Adhyaya 26

Verse 1

नारद उवाच स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वमाशुगम् । द्वीषं द्विचक्रमेकाक्षं त्रिवेणुं पञ्चबन्धुरम् ॥ १ ॥ एकरश्म्येकदमनमेकनीडं द्विकूबरम् । पञ्चप्रहरणं सप्तवरूथं पञ्चविक्रमम् ॥ २ ॥ हैमोपस्करमारुह्य स्वर्णवर्माक्षयेषुधि: । एकादशचमूनाथ: पञ्चप्रस्थमगाद्वनम् ॥ ३ ॥

नारद म्हणाले—हे राजन्, एकदा महाधनुर्धर पुरंजन राजा सुवर्णकवच धारण करून, अक्षय बाणांच्या भात्यासह, सुवर्ण अलंकारांनी सजलेल्या रथावर आरूढ झाला. तो रथ पाच वेगवान घोड्यांनी ओढला जात होता; दोन चाके व एक धुरा, तीन ध्वज, एक लगाम, एक सारथी, एक आसन, जू बसविण्यासाठी दोन दांडे, पाच शस्त्रे व सात आवरणे होती; त्याची चाल पाच प्रकारची आणि पुढे पाच अडथळे होते. अकरा सेनानायकांसह तो ‘पंचप्रस्थ’ नावाच्या वनात गेला.

Verse 2

नारद उवाच स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वमाशुगम् । द्वीषं द्विचक्रमेकाक्षं त्रिवेणुं पञ्चबन्धुरम् ॥ १ ॥ एकरश्म्येकदमनमेकनीडं द्विकूबरम् । पञ्चप्रहरणं सप्तवरूथं पञ्चविक्रमम् ॥ २ ॥ हैमोपस्करमारुह्य स्वर्णवर्माक्षयेषुधि: । एकादशचमूनाथ: पञ्चप्रस्थमगाद्वनम् ॥ ३ ॥

नारद म्हणाले—हे राजन्, एकदा महाधनुर्धर पुरंजन् राजा सुवर्ण-कवच व अक्षय बाणांची तुणीर धारण करून, अकरा सेनानायकांसह, पाच वेगवान घोड्यांनी ओढल्या जाणाऱ्या सुवर्णसज्ज रथावर आरूढ होऊन ‘पंचप्रस्थ’ नावाच्या वनात गेला. त्या रथाला दोन चाके, एक धुरा, तीन ध्वज, एक लगाम, एक सारथी, एक आसन, जुव्याचे दोन दांडे, पाच शस्त्रे, सात आवरणे, पाच प्रकारची चाल व पाच अडथळे होते.

Verse 3

नारद उवाच स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वमाशुगम् । द्वीषं द्विचक्रमेकाक्षं त्रिवेणुं पञ्चबन्धुरम् ॥ १ ॥ एकरश्म्येकदमनमेकनीडं द्विकूबरम् । पञ्चप्रहरणं सप्तवरूथं पञ्चविक्रमम् ॥ २ ॥ हैमोपस्करमारुह्य स्वर्णवर्माक्षयेषुधि: । एकादशचमूनाथ: पञ्चप्रस्थमगाद्वनम् ॥ ३ ॥

नारद म्हणाले—हे नृप, पुरंजन् राजा पाच वेगवान घोड्यांनी ओढल्या जाणाऱ्या सुवर्णसज्ज रथावर बसला. सुवर्ण-कवच व अक्षय बाणांची तुणीर धारण करून, अकरा सेनानायकांसह तो ‘पंचप्रस्थ’ वनाकडे निघाला; त्या रथाचे दोन चाक, एक धुरा, तीन ध्वज, एक लगाम इत्यादी सर्व यथोक्त होते.

Verse 4

चचार मृगयां तत्र द‍ृप्त आत्तेषुकार्मुक: । विहाय जायामतदर्हां मृगव्यसनलालस: ॥ ४ ॥

तेथे तो गर्वाने धनुष्य-बाण हातात घेऊन शिकारीस फिरू लागला. मृगयाव्यसनाची लालसा बाळगून, ज्याला सोडणे त्याला योग्य नव्हते अशा राणीला दुर्लक्ष करून तो वनात गेला.

