Adhyaya 28
The Fall of Purañjana and the Supersoul as the Eternal Friend (Purañjana-Upākhyāna Culmination)
नारदांच्या उपदेशात पुरञ्जन-उपाख्यान निर्णायक टप्प्यावर येते. यवनराज (मृत्यू/भीती) व कालकन्या (काळ/जरा) देह-रूपी नगरावर आक्रमण करून भोग क्षीण करतात आणि ‘नागरिक’ (इंद्रिये/नातेवाईक) पुरञ्जनाच्या विरोधात होतात. सर्प-रक्षक (प्राण) दुर्बल होऊन बाहेर पडतो; प्रज्वार (ज्वर) नगर जाळतो—देहपतनाचे चिन्ह. बांधून ओढून नेला गेलेला पुरञ्जन आपल्या खऱ्या हितैषी परमात्म्याचे स्मरण करत नाही; कर्मफळे (यज्ञपशू) त्याला छळतात. पत्नीमध्ये आसक्त होऊन मरल्याने तो वैदर्भी नावाने स्त्रीजन्म घेतो व पुढे मलयध्वजाची पतिव्रता बनतो; मलयध्वज वैराग्य, तप आणि जीव-परमात्मा-विवेकाने स्थिर भक्ती प्राप्त करतो. त्याच्या प्रस्थानानंतर शोकाकुल राणीला एक वृद्ध ब्राह्मण—हृदयातील हंससखा परमात्मा—नवद्वार-नगरीचे रहस्य सांगून परोक्ष उपदेश पूर्ण करतो. अध्याय काळबंधनातून स्मरण व योग्य ओळखीद्वारे मुक्ती व भक्तीकडे नेतो.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच सैनिका भयनाम्नो ये बर्हिष्मन् दिष्टकारिण: । प्रज्वारकालकन्याभ्यां विचेरुरवनीमिमाम् ॥ १ ॥
नारद म्हणाले—हे प्राचीनबर्हिषत् राजा! नंतर भय-नावाचा यवनराज, प्रज्वार, कालकन्या आणि त्याचे सैनिक या संपूर्ण पृथ्वीवर सर्वत्र फिरू लागले।
Verse 2
त एकदा तु रभसा पुरञ्जनपुरीं नृप । रुरुधुर्भौमभोगाढ्यां जरत्पन्नगपालिताम् ॥ २ ॥
हे राजन्! एकदा ते भयंकर सैनिक मोठ्या वेगाने पुरञ्जनपुरीवर चाल करून गेले. ती नगरी भोगसामग्रीने समृद्ध होती, तरीही एक जर्जर सर्प तिचे रक्षण करीत होता।
Verse 3
कालकन्यापि बुभुजे पुरञ्जनपुरं बलात् । ययाभिभूत: पुरुष: सद्यो नि:सारतामियात् ॥ ३ ॥
कालकन्येनेही त्या भयंकर सैनिकांच्या साहाय्याने बलपूर्वक पुरञ्जनपुरीचा उपभोग केला; तिच्या अधीन झालेला पुरुष तत्क्षणी निष्प्रयोजक झाला।
Verse 4
तयोपभुज्यमानां वै यवना: सर्वतोदिशम् । द्वार्भि: प्रविश्य सुभृशं प्रार्दयन् सकलां पुरीम् ॥ ४ ॥
जेव्हा कालकन्या (काळाची कन्या) देहावर तुटून पडली, तेव्हा यवनराजाचे भयंकर सैनिक निरनिराळ्या द्वारांतून नगरात शिरून सर्व नागरिकांना अतिशय त्रास देऊ लागले।
Verse 5
तस्यां प्रपीड्यमानायामभिमानी पुरञ्जन: । अवापोरुविधांस्तापान् कुटुम्बी ममताकुल: ॥ ५ ॥
नगरी अशी पीडित होत असताना, अभिमानी पुरञ्जन—कुटुंबासक्त व ममताग्रस्त—यवनराज व कालकन्येच्या आक्रमणाने अनेक प्रकारच्या तापांना बळी पडला।
Verse 6
कन्योपगूढो नष्टश्री: कृपणो विषयात्मक: । नष्टप्रज्ञो हृतैश्वर्यो गन्धर्वयवनैर्बलात् ॥ ६ ॥
कालकन्येच्या आलिंगनाने राजा पुरञ्जनाची शोभा हळूहळू नष्ट झाली। विषयासक्त झाल्याने त्याची बुद्धी क्षीण झाली, ऐश्वर्य हरपले आणि गंधर्व व यवनांनी बलपूर्वक त्याला जिंकले।
Verse 7
विशीर्णां स्वपुरीं वीक्ष्य प्रतिकूलाननादृतान् । पुत्रान् पौत्रानुगामात्याञ्जायां च गतसौहृदाम् ॥ ७ ॥
