Adhyaya 24
Lord Śiva Instructs the Pracetās (Śiva-stuti and the Path of Bhakti)
या अध्यायात पृथूच्या वंशात विजिताश्व (अंतर्धान) सम्राट होतो, भावांना दिशांचा अधिकार देतो आणि राजसत्ता असूनही इंद्राविषयी संयम ठेवून दंड देण्यास अनिच्छा दाखवतो. अखेरीस तो यज्ञकर्मातून निवृत्त होऊन बुद्धिमय भक्तिसेवेने भगवद्धाम प्राप्त करतो. त्याचा पुत्र हविर्धान याच्यापासून बर्हिषत जन्मतो; यज्ञांत कुशा पसरविल्यामुळे तो प्राचीनबर्हि म्हणून प्रसिद्ध होतो. ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने प्राचीनबर्हि शतद्रुतीशी विवाह करून दहा पुत्र—प्रचेतस—उत्पन्न करतो व प्रजावृद्धीसाठी त्यांना पाठवतो. पश्चिमेकडे जाताना त्यांना कमळांनी भरलेले विशाल सरोवर व दिव्य संगीत ऐकू येते; त्या जलातून भगवान शिव गणांसह प्रकट होतात. त्यांच्या तपोभक्तीने प्रसन्न होऊन शिव कृष्ण/विष्णूप्रती आपली परभक्ती सांगतात, देवतापदाच्या इच्छेपेक्षा शरणागत भक्तीची श्रेष्ठता शिकवतात आणि भगवंताची विश्वकार्ये, व्यूह (संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध) व भक्तांना प्रिय सुंदर स्वरूप वर्णन करणारे प्रभावी स्तोत्र गातात. त्या स्तोत्राच्या जप-ध्यानालाच योगमार्ग म्हणून उपदेश देऊन शीघ्र सिद्धी व कर्मबंधनातून मुक्तीचे वरदान देतात; पुढील दीर्घ तपस्या व भक्तीद्वारे सृष्टीच्या पुढील टप्प्याची तयारी होते.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच विजिताश्वोऽधिराजासीत्पृथुपुत्र: पृथुश्रवा: । यवीयोभ्योऽददात्काष्ठा भ्रातृभ्यो भ्रातृवत्सल: ॥ १ ॥
मैत्रेय म्हणाले—पृथुचा पुत्र पृथुश्रवा (विजिताश्व) सम्राट झाला. भ्रातृवत्सल असल्याने त्याने धाकट्या भावांना राज्यकारभारासाठी वेगवेगळ्या दिशा दिल्या.
Verse 2
हर्यक्षायादिशत्प्राचीं धूम्रकेशाय दक्षिणाम् । प्रतीचीं वृकसंज्ञाय तुर्यां द्रविणसे विभु: ॥ २ ॥
समर्थ सम्राटाने हर्यक्षाला पूर्व, धूम्रकेशाला दक्षिण, वृकसंज्ञाला पश्चिम आणि द्रविणाला उत्तर दिशेचे शासन दिले.
Verse 3
अन्तर्धानगतिं शक्राल्लब्ध्वान्तर्धानसंज्ञित: । अपत्यत्रयमाधत्त शिखण्डिन्यां सुसम्मतम् ॥ ३ ॥
पूर्वी महाराज विजिताश्व यांनी स्वर्गराज इंद्रास प्रसन्न करून त्यांच्याकडून ‘अंतर्धान’ ही उपाधी मिळवली. शिखण्डिनी या पत्नीपासून त्यांना तीन उत्तम पुत्र झाले.
Verse 4
पावक: पवमानश्च शुचिरित्यग्नय: पुरा । वसिष्ठशापादुत्पन्ना: पुनर्योगगतिं गता: ॥ ४ ॥
महाराज अंतर्धान यांचे पावक, पवमान आणि शुचि असे तीन पुत्र होते. हे पूर्वी अग्निदेव होते; महर्षी वसिष्ठांच्या शापामुळे ते येथे जन्मले, आणि योगसिद्धीने पुन्हा अग्निदेवत्वास प्राप्त झाले.