Verse 5

आसुरीं वृत्तिमाश्रित्य घोरात्मा निरनुग्रह: । न्यहनन्निशितैर्बाणैर्वनेषु वनगोचरान् ॥ ५ ॥

त्या वेळी तो आसुरी वृत्तीच्या प्रभावाने अत्यंत क्रूर व निर्दय झाला. वनात वावरणाऱ्या निरपराध प्राण्यांना त्याने तीक्ष्ण बाणांनी मारून अनेकांचा वध केला.

Verse 6

तीर्थेषु प्रतिद‍ृष्टेषु राजा मेध्यान् पशून् वने । यावदर्थमलं लुब्धो हन्यादिति नियम्यते ॥ ६ ॥

शास्त्रनियम असा आहे की, राजा मांसभक्षणात फार आसक्त असेल तर यज्ञविधीनुसार तीर्थदर्शन करून वनात जाऊन केवळ आवश्यक तेवढ्याच ‘मेध्य’ (यज्ञयोग्य) पशूंचा वध करावा; विनाकारण व नियमांशिवाय पशुहत्या अनुमत नाही. रज-तमोगुणांनी मोहित मूढ लोकांची उधळपट्टी थांबवण्यासाठी वेदांनी पशुवधाला मर्यादा घातली आहे.

Verse 7

य एवं कर्म नियतं विद्वान् कुर्वीत मानव: । कर्मणा तेन राजेन्द्र ज्ञानेन न स लिप्यते ॥ ७ ॥

नारद मुनींनी राजा प्राचीनबर्हिषतला सांगितले: हे राजा, जो विद्वान मनुष्य वैदिक शास्त्रांच्या निर्देशानुसार कर्म करतो, तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

Verse 8

अन्यथा कर्म कुर्वाणो मानारूढो निबध्यते । गुणप्रवाहपतितो नष्टप्रज्ञो व्रजत्यध: ॥ ८ ॥

अन्यथा, जो मनुष्य अहंकाराने मनमानी पद्धतीने वागतो, तो बंधनात अडकतो. प्रकृतीच्या गुणांच्या प्रवाहात पडून आणि बुद्धी गमावून तो अधोगतीला जातो.

Verse 9

तत्र निर्भिन्नगात्राणां चित्रवाजै: शिलीमुखै: । विप्लवोऽभूद्दु:खितानां दु:सह: करुणात्मनाम् ॥ ९ ॥

जेव्हा राजा पुरंजन अशा प्रकारे शिकार करत होता, तेव्हा तीक्ष्ण बाणांनी विद्ध होऊन अनेक प्राण्यांनी अत्यंत वेदनेने प्राण सोडले. हे पाहून दयाळू स्वभावाचे लोक अत्यंत दुःखी झाले.

Verse 10

शशान् वराहान् महिषान् गवयान् रुरुशल्यकान् । मेध्यानन्यांश्च विविधान् विनिघ्नन् श्रममध्यगात् ॥ १० ॥

अशा प्रकारे राजा पुरंजनाने ससे, डुक्कर, म्हशी, रानगवे, साळिंदर आणि इतर अनेक पवित्र प्राण्यांची हत्या केली. शिकार करून राजा खूप थकला.

Verse 11

तत: क्षुत्तृट्परिश्रान्तो निवृत्तो गृहमेयिवान् । कृतस्‍नानोचिताहार: संविवेश गतक्लम: ॥ ११ ॥

त्यानंतर, भूक आणि तहानेने अत्यंत थकलेला राजा आपल्या राजवाड्यात परतला. परतल्यावर त्याने स्नान केले आणि योग्य भोजन घेतले. मग त्याने विश्रांती घेतली आणि अशा प्रकारे सर्व थकवा दूर केला.

Verse 12

आत्मानमर्हयां चक्रे धूपालेपस्रगादिभि: । साध्वलङ्कृतसर्वाङ्गो महिष्यामादधे मन: ॥ १२ ॥

त्यानंतर राजा पुरञ्जनाने धूप, चंदनलेप, फुलांच्या माळा इत्यादींनी देह सुशोभित केला. असा सर्वांगाने अलंकृत होऊन तो ताजातवाना झाला आणि मग राणीचा शोध घेऊ लागला.