आपली नगरी विस्कळीत झालेली पाहून राजाने पाहिले की पुत्र, पौत्र, सेवक व मंत्री हळूहळू प्रतिकूल व अनादर करणारे झाले आहेत। त्याने हेही पाहिले की पत्नीचे स्नेहबंध थंड व उदासीन होत आहेत।
Verse 8
आत्मानं कन्यया ग्रस्तं पञ्चालानरिदूषितान् । दुरन्तचिन्तामापन्नो न लेभे तत्प्रतिक्रियाम् ॥ ८ ॥
राजा पुरञ्जनाने पाहिले की कुटुंबीय, नातेवाईक, अनुयायी, सेवक व सचिव—सर्वच त्याच्या विरोधात झाले आहेत; तेव्हा तो अत्यंत चिंताग्रस्त झाला. पण कालकन्येने पूर्णपणे ग्रासल्यामुळे तो उपाय करू शकला नाही।
Verse 9
कामानभिलषन्दीनो यातयामांश्च कन्यया । विगतात्मगतिस्नेह: पुत्रदारांश्च लालयन् ॥ ९ ॥
कालकन्येच्या प्रभावाने भोगवस्तू नीरस व शिळ्या झाल्या. कामनांची सततता असल्याने राजा पुरञ्जन सर्व प्रकारे दीन झाला व जीवनाचे ध्येय समजू शकला नाही. तरीही तो पत्नी-पुत्रांवर आसक्त राहून त्यांच्या पालनपोषणाची चिंता करीत राहिला।
Verse 10
गन्धर्वयवनाक्रान्तां कालकन्योपमर्दिताम् । हातुं प्रचक्रमे राजा तां पुरीमनिकामत: ॥ १० ॥
गंधर्व व यवनांच्या आक्रमणाने ग्रासलेली आणि कालकन्येने चिरडलेली नगरी राजा पुरञ्जनाला सोडायची इच्छा नव्हती; तरीही परिस्थितीमुळे त्याला ती पुरी त्यागावी लागली।
Verse 11
भयनाम्नोऽग्रजो भ्राता प्रज्वार: प्रत्युपस्थित: । ददाह तां पुरीं कृत्स्नां भ्रातु: प्रियचिकीर्षया ॥ ११ ॥
त्या वेळी यवन-राजाचा मोठा भाऊ ‘प्रज्वार’ नावाने प्रसिद्ध तेथे आला. धाकट्या भावाला (भय-नामकाला) प्रसन्न करण्यासाठी त्याने संपूर्ण नगरीला आग लावली.
Verse 12
तस्यां सन्दह्यमानायां सपौर: सपरिच्छद: । कौटुम्बिक: कुटुम्बिन्या उपातप्यत सान्वय: ॥ १२ ॥
नगरी जळत असताना राजाचे नगरवासी, सेवक-परिचर आणि कुटुंबातील लोक—पुत्र, पौत्र, पत्नी व इतर नातेवाईक—सर्वजण त्या आगीत सापडले. त्यामुळे पुरंजन राजा अत्यंत व्याकुळ झाला.
Verse 13
यवनोपरुद्धायतनो ग्रस्तायां कालकन्यया । पुर्यां प्रज्वारसंसृष्ट: पुरपालोऽन्वतप्यत ॥ १३ ॥
यवनांनी वेढलेल्या त्या नगरीत नगररक्षक सर्पाने पाहिले की कालकन्या नागरिकांवर आक्रमण करत आहे. प्रज्वाराच्या अग्नीने त्याचे स्वतःचे निवासस्थानही जळू लागले; हे पाहून तो फार व्यथित झाला.
Verse 14
न शेके सोऽवितुं तत्र पुरुकृच्छ्रोरुवेपथु: । गन्तुमैच्छत्ततो वृक्षकोटरादिव सानलात् ॥ १४ ॥
तो सर्प तीव्र कष्टाने व थरथरीने ग्रासला होता; तो तिथे कोणाचेही रक्षण करू शकला नाही. जसा वनाग्नी लागल्यावर वृक्षकोटरातील सर्प बाहेर पडू इच्छितो, तसा तो प्रखर उष्णतेमुळे नगरी सोडू पाहू लागला.
Verse 15
शिथिलावयवो यर्हि गन्धर्वैर्हृतपौरुष: । यवनैररिभी राजन्नुपरुद्धो रुरोद ह ॥ १५ ॥
हे राजन्, गंधर्वांनी त्याचे पौरुष हिरावून घेतले आणि यवन शत्रूंनी त्याला अडवले; त्यामुळे त्याचे अवयव शिथिल झाले. देहातून बाहेर पडू पाहताना शत्रूंनी रोखले; प्रयत्न फसल्याने तो मोठ्याने रडू लागला.
