विविध अन्नपदार्थ. उजवा कान पितृहू द्वार, तर डावा कान देवहू द्वार असे मानले आहे.
Verse 13
प्रवृत्तं च निवृत्तं च शास्त्रं पञ्चालसंज्ञितम् । पितृयानं देवयानं श्रोत्राच्छ्रुतधराद्व्रजेत् ॥ १३ ॥
प्रवृत्ती व निवृत्ती यांसाठीचे शास्त्र ‘पञ्चाल’ असे म्हटले आहे. दोन कानांद्वारे जीव श्रुती धारण करतो; त्याच श्रवणामुळे पितृयान व देवयान—पितृलोक व देवलोक—यांकडे गती मिळते.
Verse 14
आसुरी मेढ्रमर्वाग्द्वार्व्यवायो ग्रामिणां रति: । उपस्थो दुर्मद: प्रोक्तो निऋर्तिर्गुद उच्यते ॥ १४ ॥
आसुरी हे अधोद्वार म्हणजे जननेंद्रिय; त्यातून ग्रामक नावाच्या नगरीत प्रवेश होतो, जी मैथुनासाठी असून मूढ ग्राम्य जनांना अतिशय प्रिय वाटते. उपस्थ—प्रजननशक्ती—दुर्मद असे म्हटले आहे, आणि गुदाला निरृति म्हणतात.
Verse 15
वैशसं नरकं पायुर्लुब्धकोऽन्धौ तु मे शृणु । हस्तपादौ पुमांस्ताभ्यां युक्तो याति करोति च ॥ १५ ॥
पुरंजना वैशसाला जातो असे म्हटले की त्याचा अर्थ नरकगती—पायूशी संबंधित—असा होतो. त्याचा सहचर लुब्धक म्हणजे पायूचे कर्मेंद्रिय. पूर्वी सांगितलेले दोन अंध सहचर म्हणजे हात व पाय. हातपायांच्या साहाय्याने जीव सर्व कर्म करतो व इकडे-तिकडे जातो.
Verse 16
अन्त:पुरं च हृदयं विषूचिर्मन उच्यते । तत्र मोहं प्रसादं वा हर्षं प्राप्नोति तद्गुणै: ॥ १६ ॥
‘अंतःपुर’ म्हणजे हृदय, आणि ‘विषूची’ म्हणजे सर्वत्र धावणारे मन. त्या मनातच जीव प्रकृतीच्या गुणांमुळे कधी मोह, कधी समाधान, तर कधी हर्ष अनुभवतो.
Verse 17
यथा यथा विक्रियते गुणाक्तो विकरोति वा । तथा तथोपद्रष्टात्मा तद्वृत्तीरनुकार्यते ॥ १७ ॥
जसा जसा जीव दूषित बुद्धीच्या प्रभावाने बदलतो किंवा कृती करतो, तसा तसा तो उपद्रष्टा-आत्म्यासारखा बुद्धीच्या वृत्तींचेच अनुकरण करीत राहतो. जागृत वा स्वप्नात बुद्धी विविध स्थिती घडवते.
Verse 18
देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥
नारद मुनी म्हणाले—मी ज्याला रथ म्हटले, तो प्रत्यक्षात हा देह आहे; इंद्रिये ही त्याची घोडी आहेत. वर्षानुवर्षे काळाच्या वेगाने ती अडथळ्याविना धावतात, तरीही खरी प्रगती होत नाही. पुण्य-पाप ही दोन चाके, त्रिगुण हे ध्वज, पाच प्राण हे बंधन; मन ही लगाम, बुद्धी हा सारथी. हृदय हे आसन, आणि सुख-दुःखादी द्वंद्व हे गाठ बांधण्याचे ठिकाण. सात धातू हे आवरण, पाच कर्मेंद्रिये बाह्य क्रिया, आणि अकरा इंद्रिये ही सेना. विषयभोगात आसक्त जीव रथावर बसून मृगतृष्णेसारखा मिथ्या इच्छांच्या पूर्तीसाठी जन्मोजन्मी धावतो.
Verse 19
देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥
नारद मुनी म्हणाले—मी ज्याला रथ म्हटले, तो प्रत्यक्षात हा देह आहे; इंद्रिये ही त्याची घोडी आहेत. वर्षानुवर्षे काळाच्या वेगाने ती अडथळ्याविना धावतात, तरीही खरी प्रगती होत नाही. पुण्य-पाप ही दोन चाके, त्रिगुण हे ध्वज, पाच प्राण हे बंधन; मन ही लगाम, बुद्धी हा सारथी. हृदय हे आसन, आणि सुख-दुःखादी द्वंद्व हे गाठ बांधण्याचे ठिकाण. सात धातू हे आवरण, पाच कर्मेंद्रिये बाह्य क्रिया, आणि अकरा इंद्रिये ही सेना. विषयभोगात आसक्त जीव रथावर बसून मृगतृष्णेसारखा मिथ्या इच्छांच्या पूर्तीसाठी जन्मोजन्मी धावतो.
Verse 20
देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥
नारद मुनी म्हणाले—मी ज्याला रथ म्हटले, तो प्रत्यक्षात हा देह आहे; इंद्रिये ही त्याची घोडी आहेत. वर्षानुवर्षे काळाच्या वेगाने ती अडथळ्याविना धावतात, तरीही खरी प्रगती होत नाही. पुण्य-पाप ही दोन चाके, त्रिगुण हे ध्वज, पाच प्राण हे बंधन; मन ही लगाम, बुद्धी हा सारथी. हृदय हे आसन, आणि सुख-दुःखादी द्वंद्व हे गाठ बांधण्याचे ठिकाण. सात धातू हे आवरण, पाच कर्मेंद्रिये बाह्य क्रिया, आणि अकरा इंद्रिये ही सेना. विषयभोगात आसक्त जीव रथावर बसून मृगतृष्णेसारखा मिथ्या इच्छांच्या पूर्तीसाठी जन्मोजन्मी धावतो.