Verse 13

तृप्तो हृष्ट: सुद‍ृप्तश्च कन्दर्पाकृष्टमानस: । न व्यचष्ट वरारोहां गृहिणीं गृहमेधिनीम् ॥ १३ ॥

भोजन करून तृप्त झाल्यावर राजा पुरञ्जन आनंदित व किंचित गर्विष्ठ झाला. उच्च चेतनेऐवजी तो कामदेवाने आकृष्ट होऊन गृहस्थजीवनात तृप्ति देणाऱ्या पत्नीचा शोध घेऊ लागला.

Verse 14

अन्त:पुरस्त्रियोऽपृच्छद्विमना इव वेदिषत् । अपि व: कुशलं रामा: सेश्वरीणां यथा पुरा ॥ १४ ॥

त्या वेळी राजा पुरञ्जन किंचित व्याकुळ झाला. त्याने अंतःपुरातील स्त्रियांना विचारले—“हे सुंदर रमणींनो, तुम्ही आणि तुमची स्वामिनी पूर्वीसारख्या कुशल आहात ना?”

Verse 15

न तथैतर्हि रोचन्ते गृहेषु गृहसम्पद: । यदि न स्याद्गृहे माता पत्नी वा पतिदेवता । व्यङ्गे रथ इव प्राज्ञ: को नामासीत दीनवत् ॥ १५ ॥

राजा पुरञ्जन म्हणाला—आता घरातील वैभवसामग्री मला पूर्वीसारखी रुचत नाही. घरात माता किंवा पतिदेवता-भावाने राहणारी पत्नी नसेल तर ते घर चाकांशिवाय रथासारखे; अशा निकामी रथात कोण मूर्ख बसेल?

Verse 16

क्‍व वर्तते सा ललना मज्जन्तं व्यसनार्णवे । या मामुद्धरते प्रज्ञां दीपयन्ती पदे पदे ॥ १६ ॥

ती सुंदर ललना कुठे आहे, जी संकटांच्या समुद्रात बुडताना मला नेहमी उचलून काढते? पावलोपावली बुद्धी उजळवून ती मला वाचवते—कृपा करून तिचा ठावठिकाणा सांगा।

Verse 17

रामा ऊचु: नरनाथ न जानीमस्त्वत्प्रिया यद्वय‍वस्यति । भूतले निरवस्तारे शयानां पश्य शत्रुहन् ॥ १७ ॥

स्त्रिया म्हणाल्या—हे नरनाथ! तुमची प्रिय राणी अशी अवस्था का धारण करते आहे, आम्हांस कळत नाही। हे शत्रुहन्! पाहा, ती अंथरुणाविना भूमीवर पडली आहे; तिचे हे वर्तन आम्ही समजू शकत नाही।

Verse 18

नारद उवाच पुरञ्जन: स्वमहिषीं निरीक्ष्यावधुतां भुवि । तत्सङ्गोन्मथितज्ञानो वैक्लव्यं परमं ययौ ॥ १८ ॥

नारद म्हणाले—हे राजा प्राचीनबर्हि! पुरञ्जनाने आपली राणी भूमीवर अवधूतासारखी पडलेली पाहताच, तिच्या संगामुळे त्याचे ज्ञान ढवळून निघाले आणि तो अत्यंत व्याकुळ झाला।

Verse 19

सान्‍त्वयन् श्लक्ष्णया वाचा हृदयेन विदूयता । प्रेयस्या: स्‍नेहसंरम्भलिङ्गमात्मनि नाभ्यगात् ॥ १९ ॥

राजाचे हृदय दुःखाने विदीर्ण झाले होते, तरीही तो अतिशय मधुर वाणीने प्रेयसीला सान्त्वन देऊ लागला। पश्चात्तापाने भरलेला असूनही, प्रेयसीच्या हृदयात प्रेमजन्य रोषाचे कोणतेही लक्षण त्याला दिसले नाही।