Verse 16
दुहितृ: पुत्रपौत्रांश्च जामिजामातृपार्षदान् । स्वत्वावशिष्टं यत्किञ्चिद् गृहकोशपरिच्छदम् ॥ १६ ॥
तेव्हा राजा पुरंजना आपल्या कन्या, पुत्र, पौत्र, सून, जावई, सेवक व इतर सहचर, तसेच घर, घरातील सामान आणि उरलेली थोडीशी संपत्ती यांचा विचार करू लागला।
Verse 17
अहं ममेति स्वीकृत्य गृहेषु कुमतिर्गृही । दध्यौ प्रमदया दीनो विप्रयोग उपस्थिते ॥ १७ ॥
‘मी’ आणि ‘माझे’ या भावनेने घरात गुंतलेला राजा पुरंजना कुमतीने ग्रासलेला होता। पत्नीवरील अतिशय आसक्तीमुळे तो दीन झाला होता, आणि वियोगाचा काळ येताच तो अत्यंत शोकाकुल झाला।
Verse 18
लोकान्तरं गतवति मय्यनाथा कुटुम्बिनी । वर्तिष्यते कथं त्वेषा बालकाननुशोचती ॥ १८ ॥
राजा पुरंजना व्याकुळ होऊन विचार करू लागला—“अरेरे! इतक्या मुलांच्या ओझ्याने दबलेली माझी पत्नी मी गेल्यावर अनाथ होईल. मी देह सोडल्यावर ती सर्वांना कशी सांभाळेल? कुटुंबाच्या पालनपोषणाच्या चिंतेने ती फार त्रस्त होईल.”
Verse 19
न मय्यनाशिते भुङ्क्ते नास्नाते स्नाति मत्परा । मयि रुष्टे सुसन्त्रस्ता भर्त्सिते यतवाग्भयात् ॥ १९ ॥
राजा पुरंजना पत्नीबरोबरच्या पूर्वीच्या वर्तनाचा विचार करू लागला. तो आठवू लागला—“ती माझ्यावर इतकी आसक्त होती की मी जेवल्याशिवाय ती जेवत नसे, मी आंघोळ केल्याशिवाय ती आंघोळ करत नसे. मी कधी रागावून तिला धारेवर धरले, तरी ती भीतीने मौन राहून सर्व सहन करी.”
Verse 20
प्रबोधयति माविज्ञं व्युषिते शोककर्शिता । वर्त्मैतद् गृहमेधीयं वीरसूरपि नेष्यति ॥ २० ॥
राजा पुरंजना विचार करत राहिला—“मी गोंधळलेलो असताना ती मला समज देऊन जागृत करी; आणि मी घराबाहेर गेलो की ती शोकाने कृश होई. इतक्या वीर पुत्रांची माता असूनही, मला भीती वाटते की घरगुती व्यवहारांचा हा भार ती कसा निभावेल?”
Verse 21
कथं नु दारका दीना दारकीर्वापरायणा: । वर्तिष्यन्ते मयि गते भिन्ननाव इवोदधौ ॥ २१ ॥
राजा पुरञ्जन काळजीने म्हणाला—“मी गेल्यावर माझ्यावर अवलंबून असलेली माझी दीन मुले-मुली कशी जगतील? त्यांची अवस्था समुद्रात फुटलेल्या नावेतल्या प्रवाशांसारखी होईल.”
Verse 22
एवं कृपणया बुद्ध्या शोचन्तमतदर्हणम् । ग्रहीतुं कृतधीरेनं भयनामाभ्यपद्यत ॥ २२ ॥
अशा कृपण बुद्धीने, शोकास अयोग्य विषयावर शोक करणाऱ्या राजाला पकडण्यासाठी ‘भय’ नावाचा यवनराज तत्काळ पुढे आला.
Verse 23
पशुवद्यवनैरेष नीयमान: स्वकं क्षयम् । अन्वद्रवन्ननुपथा: शोचन्तो भृशमातुरा: ॥ २३ ॥
यवनांनी राजाला पशूसारखे बांधून आपल्या ठिकाणी नेत असताना, त्याचे अनुयायी फार व्याकुळ होऊन विलाप करत, तरीही विवश होऊन त्याच्या मागे चालत गेले.