Verse 21
संवत्सरश्चण्डवेग: कालो येनोपलक्षित: । तस्याहानीह गन्धर्वा गन्धर्व्यो रात्रय: स्मृता: । हरन्त्यायु: परिक्रान्त्या षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ २१ ॥
पूर्वी ज्याला चण्डवेग म्हटले, तोच प्रबळ काळ आहे; तो दिवस-रात्र यांच्या द्वारा ओळखला जातो. त्याचे दिवस ‘गंधर्व’ व रात्री ‘गंधर्वी’ मानल्या आहेत; त्यांच्या ३६० परिक्रमांनी देहाचे आयुष्य हळूहळू कमी होते।
Verse 22
कालकन्या जरा साक्षाल्लोकस्तां नाभिनन्दति । स्वसारं जगृहे मृत्यु: क्षयाय यवनेश्वर: ॥ २२ ॥
‘कालकन्या’ म्हणून जी सांगितली आहे ती साक्षात् जरा (वार्धक्य) आहे; जग तिला मान्य करीत नाही. पण यवनेश्वर—मृत्यू—क्षयासाठी जराला आपली बहीण म्हणून स्वीकारतो।
Verse 23
आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥
आधी व व्याधी हेच त्याचे यवन-चर सैनिक; भूत-उपसर्ग व आसुरी बाधाही तशीच. ‘प्रज्वार’ हा दोन प्रकारच्या ज्वराचा संकेत आहे. अशा रीतीने दैव, भूत आणि आत्म (स्वतःच्या देह-मन) यांपासून उत्पन्न अनेक दुःखांनी क्लेशित होऊन, तमाने आच्छादित देही या देहात शंभर वर्षे यातना भोगतो. तो निर्गुण असूनही प्राण-इंद्रिय-मनाचे धर्म आत्म्यावर आरोपित करतो; कामनेने अंध होऊन ‘मी’ व ‘माझे’ या मिथ्या अहंकाराने कर्म करीत पडून राहतो।
Verse 24
आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥
अशा रीतीने दैव, भूत आणि आत्म (स्वतःच्या देह-मन) यांपासून उत्पन्न अनेक दुःखांनी क्लेशित होऊन, तमाने आच्छादित देही या देहात शंभर वर्षे यातना भोगतो।
Verse 25
आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥
तो निर्गुण असूनही प्राण-इंद्रिय-मनाचे धर्म आत्म्यावर आरोपित करतो; कामनेने अंध होऊन ‘मी’ व ‘माझे’ या भावाने कर्म करीत पडून राहतो।
Verse 26
यदात्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृते: स्वदृक् ॥ २६ ॥ गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवश: । शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते ॥ २७ ॥
जो जीव आत्मस्वरूप न जाणता परम गुरु भगवानांना विसरतो, तो प्रकृतीच्या गुणांत आसक्त होतो. गुणाभिमानाने तो विवश होऊन कर्म करतो आणि कर्मानुसार श्वेत, कृष्ण किंवा लोहित अशी विविध देहे प्राप्त करतो.
Verse 27
यदात्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृते: स्वदृक् ॥ २६ ॥ गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवश: । शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते ॥ २७ ॥
गुणांचा अभिमान धारण करणारा जीव तेव्हा विवश होऊन कर्म करतो; म्हणून कर्मानुसार तो श्वेत, कृष्ण किंवा लोहित अशी अनेक देहे धारण करून प्रकृतीच्या गुणांनी नाना योनींत भटकतो.
Verse 28
शुक्लात्प्रकाशभूयिष्ठाँल्लोकानाप्नोति कर्हिचित् । दु:खोदर्कान् क्रियायासांस्तम:शोकोत्कटान् क्वचित् ॥ २८ ॥
सत्त्वगुणामुळे कधी प्रकाशमय उच्च लोक प्राप्त होतात; रजोगुणामुळे कष्टदायक कर्म व दुःखफळ मिळते; आणि तमोगुणामुळे अंधकार, शोक व तीव्र क्लेश भोगावे लागतात.
Verse 29
क्वचित्पुमान् क्वचिच्च स्त्री क्वचिन्नोभयमन्धधी: । देवो मनुष्यस्तिर्यग्वा यथाकर्मगुणं भव: ॥ २९ ॥
तमोगुणाने आच्छादित बुद्धीचा जीव कधी पुरुष, कधी स्त्री, कधी नपुंसक; कधी देव, कधी मनुष्य, कधी पक्षी-पशू इत्यादी होतो. अशा रीतीने कर्म व गुणानुसार तो संसारात भटकत राहतो.
Verse 30
क्षुत्परीतो यथा दीन: सारमेयो गृहं गृहम् । चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ॥ ३० ॥ तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् । उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥ ३१ ॥
जसा भुकेने व्याकुळ झालेला दीन कुत्रा घरोगरी फिरून दैवाने कधी दंड, कधी थोडे अन्न मिळवतो; तसा कामनांनी भरलेला जीव नाना मार्गांनी भटकत कधी वर, कधी खाली, कधी मधल्या लोकांत—नियतीनुसार प्रिय-अप्रिय फळ भोगतो.