Verse 5
अन्तर्धानो नभस्वत्यां हविर्धानमविन्दत । य इन्द्रमश्वहर्तारं विद्वानपि न जघ्निवान् ॥ ५ ॥
महाराज अंतर्धान यांना नभस्वती नावाच्या दुसऱ्या पत्नीपासून हविर्धान नावाचा पुत्र झाला. यज्ञात पित्याचा घोडा चोरणाऱ्या इंद्राला ओळखूनही, आपल्या उदारतेमुळे त्यांनी त्याचा वध केला नाही.
Verse 6
राज्ञां वृत्तिं करादानदण्डशुल्कादिदारुणाम् । मन्यमानो दीर्घसत्त्रव्याजेन विससर्ज ह ॥ ६ ॥
कर वसुली, दंड, शुल्क इत्यादी कठोर राजधर्माची वृत्ती त्यांना दारुण वाटे. म्हणून दीर्घसत्राच्या निमित्ताने त्यांनी अशी कर्तव्ये सोडून विविध यज्ञांच्या अनुष्ठानात स्वतःला गुंतवले.
Verse 7
तत्रापि हंसं पुरुषं परमात्मानमात्मदृक् । यजंस्तल्लोकतामाप कुशलेन समाधिना ॥ ७ ॥
यज्ञ करत असतानाही ते आत्मसाक्षात्कारी होते; कुशल समाधीने त्यांनी भक्तांचे भय हरिणाऱ्या परमात्मा—परमहंस पुरुष—यांची भक्तीसेवा केली. अशा उपासनेने ते भावसमाधीत सहजच प्रभूच्या लोकास प्राप्त झाले.
Verse 8
हविर्धानाद्धविर्धानी विदुरासूत षट्सुतान् । बर्हिषदं गयं शुक्लं कृष्णं सत्यं जितव्रतम् ॥ ८ ॥
महाराज अंतर्धानाचा पुत्र हविर्धान याची पत्नी हविर्धानी हिने विदुर, सहा पुत्रांना जन्म दिला—बर्हिषद, गय, शुक्ल, कृष्ण, सत्य आणि जितव्रत।
Verse 9
बर्हिषत् सुमहाभागो हाविर्धानि: प्रजापति: । क्रियाकाण्डेषु निष्णातो योगेषु च कुरूद्वह ॥ ९ ॥
मैत्रेय मुनी म्हणाले—हे विदुर, हविर्धानाचा अत्यंत पराक्रमी पुत्र बर्हिषद कर्मकांडातील यज्ञकर्मात निष्णात होता आणि योगसाधनेतही कुशल होता; आपल्या गुणांमुळे तो प्रजापती म्हणून प्रसिद्ध झाला।
Verse 10
यस्येदं देवयजनमनुयज्ञं वितन्वत: । प्राचीनाग्रै: कुशैरासीदास्तृतं वसुधातलम् ॥ १० ॥
त्याने देवयज्ञांचा विस्तार करून अनेक यज्ञ केले; पूर्वेकडे टोक असलेल्या कुशांनी त्याने पृथ्वीचा पृष्ठभाग आच्छादित केला।
Verse 11
सामुद्रीं देवदेवोक्तामुपयेमे शतद्रुतिम् । यां वीक्ष्य चारुसर्वाङ्गीं किशोरीं सुष्ठ्वलङ्कृताम् । परिक्रमन्तीमुद्वाहे चकमेऽग्नि: शुकीमिव ॥ ११ ॥
देवदेव ब्रह्मांच्या आज्ञेने (बर्हिषद) समुद्रकन्या शतद्रुतीशी विवाह केला। सर्वांगसुंदर, किशोरी व योग्य वस्त्राभूषणांनी अलंकृत तिला पाहून, ती विवाहमंडपात परिक्रमा करू लागली तेव्हा अग्निदेव पूर्वी शुकीकडे जसे आकृष्ट झाले होते तसेच तिच्याकडे आकृष्ट झाले।
Verse 12
विबुधासुरगन्धर्वमुनिसिद्धनरोरगा: । विजिता: सूर्यया दिक्षु क्वणयन्त्यैव नूपुरै: ॥ १२ ॥
विवाहसमयी शतद्रुतीच्या नूपुरांच्या किणकिणाटाने देव, असुर, गंधर्व, मुनी, सिद्ध, मनुष्य व नाग—सर्व दिशांत, जरी श्रेष्ठ होते तरीही, मोहित होऊन जिंकले गेले।
Verse 13
प्राचीनबर्हिष: पुत्रा: शतद्रुत्यां दशाभवन् । तुल्यनामव्रता: सर्वे धर्मस्नाता: प्रचेतस: ॥ १३ ॥
राजा प्राचीनबर्हिषाने शतद्रुतीच्या गर्भात दहा पुत्र उत्पन्न केले. सर्वे समान नाम-व्रतधारी, धर्मनिष्ठ होते आणि ‘प्रचेतस’ म्हणून प्रसिद्ध झाले.