Verse 24
पुरीं विहायोपगत उपरुद्धो भुजङ्गम: । यदा तमेवानु पुरी विशीर्णा प्रकृतिं गता ॥ २४ ॥
यवनराजाच्या सैनिकांनी पकडलेला सर्प नगराबाहेर आला होता आणि इतरांसह आपल्या स्वामीच्या मागे निघाला. सर्वांनी नगर सोडताच ती पुरी ताबडतोब उद्ध्वस्त होऊन धुळीत मिसळली.
Verse 25
विकृष्यमाण: प्रसभं यवनेन बलीयसा । नाविन्दत्तमसाविष्ट: सखायं सुहृदं पुर: ॥ २५ ॥
बलवान यवन त्याला जोराने ओढत नेत होता, तरीही अज्ञानाच्या अंधारात बुडालेला राजा समोर असलेल्या आपल्या सखा-सुहृद—अंतर्यामी परमात्म्याला—आठवू शकला नाही.
Verse 26
तं यज्ञपशवोऽनेन संज्ञप्ता येऽदयालुना । कुठारैश्चिच्छिदु: क्रुद्धा: स्मरन्तोऽमीवमस्य तत् ॥ २६ ॥
दुष्टबुद्धी राजा पुरंजना यज्ञांत अनेक पशूंचा वध करीत असे. आता संधी साधून ते यज्ञपशू क्रुद्ध होऊन, आपले दुःख स्मरून, शिंगांनी त्याला भोसकू लागले; जणू कुऱ्हाडींनी त्याचे तुकडे होत आहेत.
Verse 27
अनन्तपारे तमसि मग्नो नष्टस्मृति: समा: । शाश्वतीरनुभूयार्तिं प्रमदासङ्गदूषित: ॥ २७ ॥
स्त्रीसंगाच्या दूषणामुळे जीव—पुरंजना प्रमाणे—अपरंपार अंधकारात बुडतो, स्मृती हरवतो आणि अनेक वर्षे भौतिक जीवनाची शाश्वत वेदना भोगत राहतो.
Verse 28
तामेव मनसा गृह्णन् बभूव प्रमदोत्तमा । अनन्तरं विदर्भस्य राजसिंहस्य वेश्मनि ॥ २८ ॥
पुरंजना पत्नीचे स्मरण करीत देहत्याग केला. त्यामुळे पुढील जन्मी तो अत्यंत सुंदर व सुस्थित स्त्री झाला आणि विदर्भराजाच्या घरात कन्यारूपाने जन्मला.
Verse 29
उपयेमे वीर्यपणां वैदर्भीं मलयध्वज: । युधि निर्जित्य राजन्यान् पाण्ड्य: परपुरञ्जय: ॥ २९ ॥
विदर्भराजाची कन्या वैदर्भी हिचा विवाह अत्यंत पराक्रमी पुरुषाशी ठरला होता. पांड्यदेशातील परपुरंजय मलयध्वजाने युद्धात इतर राजकुमारांना जिंकून तिच्याशी विवाह केला.
Verse 30
तस्यां स जनयां चक्र आत्मजामसितेक्षणाम् । यवीयस: सप्त सुतान् सप्त द्रविडभूभृत: ॥ ३० ॥
त्या राणीपासून मलयध्वजाला एक कन्या झाली, तिचे डोळे अतिशय काळे होते. तसेच त्याला सात धाकटे पुत्रही झाले; पुढे ते द्रविड प्रदेशाचे राजे झाले. अशा रीतीने त्या भूमीत सात राजे झाले.
Verse 31
एकैकस्याभवत्तेषां राजन्नर्बुदमर्बुदम् । भोक्ष्यते यद्वंशधरैर्मही मन्वन्तरं परम् ॥ ३१ ॥
हे राजन् प्राचीनबर्हिषत! मलयध्वजाच्या पुत्रांपैकी प्रत्येकाला कोटी-कोटी पुत्र झाले. त्यांच्या वंशजांनी एका मनूच्या आयुष्याच्या शेवटापर्यंत आणि त्यानंतरही संपूर्ण पृथ्वीचे रक्षण केले.
Verse 32
अगस्त्य: प्राग्दुहितरमुपयेमे धृतव्रताम् । यस्यां दृढच्युतो जात इध्मवाहात्मजो मुनि: ॥ ३२ ॥
महर्षी अगस्त्यांनी मलयध्वजाची ज्येष्ठ कन्या धृतव्रता हिच्याशी विवाह केला; ती श्रीकृष्णाची दृढ भक्त होती. तिच्यापासून दृढच्युत नावाचा पुत्र झाला आणि त्याच्यापासून इध्मवाह नावाचा मुनिपुत्र जन्मला.