Verse 20

अनुनिन्येऽथ शनकैर्वीरोऽनुनयकोविद: । पस्पर्श पादयुगलमाह चोत्सङ्गलालिताम् ॥ २० ॥

मग तो तो वीर राजा, मनविण्यात कुशल, हळूहळू राणीला शांत करू लागला। प्रथम त्याने तिच्या दोन्ही पायांना स्पर्श केला, नंतर तिला मांडीवर बसवून प्रेमाने आलिंगन देत असे बोलू लागला।

Verse 21

पुरञ्जन उवाच नूनं त्वकृतपुण्यास्ते भृत्या येष्वीश्वरा: शुभे । कृताग:स्वात्मसात्कृत्वा शिक्षादण्डं न युञ्जते ॥ २१ ॥

पुरञ्जन म्हणाला—हे शुभे, सुंदरि! जो स्वामी सेवकाला आपलाच मानूनही त्याच्या अपराधांवर शिक्षादंड लावत नाही, त्या स्वामीकडे असलेले सेवक निश्चयच अल्पपुण्य, म्हणजेच अभागी असतात।

Verse 22

परमोऽनुग्रहो दण्डो भृत्येषु प्रभुणार्पित: । बालो न वेद तत्तन्वि बन्धुकृत्यममर्षण: ॥ २२ ॥

हे सुकुमारि, स्वामी सेवकाला दंड देतो तेव्हा तो परम कृपा मानून स्वीकारावा. जो रागावतो तो मूर्ख; कारण मित्राचे कर्तव्यच शिस्त लावणे आहे.

Verse 23

सा त्वं मुखं सुदति सुभ्र्‌वनुरागभार व्रीडाविलम्बविलसद्धसितावलोकम् । नीलालकालिभिरुपस्कृतमुन्नसं न: स्वानां प्रदर्शय मनस्विनि वल्गुवाक्यम् ॥ २३ ॥

हे सुंदरदंती, सुभ्रू प्रिये, अनुराग व लज्जेने मंदावलेले तुझे हसरे मुख, निळ्या केशांनी शोभलेले व उन्नत नासिकेचे—ते मधुर वचनांसह मला दाखव; राग सोडून माझ्यावर कृपा कर.

Verse 24

तस्मिन्दधे दममहं तव वीरपत्नि योऽन्यत्र भूसुरकुलात्कृतकिल्बिषस्तम् । पश्ये न वीतभयमुन्मुदितं त्रिलोक्या- मन्यत्र वै मुररिपोरितरत्र दासात् ॥ २४ ॥

हे वीरपत्नी, कुणी तुझा अपराध केला असेल तर मला सांग. ब्राह्मणकुलाव्यतिरिक्त जो दोषी असेल त्याला मी दंड देईन. पण मुररिपु श्रीकृष्णाच्या दासाविषयी तीनही लोकांत मी कोणालाही सोडणार नाही.

Verse 25

वक्त्रं न ते वितिलकं मलिनं विहर्षं संरम्भभीममविमृष्टमपेतरागम् । पश्ये स्तनावपि शुचोपहतौ सुजातौ बिम्बाधरं विगतकुङ्कुमपङ्करागम् ॥ २५ ॥

प्रिये, आजवर तुझे मुख तिळकाविना पाहिले नव्हते; तसेच ते मलिन, उदास, रागाने भयंकर, अलंकाररहित व प्रेमशून्यही पाहिले नव्हते. तुझे सुजात स्तन अश्रूंनी ओले झालेले, आणि बिंबफळासारखे लाल ओठ कुंकुमरंगाविना—हेही मी कधी पाहिले नाही.

Verse 26

तन्मे प्रसीद सुहृद: कृतकिल्बिषस्य स्वैरं गतस्य मृगयां व्यसनातुरस्य । का देवरं वशगतं कुसुमास्त्रवेग विस्रस्तपौंस्‍नमुशती न भजेत कृत्ये ॥ २६ ॥

हे राणी, पापी इच्छांनी मी तुला न सांगता शिकारासाठी वनात गेलो; म्हणून मी तुझा अपराध केला आहे. तरी मला तुझा अतिशय निकटचा अधीन मानून प्रसन्न हो. मी खरेच दुःखी आहे, पण कामदेवाच्या पुष्पबाणाने विद्ध होऊन कामातुरही झालो आहे; कोणती सुंदर स्त्री वश झालेल्या, कामाकुल पतीचा संग नाकारेल?