Verse 14
पित्रादिष्टा: प्रजासर्गे तपसेऽर्णवमाविशन् । दशवर्षसहस्राणि तपसार्चंस्तपस्पतिम् ॥ १४ ॥
पित्याच्या आज्ञेने प्रजासर्गासाठी ते प्रचेतस समुद्रात प्रविष्ट झाले. दहा हजार वर्षे तप करून त्यांनी तपस्यांचा स्वामी परम पुरुष भगवान यांची उपासना केली.
Verse 15
यदुक्तं पथि दृष्टेन गिरिशेन प्रसीदता । तद्ध्यायन्तो जपन्तश्च पूजयन्तश्च संयता: ॥ १५ ॥
मार्गात भेटलेल्या करुणामय गिरिशाने (शिवाने) जे सांगितले, ते संयमी पुत्र ध्यान करत, जप करत आणि अत्यंत सावधपणे पूजत राहिले.
Verse 16
विदुर उवाच प्रचेतसां गिरित्रेण यथासीत्पथि सङ्गम: । यदुताह हर: प्रीतस्तन्नो ब्रह्मन् वदार्थवत् ॥ १६ ॥
विदुर म्हणाला—हे ब्राह्मण! प्रचेतसांचा मार्गात गिरित्र (शिव) यांच्याशी संगम कसा झाला? हर कसे प्रसन्न झाले आणि त्यांनी काय उपदेश केला? कृपा करून अर्थपूर्ण रीतीने सांगा.
Verse 17
सङ्गम: खलु विप्रर्षे शिवेनेह शरीरिणाम् । दुर्लभो मुनयो दध्युरसङ्गाद्यमभीप्सितम् ॥ १७ ॥
हे विप्रश्रेष्ठ! देहधारी जीवांना येथे शिवांचा साक्षात् संगम दुर्मिळ आहे. आसक्तिरहित मुनीही त्यांच्या सान्निध्याची इच्छा धरून ध्यानात मग्न असले तरी तो सहज मिळत नाही.
Verse 18
आत्मारामोऽपि यस्त्वस्य लोककल्पस्य राधसे । शक्त्या युक्तो विचरति घोरया भगवान् भव: ॥ १८ ॥
भगवान् भव (शिव) आत्माराम आहेत; तरीही लोककल्याणासाठी काली-दुर्गा इत्यादी घोर शक्तींनी युक्त होऊन ते सर्वत्र सतत विचरतात।
Verse 19
मैत्रेय उवाच प्रचेतस: पितुर्वाक्यं शिरसादाय साधव: । दिशं प्रतीचीं प्रययुस्तपस्यादृतचेतस: ॥ १९ ॥
मैत्रेय म्हणाले—साधुस्वभाव प्रचेतसांनी पित्याचे वचन शिरोधार्य केले आणि दृढचित्त होऊन तपस्येसाठी पश्चिम दिशेकडे प्रस्थान केले।
Verse 20
ससमुद्रमुप विस्तीर्णमपश्यन् सुमहत्सर: । महन्मन इव स्वच्छं प्रसन्नसलिलाशयम् ॥ २० ॥
प्रवासात प्रचेतसांनी समुद्रासारखे विस्तीर्ण असे एक महान सरोवर पाहिले. त्याचे जल इतके शांत व स्वच्छ होते की जणू महात्म्याचे मनच।
Verse 21
नीलरक्तोत्पलाम्भोजकह्लारेन्दीवराकरम् । हंससारसचक्राह्वकारण्डवनिकूजितम् ॥ २१ ॥
त्या सरोवरात निळे व लाल कमळ, उत्पल, कुमुद, इंदीवर इत्यादी फुलांनी भरलेले होते; काठावर हंस, सारस, चक्रवाक, कारण्डव आदी जलपक्षी मधुर कूजन करीत होते।
Verse 22
मत्तभ्रमरसौस्वर्यहृष्टरोमलताङ्घ्रिपम् । पद्मकोशरजो दिक्षु विक्षिपत्पवनोत्सवम् ॥ २२ ॥
सरोवराभोवती वृक्ष व वेलीं होत्या; मत्त भुंग्यांच्या मधुर गुंजाराने त्या जणू रोमांचित झाल्या होत्या. कमळातील पराग वाऱ्याने उडवत दिशादिशांत पसरत होता, जणू तेथे उत्सवच।
Verse 23