Verse 31
क्षुत्परीतो यथा दीन: सारमेयो गृहं गृहम् । चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ॥ ३० ॥ तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् । उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥ ३१ ॥
जसा भुकेने व्याकुळ झालेला दीन कुत्रा घरोगरी फिरतो आणि दैवाने कधी दंड मिळतो तर कधी थोडेसे अन्न मिळते, तसा जीव अनेक इच्छांच्या प्रभावाने नियतीप्रमाणे विविध योन्यांत भटकतो—कधी उंच, कधी नीच; कधी स्वर्गात, कधी नरकात, कधी मध्यम लोकांत, आणि प्रिय-अप्रिय फळे भोगतो.
Verse 32
दु:खेष्वेकतरेणापि दैवभूतात्महेतुषु । जीवस्य न व्यवच्छेद: स्याच्चेत्तत्तत्प्रतिक्रिया ॥ ३२ ॥
दैव, इतर जीव आणि देह-मन यांमुळे येणाऱ्या दुःखांवर जीव अनेक उपाय करतो; तरीही प्रकृतीच्या नियमांनी तो बांधलेलाच राहतो—कितीही प्रतिक्रिया केली तरी त्या बंधनाचा छेद होत नाही.
Verse 33
यथा हि पुरुषो भारं शिरसा गुरुमुद्वहन् । तं स्कन्धेन स आधत्ते तथा सर्वा: प्रतिक्रिया: ॥ ३३ ॥
जसा एखादा मनुष्य डोक्यावर जड ओझे वाहतो आणि ते जास्त जड वाटल्यावर डोक्याऐवजी खांद्यावर ठेवतो, तसा सर्व उपाय फक्त ओझे एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी हलवतात; ओझे खरेच नाहीसे होत नाही.
Verse 34
नैकान्तत: प्रतीकार: कर्मणां कर्म केवलम् । द्वयं ह्यविद्योपसृतं स्वप्ने स्वप्न इवानघ ॥ ३४ ॥
नारद म्हणाले—हे निष्पाप! कर्मांचे परिणाम केवळ दुसरे कर्म करून, विशेषतः कृष्णचेतनेविना केलेल्या कर्माने, पूर्णपणे नष्ट होत नाहीत; कारण दोन्ही अज्ञानातूनच येतात. जसा त्रासदायक स्वप्न दुसऱ्या त्रासदायक भ्रमाने नाहीसा होत नाही, तो जागे झाल्यावरच नाहीसा होतो. तसेच हा संसार अज्ञान-मोहाचा स्वप्न आहे; कृष्णचेतनेत जागे झाल्याशिवाय मुक्ती नाही.
Verse 35
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । मनसा लिङ्गरूपेण स्वप्ने विचरतो यथा ॥ ३५ ॥
वस्तू प्रत्यक्ष नसतानाही संसारभ्रम निवरत नाही; जसे स्वप्नात मन सूक्ष्म रूप धारण करून फिरते. स्वप्नात वाघ किंवा साप दिसला की दुःख होते, पण प्रत्यक्षात ना वाघ ना साप; सूक्ष्म कल्पनेने दुःख होते आणि जागे झाल्याशिवाय ते शांत होत नाही.
Verse 36
अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरम्परा । संसृतिस्तद्वयवच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ ॥ ३६ ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोग: समाहित: । सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥ ३७ ॥
जीवाचा खरा हित अज्ञानामुळे होणाऱ्या जन्म-मरणाच्या फेर्यातून मुक्त होणे हेच आहे. याचा उपाय—भगवंतांच्या प्रतिनिधी सद्गुरूंच्या चरणी परम भक्तीने शरण जाणे; वासुदेव भगवंतात स्थिर भक्तियोगच खरे वैराग्य व ज्ञान उत्पन्न करतो.
Verse 37
अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरम्परा । संसृतिस्तद्वयवच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ ॥ ३६ ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोग: समाहित: । सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥ ३७ ॥
वासुदेव भगवंतात एकाग्र झालेला भक्तियोगच सम्यक वैराग्य व यथार्थ ज्ञान निर्माण करतो; त्याविना पूर्ण विरक्तीही नाही, तत्त्वज्ञानाचाही प्रकाश नाही.
Verse 38
सोऽचिरादेव राजर्षे स्यादच्युतकथाश्रय: । शृण्वत: श्रद्दधानस्य नित्यदा स्यादधीयत: ॥ ३८ ॥
हे राजर्षे! जो श्रद्धेने नित्य अच्युतकथा आश्रयतो, सतत ऐकतो व मनन करतो, तो लवकरच भगवंतांचे साक्षात् दर्शन करण्यास पात्र होतो.
Verse 39
यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशया: । भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतस: ॥ ३९ ॥ तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र- पीयूषशेषसरित: परित: स्रवन्ति । ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णै- स्तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहा: ॥ ४० ॥
हे राजन्! जिथे भागवत भक्त—निर्मळ अंतःकरणाचे साधु—भगवंतांच्या गुणकथन-श्रवणात तल्लीन असतात, तिथे महापुरुषांच्या मुखातून मधुर प्रभुचरित्राचा अमृतप्रवाह नदीच्या लहरींसारखा सर्वत्र वाहतो. जो तो अतृप्तपणे कान देऊन पितात, त्यांना भूक-तहान, भय, शोक व मोह स्पर्शत नाहीत.
Verse 40
यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशया: । भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतस: ॥ ३९ ॥ तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र- पीयूषशेषसरित: परित: स्रवन्ति । ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णै- स्तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहा: ॥ ४० ॥
त्या ठिकाणी महापुरुषांच्या मुखातून मधुर प्रभुचरित्राचा अमृतप्रवाह नदीच्या धारांसारखा सर्वत्र वाहतो. हे नृप! जो तो अतृप्तपणे गाढ कानांनी पितात, त्यांना भूक-तहान, भय, शोक व मोह स्पर्शत नाहीत.