Verse 33
विभज्य तनयेभ्य: क्ष्मां राजर्षिर्मलयध्वज: । आरिराधयिषु: कृष्णं स जगाम कुलाचलम् ॥ ३३ ॥
राजर्षी मलयध्वजाने आपले संपूर्ण राज्य पुत्रांमध्ये विभागून दिले. नंतर श्रीकृष्णाची एकाग्र आराधना करण्याच्या इच्छेने तो कुलाचल नावाच्या एकांत स्थानी गेला.
Verse 34
हित्वा गृहान् सुतान् भोगान् वैदर्भी मदिरेक्षणा । अन्वधावत पाण्ड्येशं ज्योत्स्नेव रजनीकरम् ॥ ३४ ॥
घर, पुत्र आणि भोगसुख सोडून, मदिर-नेत्रांची वैदर्भी पांड्यराजाच्या मागोमाग धावली—जशी रात्री चंद्रामागे चांदणे चालते.
Verse 35
तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका । तत्पुण्यसलिलैर्नित्यमुभयत्रात्मनो मृजन् ॥ ३५ ॥ कन्दाष्टिभिर्मूलफलै: पुष्पपर्णैस्तृणोदकै: । वर्तमान: शनैर्गात्रकर्शनं तप आस्थित: ॥ ३६ ॥
कुलाचल प्रदेशात चंद्रवसा, ताम्रपर्णी आणि वटोदका अशा नद्या होत्या. राजा मलयध्वज त्या पुण्यजलात नित्य स्नान करून बाह्य व अंतःकरण शुद्ध करी. तो कंद, बी, मुळे-फळे, फुले-पाने, तृण इत्यादी खाऊन व पाणी पिऊन कठोर तप करू लागला; हळूहळू त्याचे शरीर फार कृश झाले.
Verse 36
तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका । तत्पुण्यसलिलैर्नित्यमुभयत्रात्मनो मृजन् ॥ ३५ ॥ कन्दाष्टिभिर्मूलफलै: पुष्पपर्णैस्तृणोदकै: । वर्तमान: शनैर्गात्रकर्शनं तप आस्थित: ॥ ३६ ॥
कुलाचल प्रांतात चन्द्रवसा, ताम्रपर्णी आणि वटोदका अशा पवित्र नद्या होत्या. राजा मलयध्वज नित्य तेथे जाऊन स्नान करी आणि बाह्य व अंतःकरण—दोन्ही शुद्ध करी. तो कंद, बी, पाने, फुले, मुळे, फळे व गवत खाऊन आणि पाणी पिऊन हळूहळू देह कृश करीत कठोर तपश्चर्येत स्थित झाला.
Verse 37
शीतोष्णवातवर्षाणि क्षुत्पिपासे प्रियाप्रिये । सुखदु:खे इति द्वन्द्वान्यजयत्समदर्शन: ॥ ३७ ॥
तपश्चर्येच्या बळावर राजा मलयध्वज शीत-उष्ण, वारा-वर्षा, भूक-तहान, प्रिय-अप्रिय आणि सुख-दुःख या द्वंद्वांबाबत समदर्शी झाला. अशा रीतीने त्याने सर्व सापेक्षतांवर विजय मिळवला.
Verse 38
तपसा विद्यया पक्वकषायो नियमैर्यमै: । युयुजे ब्रह्मण्यात्मानं विजिताक्षानिलाशय: ॥ ३८ ॥
तप, विद्या आणि नियम-यम यांच्या योगाने राजा मलयध्वजाचे कषाय (अशुद्ध संस्कार) पिकून क्षीण झाले. इंद्रिये, प्राण व चित्त जिंकून त्याने आपले आत्मस्वरूप परम ब्रह्म—श्रीकृष्ण—यात एकाग्र केले.
Verse 39
आस्ते स्थाणुरिवैकत्र दिव्यं वर्षशतं स्थिर: । वासुदेवे भगवति नान्यद्वेदोद्वहन् रतिम् ॥ ३९ ॥
अशा प्रकारे तो एकाच ठिकाणी स्थाणूसारखा अचल राहून देवगणनेनुसार शंभर वर्षे स्थित राहिला. त्यानंतर भगवान वासुदेव श्रीकृष्ण यांच्याविषयी त्याची शुद्ध भक्तिरति जागी झाली आणि तो त्यातच दृढपणे स्थिर झाला.
Verse 40
स व्यापकतयात्मानं व्यतिरिक्ततयात्मनि । विद्वान् स्वप्न इवामर्शसाक्षिणं विरराम ह ॥ ४० ॥
राजा मलयध्वजाने पूर्ण ज्ञान प्राप्त केले की परमात्मा सर्वव्यापी आहे आणि जीवात्मा त्यापासून भिन्न असून देहात सीमित आहे. देह हा आत्मा नाही, आत्मा देहाचा साक्षी आहे—असे जाणून तो स्वप्नातून जागे झाल्यासारखा भ्रांतीतून निवृत्त झाला.