तत्र गान्धर्वमाकर्ण्य दिव्यमार्गमनोहरम् । विसिस्म्यू राजपुत्रास्ते मृदङ्गपणवाद्यनु ॥ २३ ॥
तेथे दिव्य गंधर्व-संगीत कानांना सुखावह होते; मृदंग, पणव इत्यादी वाद्यांचे सुरेल व शिस्तबद्ध नाद ऐकताच ते राजपुत्र अत्यंत विस्मित झाले।
Verse 24
तर्ह्येव सरसस्तस्मान्निष्क्रामन्तं सहानुगम् । उपगीयमानममरप्रवरं विबुधानुगै: ॥ २४ ॥ तप्तहेमनिकायाभं शितिकण्ठं त्रिलोचनम् । प्रसादसुमुखं वीक्ष्य प्रणेमुर्जातकौतुका: ॥ २५ ॥
तेव्हाच त्या सरोवरातून अनुचरसह देवश्रेष्ठ भगवान् शिव प्रकट झाले; देवगण त्यांचे स्तवन गात होते. त्यांचे तेज तप्त सुवर्णासारखे, कंठ निळा, तीन नेत्र, आणि मुख प्रसन्न व करुणामय होते. त्यांना पाहताच प्रचेतागण विस्मयाने दंडवत् प्रणाम करू लागले।
Verse 25
तर्ह्येव सरसस्तस्मान्निष्क्रामन्तं सहानुगम् । उपगीयमानममरप्रवरं विबुधानुगै: ॥ २४ ॥ तप्तहेमनिकायाभं शितिकण्ठं त्रिलोचनम् । प्रसादसुमुखं वीक्ष्य प्रणेमुर्जातकौतुका: ॥ २५ ॥
तप्त सुवर्णासारख्या कांतियुक्त, नीलकंठ, त्रिनेत्र आणि प्रसन्न-करुणामय मुख असलेल्या भगवान् शिवांना पाहून प्रचेतागण विस्मयाने प्रभूच्या चरणकमळांवर साष्टांग प्रणाम करू लागले।
Verse 26
स तान् प्रपन्नार्तिहरो भगवान्धर्मवत्सल: । धर्मज्ञान् शीलसम्पन्नान् प्रीत: प्रीतानुवाच ह ॥ २६ ॥
शरणागतांचे दुःख हरिणारे, धर्मवत्सल भगवान् शिव त्या धर्मज्ञ व शीलसम्पन्न राजकुमारांवर अत्यंत प्रसन्न झाले आणि प्रसन्नचित्ताने त्यांना असे म्हणाले।
Verse 27
श्रीरुद्र उवाच यूयं वेदिषद: पुत्रा विदितं वश्चिकीर्षितम् । अनुग्रहाय भद्रं व एवं मे दर्शनं कृतम् ॥ २७ ॥
श्रीरुद्र म्हणाले—तुम्ही सर्व वेदिषद् (प्राचीनबर्हि) याचे पुत्र आहात; तुमचा हेतू मला ज्ञात आहे. तुमच्या कल्याणासाठी आणि अनुग्रह करण्यासाठीच मी तुम्हाला दर्शन दिले आहे।
Verse 28
य: परं रंहस: साक्षात्त्रिरगुणाज्जीवसंज्ञितात् । भगवन्तं वासुदेवं प्रपन्न: स प्रियो हि मे ॥ २८ ॥
जो त्रिगुणातीत, जीव व प्रकृती यांचा साक्षात् नियंता असलेल्या भगवान वासुदेव श्रीकृष्णाला शरण जातो, तोच मला अत्यंत प्रिय आहे।
Verse 29
स्वधर्मनिष्ठ: शतजन्मभि: पुमान् विरिञ्चतामेति तत: परं हि माम् । अव्याकृतं भागवतोऽथ वैष्णवं पदं यथाहं विबुधा: कलात्यये ॥ २९ ॥
जो मनुष्य स्वधर्मात निष्ठेने शंभर जन्मे कर्तव्य करतो तो ब्रह्मपदास पात्र होतो; आणि अधिक योग्य झाला तर माझ्यापर्यंत येतो. पण जो भागवतभावाने अनन्य भक्तीत साक्षात् श्रीकृष्ण/विष्णूला शरण जातो, तो त्वरितच अव्याकृत वैष्णव पद—आध्यात्मिक लोक—प्राप्त करतो; मी व इतर देव प्रलयानंतर ते पद प्राप्त करतो.