Verse 41
एतैरुपद्रुतो नित्यं जीवलोक: स्वभावजै: । न करोति हरेर्नूनं कथामृतनिधौ रतिम् ॥ ४१ ॥
भूक‑तहान इत्यादी देहाच्या गरजांनी जीव नेहमीच त्रस्त असतो; म्हणून तो श्रीहरीच्या अमृतमय कथानिधीत आसक्ती ठेवू शकत नाही।
Verse 42
प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥
प्रजापतींचा अधिपती साक्षात् भगवान ब्रह्मा, गिरिश भगवान शंकर, मनु, दक्ष इत्यादी प्रजाध्यक्ष, तसेच सनक‑सनातनादी नैष्ठिक ब्रह्मचारी; आणि मरीचि, अत्रि, अङ्गिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, भृगु, वसिष्ठ व मी (नारद) — हे सर्व वेदवाङ्मयाचे प्रामाणिक वक्ते समर्थ ब्राह्मण आहोत। तप, विद्या व समाधीने शक्तिमान असूनही, परमेश्वराला पाहत असूनही, आम्ही त्यांना पूर्णपणे जाणू शकत नाही।
Verse 43
प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥
प्रजापतींचा अधिपती साक्षात् भगवान ब्रह्मा, गिरिश भगवान शंकर, मनु, दक्ष इत्यादी प्रजाध्यक्ष, तसेच सनक‑सनातनादी नैष्ठिक ब्रह्मचारी; आणि मरीचि, अत्रि, अङ्गिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, भृगु, वसिष्ठ व मी (नारद) — हे सर्व वेदवाङ्मयाचे प्रामाणिक वक्ते समर्थ ब्राह्मण आहोत। तप, विद्या व समाधीने शक्तिमान असूनही, परमेश्वराला पाहत असूनही, आम्ही त्यांना पूर्णपणे जाणू शकत नाही।
Verse 44
प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥
प्रजापतींचा अधिपती साक्षात् भगवान ब्रह्मा, गिरिश भगवान शंकर, मनु, दक्ष इत्यादी प्रजाध्यक्ष, तसेच सनक‑सनातनादी नैष्ठिक ब्रह्मचारी; आणि मरीचि, अत्रि, अङ्गिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, भृगु, वसिष्ठ व मी (नारद) — हे सर्व वेदवाङ्मयाचे प्रामाणिक वक्ते समर्थ ब्राह्मण आहोत। तप, विद्या व समाधीने शक्तिमान असूनही, परमेश्वराला पाहत असूनही, आम्ही त्यांना पूर्णपणे जाणू शकत नाही।
Verse 45
शब्दब्रह्मणि दुष्पारे चरन्त उरुविस्तरे । मन्त्रलिङ्गैर्व्यवच्छिन्नं भजन्तो न विदु: परम् ॥ ४५ ॥
असीम व दुस्तर शब्द‑ब्रह्म (वेद) मध्ये वावरून, मंत्रलक्षणांनुसार विविध देवतांची उपासना केली तरीही, लोक परम पुरुष—सर्वशक्तिमान भगवान—यांना जाणू शकत नाहीत।
Verse 46
यदा यस्यानुगृह्णाति भगवानात्मभावित: । स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम् ॥ ४६ ॥
जेव्हा भगवान् आपल्या अहैतुकी कृपेने एखाद्यावर अनुग्रह करतात, तेव्हा जागृत भक्त लौकिक कर्मे व वेदविहित कर्मकांडाची आसक्ती सोडून शुद्ध भक्तीत स्थिर होतो।
Verse 47
तस्मात्कर्मसु बर्हिष्मन्नज्ञानादर्थकाशिषु । मार्थदृष्टिं कृथा: श्रोत्रस्पर्शिष्वस्पृष्टवस्तुषु ॥ ४७ ॥
म्हणून, हे राजा बर्हिष्मान, अज्ञानामुळे वेदविहित कर्मकांड किंवा फलाशेची कर्मे—जी ऐकायला गोड वाटतात—यांना परम हिताचे ध्येय मानू नकोस; ते जीवनाचे अंतिम साध्य नाही।
Verse 48
स्वं लोकं न विदुस्ते वै यत्र देवो जनार्दन: । आहुर्धूम्रधियो वेदं सकर्मकमतद्विद: ॥ ४८ ॥
जे मंदबुद्धी आहेत ते वेदातील कर्मकांडालाच सर्वस्व मानतात. जिथे देव जनार्दन वास करतात ते आपले खरे धाम त्यांना कळत नाही; म्हणून मोहाने ते इतर घरांचा शोध घेत भटकतात।
Verse 49
आस्तीर्य दर्भै: प्रागग्रै: कार्त्स्न्येन क्षितिमण्डलम् । स्तब्धो बृहद्वधान्मानी कर्म नावैषि यत्परम् । तत्कर्म हरितोषं यत्सा विद्या तन्मतिर्यया ॥ ४९ ॥
हे राजन्, कुशगवताच्या तीक्ष्ण अग्रांनी जणू संपूर्ण भूमंडल आच्छादले आहे आणि यज्ञांत अनेक प्राण्यांचा वध करून तू गर्विष्ठ झालास; पण तुला कळत नाही की परम कर्म तेच जे हरिला संतुष्ट करते. तीच विद्या, तीच बुद्धी, जी कृष्णचेतना वाढवते।
Verse 50
हरिर्देहभृतामात्मा स्वयं प्रकृतिरीश्वर: । तत्पादमूलं शरणं यत: क्षेमो नृणामिह ॥ ५० ॥
श्रीहरि देहधारी सर्व जीवांचा अंतरात्मा व मार्गदर्शक आहेत; ते प्रकृतीचेही परम ईश्वर आहेत. म्हणून सर्वांनी त्यांच्या चरणकमलांचे शरण घ्यावे, कारण त्यातूनच मनुष्याचे कल्याण व क्षेम होते।
Verse 51
स वै प्रियतमश्चात्मा यतो न भयमण्वपि । इति वेद स वै विद्वान्यो विद्वान्स गुरुर्हरि: ॥ ५१ ॥
जो भक्तिसेवेत रत आहे त्याला भौतिक संसारात किंचितही भय नसते, कारण श्रीहरि सर्वांचा परमात्मा व परम मित्र आहे. हे गूढ रहस्य जो जाणतो तोच खरा विद्वान; असा विद्वान जगाचा गुरु होऊ शकतो. कृष्णाचा प्रामाणिक प्रतिनिधी सद्गुरु कृष्णापासून अभिन्न आहे.