Verse 41
साक्षाद्भगवतोक्तेन गुरुणा हरिणा नृप । विशुद्धज्ञानदीपेन स्फुरता विश्वतोमुखम् ॥ ४१ ॥
अशा प्रकारे राजा मलयध्वजाला साक्षात् भगवान् हरिरूप गुरूच्या उपदेशाने विशुद्ध ज्ञान प्राप्त झाले. त्या दिव्य ज्ञानदीपाने तो सर्व बाजूंनी सर्वार्थ जाणू लागला।
Verse 42
परे ब्रह्मणि चात्मानं परं ब्रह्म तथात्मनि । वीक्षमाणो विहायेक्षामस्मादुपरराम ह ॥ ४२ ॥
त्याने परब्रह्मात स्वतःला आणि स्वतःमध्ये परब्रह्माला स्थित पाहिले. दोघेही एकत्र असल्याचे जाणून भेददृष्टी सोडली आणि वेगळ्या स्वार्थाच्या कर्मांतून निवृत्त झाला।
Verse 43
पतिं परमधर्मज्ञं वैदर्भी मलयध्वजम् । प्रेम्णा पर्यचरद्धित्वा भोगान् सा पतिदेवता ॥ ४३ ॥
विदर्भराजाची कन्या परमधर्मज्ञ मलयध्वजालाच सर्वस्व व परम मानून प्रेमाने त्याची सेवा करू लागली. तिने भोग त्यागले आणि पतिदेवता होऊन पतीच्या व्रत-नियमांचे पालन केले।
Verse 44
चीरवासा व्रतक्षामा वेणीभूतशिरोरुहा । बभावुप पतिं शान्ता शिखा शान्तमिवानलम् ॥ ४४ ॥
ती जीर्ण वस्त्रे परिधान करी, व्रत-तपामुळे कृश झाली होती आणि केस न मांडल्याने जटा पडल्या होत्या. पतीजवळ असूनही ती शांत व स्थिर—जणू न हलणाऱ्या अग्नीची शिखा—अशी होती।
Verse 45
अजानती प्रियतमं यदोपरतमङ्गना । सुस्थिरासनमासाद्य यथापूर्वमुपाचरत् ॥ ४५ ॥
प्रियतम देहत्याग करून उपरमला आहे हे तिला कळेपर्यंत, तो स्थिर आसनात बसलेला असतानाही ती पूर्वीप्रमाणेच त्याची सेवा करत राहिली।
Verse 46
यदा नोपलभेताङ्घ्रावूष्माणं पत्युरर्चती । आसीत्संविग्नहृदया यूथभ्रष्टा मृगी यथा ॥ ४६ ॥
ती पतीचे पाय चोळीत असता पायांची उष्णता जाणवेना; तेव्हा तिला कळले की ते देहत्याग करून गेले. पतीवियोगाने ती जोडीपासून तुटलेल्या हरिणीसारखी अत्यंत व्याकुळ झाली.
Verse 47
आत्मानं शोचती दीनमबन्धुं विक्लवाश्रुभि: । स्तनावासिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा ॥ ४७ ॥
ती स्वतःला दीन व निराधार मानून शोक करू लागली. अश्रूंनी तिचे स्तन भिजले आणि त्या वनात ती मोठ्या स्वराने आक्रोश करू लागली.
Verse 48
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे इमामुदधिमेखलाम् । दस्युभ्य: क्षत्रबन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुमर्हसि ॥ ४८ ॥
उठा, उठा राजर्षे! पाहा, जलाने वेढलेली ही पृथ्वी दरोडेखोर व तथाकथित राजांनी त्रस्त आहे. जग भयभीत आहे; तिचे रक्षण करणे हे तुझे कर्तव्य आहे.
Verse 49
एवं विलपन्ती बाला विपिनेऽनुगता पतिम् । पतिता पादयोर्भर्तू रुदत्यश्रूण्यवर्तयत् ॥ ४९ ॥
अशी विलाप करत ती बाला त्या वनात पतीच्या मागे गेली आणि मृत पतीच्या पायांवर कोसळली. करुण रडत तिच्या डोळ्यांतून अश्रू ओघळू लागले.
Verse 50
चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्यु: कलेवरम् । आदीप्य चानुमरणे विलपन्ती मनो दधे ॥ ५० ॥
मग तिने लाकडांची चिता रचून त्यावर पतीचे शरीर ठेवले. चिता पेटवून ती तीव्र विलाप करत पतीसह अग्नीत प्रवेश करून प्राणत्याग करण्याचा निर्धार करू लागली.