Verse 30
अथ भागवता यूयं प्रिया: स्थ भगवान् यथा । न मद्भागवतानां च प्रेयानन्योऽस्ति कर्हिचित् ॥ ३० ॥
तुम्ही सर्व भगवानाचे भागवत भक्त आहात; म्हणून तुम्ही मला स्वतः भगवानाइतकेच प्रिय व मान्य आहात. आणि माझ्या भक्तांना माझ्यापेक्षा अधिक प्रिय दुसरा कोणी कधीच नाही.
Verse 31
इदं विविक्तं जप्तव्यं पवित्रं मङ्गलं परम् । नि:श्रेयसकरं चापि श्रूयतां तद्वदामि व: ॥ ३१ ॥
आता मी असा एक मंत्र जपणार आहे जो दिव्य, पवित्र व परम मंगलमय आहे आणि परम कल्याण—निःश्रेयस—देणारा आहे. मी जे सांगतो ते लक्षपूर्वक ऐका.
Verse 32
मैत्रेय उवाच इत्यनुक्रोशहृदयो भगवानाह ताञ्छिव: । बद्धाञ्जलीन् राजपुत्रान्नारायणपरो वच: ॥ ३२ ॥
मैत्रेय म्हणाले: अहैतुकी कृपेने करुणामय भगवान शिव, जे नारायणाचे परम भक्त आहेत, हात जोडून उभ्या असलेल्या राजपुत्रांशी पुढे बोलू लागले.
Verse 33
श्रीरुद्र उवाच जितं त आत्मविद्वर्यस्वस्तये स्वस्तिरस्तु मे । भवताराधसा राद्धं सर्वस्मा आत्मने नम: ॥ ३३ ॥
श्रीरुद्र म्हणाले—हे परम पुरुषोत्तम, तुझा जयजयकार असो. तू आत्मविद्येत श्रेष्ठ आहेस; आत्मसिद्धांसाठी तू सदैव मंगलमय आहेस, म्हणून माझ्यासाठीही कल्याण होवो. तुझ्या परिपूर्ण उपदेशांमुळे आराधना सफल होते; तू परमात्मा आहेस, तुला नमस्कार.
Verse 34
नम: पङ्कजनाभाय भूतसूक्ष्मेन्द्रियात्मने । वासुदेवाय शान्ताय कूटस्थाय स्वरोचिषे ॥ ३४ ॥
कमलनाभ प्रभूला नमस्कार, जो भूतांच्या सूक्ष्म तत्त्वांचा व इंद्रियांचा अंतःस्वामी आहे. सर्वव्यापी वासुदेव, परम शांत, कूटस्थ व स्वप्रकाश स्वरूपाला प्रणाम.
Verse 35
सङ्कर्षणाय सूक्ष्माय दुरन्तायान्तकाय च । नमो विश्वप्रबोधाय प्रद्युम्नायान्तरात्मने ॥ ३५ ॥
सूक्ष्म तत्त्वांचा मूलकारण, संयोग व संहाराचा स्वामी, दुरंत व अंतक रूपी संकर्षणाला नमस्कार. विश्वाला जागविणारा, बुद्धीचा अधिष्ठाता, अंतरात्मा प्रद्युम्नाला प्रणाम.
Verse 36
नमो नमोऽनिरुद्धाय हृषीकेशेन्द्रियात्मने । नम: परमहंसाय पूर्णाय निभृतात्मने ॥ ३६ ॥
अनिरुद्ध, हृषीकेश—इंद्रियांचा स्वामी व अंतःकरणाचा नियंता—तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार. परमहंस, पूर्ण आणि अंतर्मुख शांत आत्मस्वरूप प्रभूला प्रणाम.