Verse 52
नारद उवाच प्रश्न एवं हि सञ्छिन्नो भवत: पुरुषर्षभ । अत्र मे वदतो गुह्यं निशामय सुनिश्चितम् ॥ ५२ ॥
नारद मुनी म्हणाले: हे पुरुषश्रेष्ठ! तुमच्या प्रश्नाचे उत्तर मी यथोचित दिले आहे. आता माझ्याकडून सांगितली जाणारी, साधुजनांनी मान्य केलेली, अत्यंत गूढ व गोपनीय कथा निश्चयपूर्वक ऐका.
Verse 53
क्षुद्रं चरं सुमनसां शरणे मिथित्वा रक्तं षडङ्घ्रिगणसामसु लुब्धकर्णम् । अग्रे वृकानसुतृपोऽविगणय्य यान्तं पृष्ठे मृगं मृगय लुब्धकबाणभिन्नम् ॥ ५३ ॥
हे राजन्! त्या हरिणाचा शोध घ्या जो आपल्या हरिणीसह सुंदर फुलबागेत गवत चरतो आहे. तो आपल्या भोगात आसक्त होऊन भुंग्यांच्या मधुर गाण्याकडे कान लावून बसला आहे. त्याला कळत नाही की पुढे मांसाहारी वाघ आहे आणि मागे शिकारी तीक्ष्ण बाणाने भेदण्यास सज्ज आहे; म्हणून त्याचा अंत निकट आहे.
Verse 54
सुमन:समधर्मणां स्त्रीणां शरण आश्रमे पुष्पमधुगन्धवत्क्षुद्रतमं काम्यकर्मविपाकजं कामसुखलवं जैह्व्यौपस्थ्यादि विचिन्वन्तं मिथुनीभूय तदभिनिवेशितमनसंषडङ्घ्रिगणसामगीत वदतिमनोहरवनितादिजनालापेष्वतितरामतिप्रलोभितकर्णमग्रे वृकयूथवदात्मन आयुर्हरतोऽहोरात्रान्तान् काललवविशेषानविगणय्य गृहेषु विहरन्तं पृष्ठत एव परोक्षमनुप्रवृत्तो लुब्धक: कृतान्तोऽन्त:शरेण यमिह पराविध्यति तमिममात्मानमहो राजन् भिन्नहृदयं द्रष्टुमर्हसीति ॥ ५४ ॥
हे राजन्! स्त्रीचा आश्रय आरंभी फुलासारखा मोहक, पण शेवटी अत्यंत त्रासदायक असतो. जीव काम्यकर्मांच्या विपाकातून उत्पन्न इंद्रियसुख—जिभेपासून उपस्थापर्यंत—गोळा करीत, पत्नीशी एकरूप होऊन गृहस्थजीवनातच सुख मानतो. पत्नी-पुत्रांच्या मधुर बोलण्यात, जे भुंग्यांच्या गाण्यासारखे, त्याचे कान अधिकाधिक लोभित होतात. तो विसरतो की पुढे काळ आहे, जो दिवस-रात्र सरताना आयुष्य हिरावून घेतो; आणि मागून अदृश्यपणे मृत्युरूपी शिकारी अंतःशराने त्याला भेदायला येतो. म्हणून, हे राजन्, ही स्थिती ओळखा—तुम्ही सर्व बाजूंनी संकटात आहात.
Verse 55
स त्वं विचक्ष्य मृगचेष्टितमात्मनोऽन्त- श्चित्तं नियच्छ हृदि कर्णधुनीं च चित्ते । जह्यङ्गनाश्रममसत्तमयूथगाथं प्रीणीहि हंसशरणं विरम क्रमेण ॥ ५५ ॥
हे राजन्! हरिणाच्या या दृष्टांतात्मक चेष्टेचा विचार करून अंतःकरणातील चित्त संयमित करा आणि कानांना भुरळ घालणाऱ्या ध्वनींना मनात स्थान देऊ नका. काममय गृहस्थाश्रम व त्याच्या कथा सोडा, आणि मुक्त हंसस्वरूप महात्म्यांच्या कृपेने भगवान्च्या शरण जा. अशा रीतीने क्रमशः भौतिक आसक्तीपासून विरत व्हा.
Verse 56
राजोवाच श्रुतमन्वीक्षितं ब्रह्मन् भगवान् यदभाषत । नैतज्जानन्त्युपाध्याया: किं न ब्रूयुर्विदुर्यदि ॥ ५६ ॥
राजा म्हणाला—हे ब्राह्मण! तुम्ही भगवंतांचे जे वचन सांगितले ते मी अत्यंत लक्ष देऊन ऐकले व विचार करून ठरविले की जे आचार्य मला कर्मकांडात गुंतवीत होते, त्यांना हे गुप्त ज्ञान माहीत नव्हते. माहीत असते तर त्यांनी मला का सांगितले नसते?
