Adhyaya 27

Verse 1

नारद उवाच इत्थं पुरञ्जनं सध्र्यग्वशमानीय विभ्रमै: । पुरञ्जनी महाराज रेमे रमयती पतिम् ॥ १ ॥

नारद म्हणाले—महाराज, नानाविध मोहाने पुरंजना राजाला वश करून पुरंजनी राणीने त्याला संतुष्ट केले व त्याच्यासह रमली।

Verse 2

स राजा महिषीं राजन् सुस्‍नातां रुचिराननाम् । कृतस्वस्त्ययनां तृप्तामभ्यनन्ददुपागताम् ॥ २ ॥

हे राजन्, राणी स्नान करून शुभ वस्त्रे व अलंकार धारण करून, मंगलविधी करून, भोजनाने तृप्त होऊन राजाकडे आली. तिचे सुंदर मुख पाहून राजाने भक्तिभावाने तिचे स्वागत केले।

Verse 3

तयोपगूढ: परिरब्धकन्धरो रहोऽनुमन्त्रैरपकृष्टचेतन: । न कालरंहो बुबुधे दुरत्ययं दिवा निशेति प्रमदापरिग्रह: ॥ ३ ॥

राणीने राजाला मिठी मारली आणि राजानेही तिच्या खांद्यांना कवेत घेतले. एकांतात ते परिहासपूर्ण बोलांत रमले. सुंदर पत्नीच्या मोहाने राजाची बुद्धी हरपली आणि दिवस-रात्र सरणे म्हणजे आयुष्य निष्फळपणे कमी होत आहे हे त्याला कळले नाही।

Verse 4

शयान उन्नद्धमदो महामना महार्हतल्पे महिषीभुजोपधि: । तामेव वीरो मनुते परं यत- स्तमोऽभिभूतो न निजं परं च यत् ॥ ४ ॥

अशा रीतीने मायेमुळे अधिकाधिक झाकला जाऊन, चेतनेत उन्नत असूनही राजा पुरंजना पत्नीच्या बाहूंच्या उशीवर डोके ठेवून मौल्यवान शय्येवरच पडून राहिला. स्त्रीलाच तो परम सर्वस्व मानू लागला. तमोगुणाने ग्रासल्याने त्याला ना आत्मतत्त्व कळले, ना परमेश्वराचे तत्त्व।

Verse 5

तयैवं रममाणस्य कामकश्मलचेतस: । क्षणार्धमिव राजेन्द्र व्यतिक्रान्तं नवं वय: ॥ ५ ॥

हे राजेंद्र प्राचीनबर्हिषत, अशा रीतीने काम व पापमय वृत्तीने भरलेल्या चित्ताने राजा पुरंजना पत्नीबरोबर भोगात रमला आणि त्याचे नवे वय-यौवन क्षणार्धातच संपून गेले।

Verse 6

तस्यामजनयत्पुत्रान् पुरञ्जन्यां पुरञ्जन: । शतान्येकादश विराडायुषोऽर्धमथात्यगात् ॥ ६ ॥

पुरंजनााने पुरंजनीच्या गर्भात अकराशे पुत्र उत्पन्न केले; पण या गृहव्यवहारात त्याच्या विराट आयुष्याचा अर्धा भाग निघून गेला।

Verse 7

दुहितृर्दशोत्तरशतं पितृमातृयशस्करी: । शीलौदार्यगुणोपेता: पौरञ्जन्य: प्रजापते ॥ ७ ॥

हे प्रजापती! पुरंजनाने आणखी एकशे दहा कन्या उत्पन्न केल्या. त्या माता-पित्याचा यश वाढविणाऱ्या, शीलवान, उदार व इतर सद्गुणांनी युक्त होत्या।

Verse 8

स पञ्चालपति: पुत्रान् पितृवंशविवर्धनान् । दारै: संयोजयामास दुहितृ: सद‍ृशैर्वरै: ॥ ८ ॥

पांचाळदेशाचा राजा पुरंजनाने पितृवंश वाढावा म्हणून पुत्रांचे योग्य पत्नींसोबत आणि कन्यांचे योग्य वरांसोबत विवाह लावून दिले।

Verse 9

पुत्राणां चाभवन्पुत्रा एकैकस्य शतं शतम् । यैर्वै पौरञ्जनो वंश: पञ्चालेषु समेधित: ॥ ९ ॥

त्या पुत्रांपैकी प्रत्येकाला शेकडो-शेकडो पुत्र झाले. अशा रीतीने पुरंजनाचा वंश पांचाळात फार वाढला आणि नगर गजबजून गेले।

Verse 10

तेषु तद्रिक्थहारेषु गृहकोशानुजीविषु । निरूढेन ममत्वेन विषयेष्वन्वबध्यत ॥ १० ॥

ते पुत्र-पौत्र जणू त्याच्या घर, कोश, सेवक-परिवार व सर्व संपत्तीचे उपभोगकर्ते-हरणकर्ते झाले; तरीही पुरंजनाचे या विषयांवरील ममत्व खोलवर रुजले होते।

Verse 11

ईजे च क्रतुभिर्घोरैर्दीक्षित: पशुमारकै: । देवान् पितृन् भूतपतीन्नानाकामो यथा भवान् ॥ ११ ॥

नारद म्हणाले—हे राजा प्राचीनबर्हिषत्! तुझ्यासारखाच राजा पुरञ्जनही अनेक इच्छांत गुंतला. म्हणून पशुवधाच्या इच्छेने प्रेरित भयंकर यज्ञांनी त्याने देव, पितर आणि लोकनायकांची पूजा केली.