Verse 37
स्वर्गापवर्गद्वाराय नित्यं शुचिषदे नम: । नमो हिरण्यवीर्याय चातुर्होत्राय तन्तवे ॥ ३७ ॥
स्वर्ग व अपवर्ग (मोक्ष) यांचे द्वार उघडणाऱ्या, जीवाच्या शुद्ध हृदयात नित्य वसणाऱ्या प्रभूला नमस्कार. सुवर्णसदृश तेज असलेल्या हिरण्यवीर्याला, आणि चातुर्होत्रादी यज्ञतंतूला अग्निरूपाने पोषण करणाऱ्या प्रभूला प्रणाम.
Verse 38
नम ऊर्ज इषे त्रय्या: पतये यज्ञरेतसे । तृप्तिदाय च जीवानां नम: सर्वरसात्मने ॥ ३८ ॥
हे प्रभो! आपण पितृलोक व सर्व देवतांचे पोषक, चंद्राचे अधिदैवत आणि त्रयी वेदांचे स्वामी आहात. सर्व जीवांच्या तृप्तीचा आदिस्रोत, सर्वरसात्म स्वरूप आपल्याला नमस्कार।
Verse 39
सर्वसत्त्वात्मदेहाय विशेषाय स्थवीयसे । नमस्त्रैलोक्यपालाय सह ओजोबलाय च ॥ ३९ ॥
हे प्रभो! सर्व जीवांच्या देहांना अंतर्भूत करणारे आपण विराट् विश्वरूप आहात; आपण विशेष व महान आहात. त्रैलोक्याचे पालक, तसेच ओज व बलयुक्त आपल्याला नमस्कार।
Verse 40
अर्थलिङ्गाय नभसे नमोऽन्तर्बहिरात्मने । नम: पुण्याय लोकाय अमुष्मै भूरिवर्चसे ॥ ४० ॥
हे प्रभो! आपल्या दिव्य नादाच्या विस्ताराने आपण सर्व गोष्टींचा खरा अर्थ प्रकट करता. आपण अंतर्बाह्य सर्वव्यापी आकाशस्वरूप आहात, आणि या लोकात व परलोकात केलेल्या पुण्यकर्मांचा परम लक्ष्य आहात. त्या महातेजस्वी आपल्याला पुनःपुन्हा नमस्कार।
Verse 41
प्रवृत्ताय निवृत्ताय पितृदेवाय कर्मणे । नमोऽधर्मविपाकाय मृत्यवे दु:खदाय च ॥ ४१ ॥
हे प्रभो! आपण पुण्यकर्मांच्या फळांचे साक्षी आहात; प्रवृत्ती, निवृत्ती आणि त्यातून उत्पन्न होणारी कर्मेही आपणच. अधर्माच्या विपाकातून येणाऱ्या दुःखद अवस्थेचे कारण म्हणून आपणच मृत्यु आहात. आपल्याला नमस्कार।
Verse 42
नमस्त आशिषामीश मनवे कारणात्मने । नमो धर्माय बृहते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । पुरुषाय पुराणाय साङ्ख्ययोगेश्वराय च ॥ ४२ ॥
हे ईश्वरा! आपण आशीर्वादांचे परम दाते, आदिपुरुष मनु, आणि कारणांचेही कारण आहात. महान धर्मस्वरूप श्रीकृष्ण, ज्यांची मेधा कधीही अडत नाही—आपल्याला नमस्कार। आदिपुरुष, पुरातन पुरुष, तसेच सांख्य व योगाचे ईश्वर—आपल्याला पुनःपुन्हा प्रणाम।
Verse 43
शक्तित्रयसमेताय मीढुषेऽहङ्कृतात्मने । चेतआकूतिरूपाय नमो वाचो विभूतये ॥ ४३ ॥
हे प्रभो! आपण त्रिशक्तिसहित कर्म, इंद्रियक्रिया व त्यांच्या फलांचे परम नियंता; देह-मन-इंद्रियांचे अधीश्वर आहात. अहंकाररूप रुद्राचेही स्वामी, तसेच वैदिक वाणी व विधिनिषेध-प्रवृत्तीची विभूती—आपल्याला नमस्कार.