Verse 57
संशयोऽत्र तु मे विप्र सञ्छिन्नस्तत्कृतो महान् । ऋषयोऽपि हि मुह्यन्ति यत्र नेन्द्रियवृत्तय: ॥ ५७ ॥
हे विप्र! तुमच्या उपदेशाने माझा मोठा संशय दूर झाला. आता मला भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य यांचा भेद कळला. जीवनाचा खरा हेतू जिथे इंद्रियवृत्तीच नाही, तिथेही ऋषी मोहात पडतात—हेही मला उमगले; इंद्रियसुखाचा तर प्रश्नच नाही.
Verse 58
कर्माण्यारभते येन पुमानिह विहाय तम् । अमुत्रान्येन देहेन जुष्टानि स यदश्नुते ॥ ५८ ॥
या जन्मात मनुष्य जे कर्म करतो, त्याची फळे तो पुढील जन्मात दुसऱ्या देहाने भोगतो.
Verse 59
इति वेदविदां वाद: श्रूयते तत्र तत्र ह । कर्म यत्क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाशते ॥ ५९ ॥
वेदतत्त्व जाणणाऱ्यांचा असा वाद सर्वत्र ऐकू येतो की पूर्वकर्मांचे फळ भोगावे लागते. पण प्रत्यक्षात मागील जन्माचा तो देह नष्ट झालेला असतो; मग दुसऱ्या देहात त्या कर्माचे सुख-दुःख कसे प्रकट होते?
Verse 60
नारद उवाच येनैवारभते कर्म तेनैवामुत्र तत्पुमान् । भुङ्क्ते ह्यव्यवधानेन लिङ्गेन मनसा स्वयम् ॥ ६० ॥
नारद म्हणाले—ज्यामुळे जीव या स्थूल देहाने कर्म करतो, तोच जीव परलोकात त्याचे फळ भोगतो. स्थूल देह सूक्ष्म देह—मन, बुद्धी व अहंकार—यांच्या प्रेरणेने कर्म करतो. स्थूल देह नष्ट झाला तरी सूक्ष्म देह राहतो आणि तोच सुख-दुःख भोगतो; म्हणून विरोध नाही.
Verse 61
शयानमिममुत्सृज्य श्वसन्तं पुरुषो यथा । कर्मात्मन्याहितं भुङ्क्ते तादृशेनेतरेण वा ॥ ६१ ॥
जसा स्वप्नात पुरुष झोपेत असता हा स्थूल देह जणू सोडून मन-बुद्धीच्या कर्माने दुसऱ्या देहात देव किंवा कुत्रा होऊन वागतो, तसा स्थूल देह त्यागून जीव पूर्वकर्मफळ भोगण्यासाठी इह किंवा परत्र पशु वा देवदेह धारण करतो।
Verse 62
ममैते मनसा यद्यदसावहमिति ब्रुवन् । गृह्णीयात्तत्पुमान् राद्धं कर्म येन पुनर्भव: ॥ ६२ ॥
जीव मनाने ‘मी हा, मी तो; हे माझे कर्तव्य’ असे जे जे मानतो, त्या संस्कारांनुसार तो कर्माचा साठा ग्रहण करतो आणि त्यातून पुनर्जन्म होतो. भगवंतांच्या कृपेने त्याला आपल्या मनोविकल्पांनाही आचरायची संधी मिळते व तो दुसरे शरीर प्राप्त करतो।
Verse 63
यथानुमीयते चित्तमुभयैरिन्द्रियेहितै: । एवं प्राग्देहजं कर्म लक्ष्यते चित्तवृत्तिभि: ॥ ६३ ॥
ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये—या दोन्ही प्रकारच्या इंद्रियक्रियांवरून जीवाची चित्तस्थिती ओळखता येते. तसेच चित्तवृत्तींवरून त्याच्या पूर्वदेहातील कर्म व पूर्वजन्माची स्थितीही लक्षात येते।
Verse 64
नानुभूतं क्व चानेन देहेनादृष्टमश्रुतम् । कदाचिदुपलभ्येत यद्रूपं यादृगात्मनि ॥ ६४ ॥
कधी कधी या वर्तमान देहाने न पाहिलेली, न ऐकलेली गोष्टही अचानक अनुभवास येते; आणि कधी अशीच दृश्ये स्वप्नातही सहसा दिसतात।
Verse 65
तेनास्य तादृशं राजँल्लिङ्गिनो देहसम्भवम् । श्रद्धत्स्वाननुभूतोऽर्थो न मन: स्प्रष्टुमर्हति ॥ ६५ ॥
म्हणून, हे राजन्, सूक्ष्म लिंगदेह धारण करणारा हा जीव पूर्वदेहातील संस्कारांमुळेच नाना विचार व रूपे निर्माण करतो—हे निश्चित समजा. पूर्वदेहाने न अनुभवल्याशिवाय मन कोणतीही गोष्ट कल्पू किंवा स्पर्श करू शकत नाही।
Verse 66
मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति । भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यत: ॥ ६६ ॥
हे राजन्, तुझे कल्याण असो। मनच जीवाच्या पूर्व व भविष्य देहांचे संकेत देते. प्रकृती-संगानुसार मनोवृत्ती जशी, तशी देहप्राप्ती होते; म्हणून मनावरून पूर्वजन्म व पुढील देह कळतो.