Verse 51
तत्र पूर्वतर: कश्चित्सखा ब्राह्मण आत्मवान् । सान्त्वयन् वल्गुना साम्ना तामाह रुदतीं प्रभो ॥ ५१ ॥
हे राजन्, तेथे पुरञ्जनराजाचा एक जुना मित्र, आत्मसंयमी ब्राह्मण आला आणि मधुर वचने बोलून राणीला शांत करू लागला।
Verse 52
ब्राह्मण उवाच का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि । जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह ॥ ५२ ॥
ब्राह्मण म्हणाला—तू कोण आहेस? कोणाची पत्नी किंवा कन्या आहेस? इथे जो पडला आहे तो कोण, ज्यासाठी तू शोक करतेस? मला ओळखत नाहीस का? मी तुझा सनातन सखा आहे; पूर्वी तू अनेकदा माझ्याशी विचारविनिमय केला आहेस।
Verse 53
अपि स्मरसि चात्मानमविज्ञातसखं सखे । हित्वा मां पदमन्विच्छन् भौमभोगरतो गत: ॥ ५३ ॥
ब्राह्मण पुढे म्हणाला—हे सखे, तू मला त्वरित ओळखत नसला तरी, तुझा तो अतिशय जिवलग मित्र आठवत नाही का? दुर्दैवाने तू माझा संग सोडला आणि भौतिक भोगांत आसक्त होऊन या जगाचा भोक्ता बनलास।
Verse 54
हंसावहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ । अभूतामन्तरा वौक: सहस्रपरिवत्सरान् ॥ ५४ ॥
हे सौम्य सखे, मी आणि तू दोन हंसांसारखे आहोत। मानसरसासारख्या एकाच हृदय-सरात आपण दोघेही एकत्र वास करतो; तरीही हजारो वर्षे आपल्या मूळ धामापासून दूर आहोत।
Verse 55
स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्यमतिर्महीम् । विचरन् पदमद्राक्षी: कयाचिन्निर्मितं स्त्रिया ॥ ५५ ॥
हे बंधो, तूच माझा तोच मित्र आहेस; पण मला सोडून तू ग्राम्यबुद्धीने पृथ्वीवर आला. मला न पाहता, एखाद्या स्त्रीने रचलेल्या या भौतिक जगात तू विविध रूपांनी भटकत राहिलास।
Verse 56
पञ्चारामं नवद्वारमेकपालं त्रिकोष्ठकम् । षट्कुलं पञ्चविपणं पञ्चप्रकृति स्त्रीधवम् ॥ ५६ ॥
त्या देह-नगरात पाच उपवने, नऊ द्वारे, एक रक्षक, तीन कक्ष, सहा कुल, पाच बाजार, पाच भौतिक तत्त्वे आणि गृहस्वामिनी अशी एक स्त्री आहे।
Verse 57
पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वार: प्राणा नव प्रभो । तेजोऽबन्नानि कोष्ठानि कुलमिन्द्रियसङ्ग्रह: ॥ ५७ ॥
प्रिय मित्रा, पाच उपवने म्हणजे इंद्रियभोगाचे पाच विषय; रक्षक म्हणजे प्राणवायू, जो नऊ द्वारांतून ये-जा करतो. तीन कक्ष अग्नी, जल व पृथ्वी; आणि सहा कुल म्हणजे मन व पाच इंद्रियांचा समूह।
Verse 58
विपणस्तु क्रियाशक्तिर्भूतप्रकृतिरव्यया । शक्त्यधीश: पुमांस्त्वत्र प्रविष्टो नावबुध्यते ॥ ५८ ॥
पाच बाजार म्हणजे कर्मेंद्रिये; ती अव्यय अशा पाच तत्त्वांच्या संयुक्त शक्तीने व्यवहार करतात. या सर्व क्रियांच्या मागे आत्मा आहे—तो पुरुष व खरा भोक्ता; पण देह-नगरात लपल्याने तो अज्ञानात राहतो।
Verse 59
तस्मिंस्त्वं रामया स्पृष्टो रममाणोऽश्रुतस्मृति: । तत्सङ्गादीदृशीं प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो ॥ ५९ ॥
प्रिय मित्रा, भौतिक इच्छारूप स्त्रीसह अशा देहात प्रवेश केल्यावर तू इंद्रियभोगात रमून श्रुती-स्मृती, म्हणजे आध्यात्मिक स्मरण, विसरतोस. त्या संगामुळे भौतिक कल्पनांनी तू अनेक दुःखद अवस्थांना प्राप्त होतोस।
Verse 60
न त्वं विदर्भदुहिता नायं वीर: सुहृत्तव । न पतिस्त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नवमुखे यया ॥ ६० ॥
खरे तर तू विदर्भाची कन्या नाहीस, आणि हा वीर तुझा हितचिंतक पतीही नाही. तू पुरञ्जनीचा पती नव्हतास; नऊ द्वारांच्या या देहात, ज्याने तुला बांधले, तू मोहाने गुंतलेला होतास।
Verse 61
माया ह्येषा मया सृष्टा यत्पुमांसं स्त्रियं सतीम् । मन्यसे नोभयं यद्वै हंसौ पश्यावयोर्गतिम् ॥ ६१ ॥
ही माझीच माया आहे; देहाभिमानामुळे तू कधी स्वतःला पुरुष, कधी पतिव्रता स्त्री, तर कधी नपुंसक मानतोस. प्रत्यक्षात तू आणि मी दोघेही शुद्ध आत्मस्वरूप आहोत. आता हे सत्य समजून घे; मी आपली वास्तविक स्थिती सांगत आहे.