Verse 12

युक्तेष्वेवं प्रमत्तस्य कुटुम्बासक्तचेतस: । आससाद स वै कालो योऽप्रिय: प्रिययोषिताम् ॥ १२ ॥

अशा रीतीने कर्मकांडात गुंतलेला, कुटुंबासक्त आणि मलिन चित्ताने प्रमत्त झालेला पुरञ्जन याच्यावर तो काळ येऊन ठेपला—जो विषयासक्तांना अत्यंत अप्रिय वाटतो.

Verse 13

चण्डवेग इति ख्यातो गन्धर्वाधिपतिर्नृप । गन्धर्वास्तस्य बलिन: षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ १३ ॥

हे राजा! गंधर्वलोकात चण्डवेग नावाचा एक राजा आहे. त्याच्या अधीन ३६० अत्यंत बलवान गंधर्व सैनिक आहेत.

Verse 14

गन्धर्व्यस्ताद‍ृशीरस्य मैथुन्यश्च सितासिता: । परिवृत्त्या विलुम्पन्ति सर्वकामविनिर्मिताम् ॥ १४ ॥

त्याच्याबरोबर सैनिकांइतक्याच गंधर्वी होत्या; त्या श्वेत-श्याम (दिवस-रात्र) स्वरूपाच्या. त्या वारंवार फिरत इंद्रियभोगाची सारी सामग्री लुटून नेत.

Verse 15

ते चण्डवेगानुचरा: पुरञ्जनपुरं यदा । हर्तुमारेभिरे तत्र प्रत्यषेधत्प्रजागर: ॥ १५ ॥

चण्डवेग आणि त्याचे अनुचर जेव्हा पुरञ्जनाचे नगर लुटू लागले, तेव्हा तेथे पाच फण्यांचा ‘प्रजागर’ सर्प नगराचे रक्षण करण्यासाठी त्यांना रोखू लागला.

Verse 16

स सप्तभि: शतैरेको विंशत्या च शतं समा: । पुरञ्जनपुराध्यक्षो गन्धर्वैर्युयुधे बली ॥ १६ ॥

पाच फण्यांचा नाग, पुरंजन-नगराचा अधीक्षक व रक्षक, एकटाच ७२० गंधर्वांशी शंभर वर्षे पराक्रमाने युद्ध करीत राहिला।

Verse 17

क्षीयमाणे स्वसम्बन्धे एकस्मिन् बहुभिर्युधा । चिन्तां परां जगामार्त: सराष्ट्रपुरबान्धव: ॥ १७ ॥

अनेक महावीरांशी एकट्याने लढता-लढता पाच फण्यांचा नाग फारच क्षीण झाला. आपला परम मित्र दुर्बल होताना पाहून राजा पुरंजन व नगर-राज्यातील बंधु-नागरिक अत्यंत चिंताग्रस्त झाले।

Verse 18

स एव पुर्यां मधुभुक्पञ्चालेषु स्वपार्षदै: । उपनीतं बलिं गृह्णन् स्त्रीजितो नाविदद्भयम् ॥ १८ ॥

तोच पुरंजन पाचाळ-नगरात कर (बली) गोळा करून आपल्या पार्षदांसह विषयभोगात रमला. स्त्रीवश झाल्याने त्याला कळले नाही की आयुष्य क्षीण होत आहे आणि मृत्यू जवळ येत आहे।

Verse 19

कालस्य दुहिता काचित्‍त्रिलोकीं वरमिच्छती । पर्यटन्ती न बर्हिष्मन् प्रत्यनन्दत कश्चन ॥ १९ ॥

हे राजा प्राचीनबर्हिषत! त्या वेळी भयंकर काळाची एक कन्या त्रिलोकीत वर शोधीत फिरत होती. कोणीही तिला स्वीकारले नाही, तरीही ती आलीच।

Verse 20

दौर्भाग्येनात्मनो लोके विश्रुता दुर्भगेति सा । या तुष्टा राजर्षये तु वृतादात्पूरवे वरम् ॥ २० ॥

काळाची ती कन्या अत्यंत दुर्भाग्यवती होती, म्हणून लोकांत ‘दुर्भगा’ म्हणून प्रसिद्ध झाली. पण एकदा ती एका राजर्षीवर प्रसन्न झाली; राजाने तिला स्वीकारल्यामुळे तिने पूरुला महान वरदान दिले।

Verse 21

कदाचिदटमाना सा ब्रह्मलोकान्महीं गतम् । वव्रे बृहद्‌व्रतं मां तु जानती काममोहिता ॥ २१ ॥

एकदा मी ब्रह्मलोकातून पृथ्वीवर आलो. तेव्हा विश्वात भटकणारी काळकन्या मला भेटली. मला दृढ ब्रह्मचारी जाणून ती काममोहित झाली आणि मला पती म्हणून स्वीकारण्याची विनंती करू लागली.