Verse 67
अदृष्टमश्रुतं चात्र क्वचिन्मनसि दृश्यते । यथा तथानुमन्तव्यं देशकालक्रियाश्रयम् ॥ ६७ ॥
कधी स्वप्नात मनात असे काही दिसते जे या जन्मी न पाहिले, न ऐकले; पण ते सर्व वेगवेगळ्या देश-काल व परिस्थितीत पूर्वी अनुभवलेलेच असते—असे समजावे.
Verse 68
सर्वे क्रमानुरोधेन मनसीन्द्रियगोचरा: । आयान्ति बहुशो यान्ति सर्वे समनसो जना: ॥ ६८ ॥
इंद्रियांचे विषय मनाच्या क्रमाने वारंवार मनात येतात-जातात. समान मनोवृत्ती असलेल्या जीवांच्या मनात ते विविध संयोगांनी एकत्र प्रकट होतात; म्हणून कधी न पाहिलेल्या-न ऐकलेल्या प्रतिमाही दिसतात.
Verse 69
सत्त्वैकनिष्ठे मनसि भगवत्पार्श्ववर्तिनि । तमश्चन्द्रमसीवेदमुपरज्यावभासते ॥ ६९ ॥
मन सत्त्वात एकनिष्ठ होऊन भगवंताच्या सान्निध्यात स्थिर झाले की भक्ताला जग भगवंत जसे पाहतो तसे दिसू लागते. हे नेहमी शक्य नसते; पण पौर्णिमेच्या चंद्राजवळ राहूचा अंधार जसा दिसतो, तसे ते प्रकट होते.
Verse 70
नाहं ममेति भावोऽयं पुरुषे व्यवधीयते । यावद् बुद्धिमनोऽक्षार्थगुणव्यूहो ह्यनादिमान् ॥ ७० ॥
जोपर्यंत बुद्धी, मन, इंद्रिये, विषय आणि गुणांच्या कर्मफल-समूहाने बनलेले हे अनादी सूक्ष्म शरीर आहे, तोपर्यंत ‘मी’ आणि ‘माझे’ हा भाव तसेच त्याचा आधार असलेल्या स्थूल देहाचा अभिमानही टिकून राहतो.
Verse 71
सुप्तिमूर्च्छोपतापेषु प्राणायनविघातत: । नेहतेऽहमिति ज्ञानं मृत्युप्रज्वारयोरपि ॥ ७१ ॥
गाढ झोप, मूर्च्छा, तीव्र आघात, मृत्यू किंवा प्रचंड तापात प्राणवायूची गती थांबते; तेव्हा ‘मीच हा देह’ अशी देहात्मबुद्धी लोपते।
Verse 72
गर्भे बाल्येऽप्यपौष्कल्यादेकादशविधं तदा । लिङ्गं न दृश्यते यून: कुह्वां चन्द्रमसो यथा ॥ ७२ ॥
गर्भावस्था व बाल्यावस्थेत अपूर्णतेमुळे एकादशविध लिंग—दहा इंद्रिये व मन—दिसत नाही; जसे अमावस्येच्या अंधारात चंद्र झाकला जातो।
Verse 73
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ७३ ॥
स्वप्नात विषय प्रत्यक्ष नसतात, तरी विषयचिंतनाने ते प्रकट होऊन अनर्थ घडवितात; तसेच विषयसंगामुळे जीवाची संसारी गती, प्रत्यक्ष विषय नसतानाही, थांबत नाही।
Verse 74
एवं पञ्चविधं लिङ्गं त्रिवृत् षोडश विस्तृतम् । एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते ॥ ७४ ॥
पाच विषय, पाच कर्मेंद्रिये, पाच ज्ञानेंद्रिये आणि मन—हे सोळा भौतिक विस्तार; त्रिगुणांनी आवृत होऊन चेतनेशी युक्त झाले की त्यालाच बद्ध जीव म्हणतात।
Verse 75
अनेन पुरुषो देहानुपादत्ते विमुञ्चति । हर्षं शोकं भयं दु:खं सुखं चानेन विन्दति ॥ ७५ ॥
याच सूक्ष्म-लिंगाने (सूक्ष्म देहाने) जीव स्थूल देह धारण करतो व सोडतो; आणि याच्यामुळेच हर्ष, शोक, भय, दुःख व सुख अनुभवतो।
Verse 76
यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जन: ॥ ७६ ॥ यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् । मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम् ॥ ७७ ॥
जशी तृणजलूका (अळी) एक पान सोडण्यापूर्वी दुसरे पान धरते, तसा जीव पूर्वकर्मानुसार दुसरा देह न मिळेपर्यंत वर्तमान देहाभिमान सोडत नाही, मरणसमयीही।
Verse 77
यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जन: ॥ ७६ ॥ यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् । मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम् ॥ ७७ ॥
हे मनुष्येंद्र! कर्मांच्या क्रमाने जोवर जीवाला दुसरा देह मिळत नाही, तोवर मनच सर्व प्राण्यांच्या भवाचा प्रेरक आणि सर्व इच्छांचा आश्रय असतो.
Verse 78
यदाक्षैश्चरितान् ध्यायन् कर्माण्याचिनुतेऽसकृत् । सति कर्मण्यविद्यायां बन्ध: कर्मण्यनात्मन: ॥ ७८ ॥
इंद्रियविषयांचे वारंवार चिंतन करत मनुष्य पुन्हा पुन्हा कर्म साठवतो. अविद्यायुक्त कर्मातच बंधन आहे; अनात्मभावाने केलेल्या कर्मातच जखडण आहे.