Verse 62
अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भो: । न नौ पश्यन्ति कवयश्छिद्रं जातु मनागपि ॥ ६२ ॥
हे प्रिय मित्रा, मी (अंतर्यामी) आणि तू (जीवात्मा) गुणतः वेगळे नाही; स्वभावतः तू माझ्याशी अभिन्न आहेस. याचा विचार कर. जे तत्त्वज्ञ विद्वान आहेत ते आपल्या मध्ये कधीही गुणभेद पाहत नाहीत.
Verse 63
यथा पुरुष आत्मानमेकमादर्शचक्षुषो: । द्विधाभूतमवेक्षेत तथैवान्तरमावयो: ॥ ६३ ॥
जसा मनुष्य आरशात आपले प्रतिबिंब स्वतःशी एकरूप मानतो, पण इतरांना दोन देह दिसतात; तसाच भौतिक अवस्थेत—जिथे जीव प्रभावितही होतो आणि तरीही स्वरूपतः अप्रभावित—भगवान आणि जीव यांत भेदाचा भास दिसतो.
Verse 64
एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधित: । स्वस्थस्तद्वयभिचारेण नष्टामाप पुन: स्मृतिम् ॥ ६४ ॥
अशा रीतीने हृदयात दोन हंस वास करतात. एक हंस दुसऱ्याला बोध देतो तेव्हा तो आपल्या स्वरूपात स्थिर होतो; म्हणजेच भौतिक आसक्तीमुळे हरवलेली मूळ कृष्णचेतना पुन्हा प्राप्त करतो.
Verse 65
बर्हिष्मन्नेतदध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शितम् । यत्परोक्षप्रियो देवो भगवान् विश्वभावन: ॥ ६५ ॥
हे बर्हिष्मन् राजा प्राचीनबर्हि, हे अध्यात्मतत्त्व मी परोक्ष रीतीने दाखविले आहे, कारण विश्वभावन भगवान् परोक्षरूपाने जाणला जाणे प्रिय मानला जातो. म्हणून पुरञ्जनकथेने मी तुला आत्मसाक्षात्काराचा उपदेश केला आहे.
Frequently Asked Questions
They function allegorically: Yavana-rāja represents fear and death overtaking the embodied being, while Kālakanyā represents Time manifesting as old age that drains beauty, strength, and enjoyment. Their ‘soldiers’ symbolize the progressive breakdown of bodily systems and the pressures that force the jīva to abandon the body.
The city is the material body (deha), described as having nine gates (two eyes, two ears, two nostrils, mouth, anus, genitals). Within this city, the jīva misidentifies as the enjoyer, becomes absorbed in sense objects, and forgets the Paramātmā. The image teaches embodied psychology and the mechanics of bondage in a memorable narrative form.
The chapter applies the Bhagavatam’s principle that one’s consciousness at death shapes the next embodiment. Because Purañjana dies intensely remembering his wife and household attachment, the mind’s final fixation produces a corresponding birth—here as Vaidarbhī—illustrating how kāma and identification with relational roles redirect the jīva’s journey.
He is the Paramātmā, the Supersoul—present as the jīva’s eternal friend within the heart. He reminds the conditioned soul of their long companionship (the ‘two swans’) and reorients identity away from bodily designations toward spiritual self-knowledge and bhakti.
Malayadhvaja models the positive resolution of the allegory: disciplined living, austerity, sense control, and bhakti lead to steady realization—distinguishing the localized jīva from the all-pervading Supersoul—culminating in fixed devotional attraction to Kṛṣṇa. His life contrasts Purañjana’s downfall under attachment and forgetfulness.