Verse 22

मयि संरभ्य विपुलमदाच्छापं सुदु:सहम् । स्थातुमर्हसि नैकत्र मद्याच्ञाविमुखो मुने ॥ २२ ॥

मी तिची विनंती नाकारताच ती माझ्यावर फार रागावली आणि अत्यंत कठोर असा मोठा शाप दिला. ती म्हणाली—“हे मुने! माझी आज्ञा न मानल्यामुळे तू एका ठिकाणी दीर्घकाळ राहू शकणार नाहीस.”

Verse 23

ततो विहतसङ्कल्पा कन्यका यवनेश्वरम् । मयोपदिष्टमासाद्य वव्रे नाम्ना भयं पतिम् ॥ २३ ॥

माझ्यामुळे निराश झाल्यावर, माझ्या अनुमतीने ती कन्या ‘भय’ नावाच्या यवनराजाकडे गेली आणि त्यालाच पती म्हणून वरण केली.

Verse 24

ऋषभं यवनानां त्वां वृणे वीरेप्सितं पतिम् । सङ्कल्पस्त्वयि भूतानां कृत: किल न रिष्यति ॥ २४ ॥

यवनराजाकडे जाऊन काळकन्या म्हणाली—“हे वीरा! तू यवनांमध्ये श्रेष्ठ आहेस; मला हवासा पती म्हणून मी तुलाच वरण करते. ऐकिवात आहे की तुझ्याशी मैत्री करणाऱ्याचा संकल्प कधीही निष्फळ होत नाही.”

Verse 25

द्वाविमावनुशोचन्ति बालावसदवग्रहौ । यल्लोकशास्त्रोपनतं न राति न तदिच्छति ॥ २५ ॥

जो लोकाचार व शास्त्रविधीनुसार दान देत नाही आणि जो त्याच विधीने दान स्वीकारतही नाही—हे दोघेही अज्ञानगुणात स्थित, मूर्खांचा मार्ग धरतात. निश्चयच शेवटी त्यांना पश्चात्ताप करावा लागतो.

Verse 26

अथो भजस्व मां भद्र भजन्तीं मे दयां कुरु । एतावान् पौरुषो धर्मो यदार्ताननुकम्पते ॥ २६ ॥

कालकन्या म्हणाली: हे भद्र पुरुषा, मी तुझी सेवा करण्यासाठी तुझ्यासमोर उपस्थित आहे. कृपया माझा स्वीकार कर आणि माझ्यावर दया कर. दुःखी लोकांवर दया करणे हेच सज्जनांचे परम कर्तव्य आहे.

Verse 27

कालकन्योदितवचो निशम्य यवनेश्वर: । चिकीर्षुर्देवगुह्यं स सस्मितं तामभाषत ॥ २७ ॥

कालकन्येचे बोलणे ऐकून यवनेश्वर हसले आणि ईश्वराचे गुपित कार्य पूर्ण करण्याच्या इच्छेने त्यांनी तिला उद्देशून पुढीलप्रमाणे सांगितले.

Verse 28

मया निरूपितस्तुभ्यं पतिरात्मसमाधिना । नाभिनन्दति लोकोऽयं त्वामभद्रामसम्मताम् ॥ २८ ॥

यवनेश्वर म्हणाले: खूप विचार केल्यानंतर, मी तुझ्यासाठी एक पती निश्चित केला आहे. खरे तर, सर्वांच्या मते तू अमंगल आणि अशुभ आहेस. कोणालाच तू आवडत नसल्यामुळे, तुला पत्नी म्हणून कोण स्वीकारेल?

Verse 29

त्वमव्यक्तगतिर्भुङ्‌क्ष्व लोकं कर्मविनिर्मितम् । या हि मे पृतनायुक्ता प्रजानाशं प्रणेष्यसि ॥ २९ ॥

हे जग सकाम कर्माचे फळ आहे. म्हणून तू अदृश्य गतीने सामान्य लोकांवर आक्रमण करू शकतेस. माझ्या सैनिकांच्या मदतीने, तू कोणताही विरोध न होता त्यांचा नाश करू शकशील.

Verse 30

प्रज्वारोऽयं मम भ्राता त्वं च मे भगिनी भव । चराम्युभाभ्यां लोकेऽस्मिन्नव्यक्तो भीमसैनिक: ॥ ३० ॥

यवनेश्वर पुढे म्हणाले: हा प्रज्वार माझा भाऊ आहे. आता मी तुझा माझी बहीण म्हणून स्वीकार करतो. मी तुम्हा दोघांना, तसेच माझ्या भयंकर सैनिकांना, या जगात अदृश्यपणे कार्य करण्यासाठी नियुक्त करेन.