Verse 79
अतस्तदपवादार्थं भज सर्वात्मना हरिम् । पश्यंस्तदात्मकं विश्वं स्थित्युत्पत्त्यप्यया यत: ॥ ७९ ॥
म्हणून त्या बंधनाच्या निवारणासाठी सर्वात्मभावाने हरिचे भजन कर. कारण त्याच्या इच्छेनेच हे विश्व उत्पत्ती, स्थिती आणि लय पावते; म्हणून विश्वाला त्याच्याच स्वरूपाने व्यापलेले पाहा.
Verse 80
मैत्रेय उवाच भागवतमुख्यो भगवान्नारदो हंसयोर्गतिम् । प्रदर्श्य ह्यमुमामन्त्र्य सिद्धलोकं ततोऽगमत् ॥ ८० ॥
मैत्रेय म्हणाले—श्रेष्ठ भागवत भगवान नारदांनी हंसयोगाची गती दाखवून राजाला आमंत्रित केले; आणि मग ते सिद्धलोकाला निघून गेले.
Verse 81
प्राचीनबर्ही राजर्षि: प्रजासर्गाभिरक्षणे । आदिश्य पुत्रानगमत्तपसे कपिलाश्रमम् ॥ ८१ ॥
मंत्र्यांच्या उपस्थितीत राजर्षी प्राचीनबर्ही यांनी पुत्रांना प्रजापालनाचा आदेश दिला आणि मग गृहत्याग करून तपासाठी कपिलाश्रमास गेले।
Verse 82
तत्रैकाग्रमना धीरो गोविन्दचरणाम्बुजम् । विमुक्तसङ्गोऽनुभजन् भक्त्या तत्साम्यतामगात् ॥ ८२ ॥
कपिलाश्रमात धीर प्राचीनबर्ही एकाग्र मनाने गोविंदाच्या चरणकमळांचे भक्तीने निरंतर भजन-सेवन करीत, संगत्यागी होऊन मुक्त झाले व भगवद्गुणसाम्य पदास पोहोचले।
Verse 83
एतदध्यात्मपारोक्ष्यं गीतं देवर्षिणानघ । य: श्रावयेद्य: शृणुयात्स लिङ्गेन विमुच्यते ॥ ८३ ॥
हे निष्पाप विदुर! देवर्षी नारदांनी गायिलेले हे अध्यात्मपर परोक्ष ज्ञान जो ऐकतो किंवा इतरांना ऐकवतो, तो देहाभिमानरूप लिंगातून मुक्त होतो।
Verse 84
एतन्मुकुन्दयशसा भुवनं पुनानं देवर्षिवर्यमुखनि:सृतमात्मशौचम् । य: कीर्त्यमानमधिगच्छति पारमेष्ठ्यं नास्मिन् भवे भ्रमति मुक्तसमस्तबन्ध: ॥ ८४ ॥
देवर्षिवर्य नारदांच्या मुखातून निघालेली, मुकुंदाच्या यशाने परिपूर्ण ही कथा जगत पावन करते व अंतःकरण शुद्ध करते। जो तिचे कीर्तन करीत स्वीकारतो, तो परम पद प्राप्त करतो; सर्व बंधनांपासून मुक्त होऊन या भवात पुन्हा भटकत नाही।
Verse 85
अध्यात्मपारोक्ष्यमिदं मयाधिगतमद्भुतम् । एवं स्त्रियाश्रम: पुंसश्छिन्नोऽमुत्र च संशय: ॥ ८५ ॥
हे अद्भुत अध्यात्मपर परोक्ष ज्ञान मला माझ्या गुरूकडून प्राप्त झाले आहे. जो या उपाख्यानाचा हेतू समजतो, तो देहाभिमानातून मुक्त होऊन मृत्यूनंतरचे जीवन स्पष्ट जाणतो; आत्म्याच्या गमनागमनाचे तत्त्वही या कथेतून नीट उमगते।
Frequently Asked Questions
Purañjana represents the jīva (living entity) who enters and ‘enjoys’ within material bodies while identifying as the doer and enjoyer. His wanderings across one-legged, two-legged, four-legged, many-legged, or legless forms illustrate transmigration driven by karma and guṇa-association. The allegory is meant to expose how the self becomes bound by sense-centered life and how that bondage can be ended by turning toward the Supreme Lord.
The ‘unknown friend’ is the Supreme Personality of Godhead as Paramātmā—master, witness, and eternal well-wisher of the jīva. He is ‘unknown’ to the conditioned soul because material naming, qualities, and activities cannot capture Him, and because the jīva—absorbed in “I” and “mine”—fails to recognize the Lord’s guiding presence within the heart.
The nine gates are the body’s outlets of interaction: two eyes, two nostrils, two ears, mouth, genitals, and rectum. Nārada correlates these with sensory objects and functions (seeing form, smelling aroma, hearing instruction, tasting/speaking, sex, and evacuation), showing how embodied life becomes a network of sense engagements that reinforces identification with the body.
Nārada explains that actions are performed in the gross body but are impelled and recorded by the subtle body (mind, intelligence, and ego). When the gross body is lost, the subtle body persists and carries impressions (saṁskāras), desires, and karmic momentum, thereby enabling the jīva to enjoy or suffer reactions in a new gross body—much like the continuity seen in dreaming and waking transitions.
The criticism is not of the Veda itself but of mistaking ritual and fruitive elevation as the ultimate goal. Nārada argues that activities ‘manufactured’ without Kṛṣṇa consciousness merely shift burdens rather than end bondage. The Vedas’ purpose is to lead one to the Lord (Vāsudeva); when rituals foster pride or violence (e.g., animal sacrifice as prestige), they obscure the real telos—bhakti and inner awakening.