Verse 44
दर्शनं नो दिदृक्षूणां देहि भागवतार्चितम् । रूपं प्रियतमं स्वानां सर्वेन्द्रियगुणाञ्जनम् ॥ ४४ ॥
हे प्रभो! आम्ही दर्शनाची इच्छा करणारे आहोत; कृपा करून आपल्या भागवत भक्तांनी ज्याची आराधना केली आहे तेच रूप आम्हाला दाखवा. आपल्या जनांना अत्यंत प्रिय आणि सर्व इंद्रियांच्या अपेक्षा पूर्ण तृप्त करणारे ते रूप आम्हाला प्रदान करा.
Verse 45
स्निग्धप्रावृड्घनश्यामं सर्वसौन्दर्यसङ्ग्रहम् । चार्वायतचतुर्बाहु सुजातरुचिराननम् ॥ ४५ ॥ पद्मकोशपलाशाक्षं सुन्दरभ्रु सुनासिकम् । सुद्विजं सुकपोलास्यं समकर्णविभूषणम् ॥ ४६ ॥
प्रभूचे सौंदर्य पावसाळ्यातील स्निग्ध, घन-श्याम मेघासारखे आहे; ते सर्व सौंदर्याचा सारसंग्रह आहेत. त्यांच्या चार भुजा, अत्यंत मनोहर मुख; कमळपानासारखे नेत्र, सुंदर भुवया, उन्नत नासिका. उजळ दंतपंक्ती, रम्य कपोल, आणि दोन्ही कान समरूप अलंकारांनी विभूषित आहेत.
Verse 46
स्निग्धप्रावृड्घनश्यामं सर्वसौन्दर्यसङ्ग्रहम् । चार्वायतचतुर्बाहु सुजातरुचिराननम् ॥ ४५ ॥ पद्मकोशपलाशाक्षं सुन्दरभ्रु सुनासिकम् । सुद्विजं सुकपोलास्यं समकर्णविभूषणम् ॥ ४६ ॥
प्रभूचे सौंदर्य पावसाळ्यातील स्निग्ध, घन-श्याम मेघासारखे आहे; ते सर्व सौंदर्याचा सारसंग्रह आहेत. त्यांच्या चार भुजा, अत्यंत मनोहर मुख; कमळपानासारखे नेत्र, सुंदर भुवया, उन्नत नासिका. उजळ दंतपंक्ती, रम्य कपोल, आणि दोन्ही कान समरूप अलंकारांनी विभूषित आहेत.
Verse 47
प्रीतिप्रहसितापाङ्गमलकै रूपशोभितम् । लसत्पङ्कजकिञ्जल्कदुकूलं मृष्टकुण्डलम् ॥ ४७ ॥ स्फुरत्किरीटवलयहारनूपुरमेखलम् । शङ्खचक्रगदापद्ममालामण्युत्तमर्द्धिमत् ॥ ४८ ॥
प्रभूची करुणामय प्रसन्न हास्यरेषा व भक्तांवरची तिरपी कृपादृष्टी त्यांच्या सौंदर्याला वाढवते. काळे कुरळे केस त्यांना शोभतात; वाऱ्यात लहरणारा पीतांबर कमळाच्या केसर-रजेसारखा झळकतो. चमचमते कुंडल, दीप्त किरीट, वलये, हार, नूपुर, मेखला; तसेच शंख, चक्र, गदा, पद्म व मणिमय माळा—हे सर्व मिळून वक्षस्थलावरील कौस्तुभमणीची नैसर्गिक शोभा अधिकच वाढवतात.
Verse 48
प्रीतिप्रहसितापाङ्गमलकै रूपशोभितम् । लसत्पङ्कजकिञ्जल्कदुकूलं मृष्टकुण्डलम् ॥ ४७ ॥ स्फुरत्किरीटवलयहारनूपुरमेखलम् । शङ्खचक्रगदापद्ममालामण्युत्तमर्द्धिमत् ॥ ४८ ॥
प्रभूंचे प्रेममय, करुण हास्य आणि भक्तांवरची तिरकी कृपादृष्टी यांमुळे ते अत्यंत रम्य दिसतात. त्यांच्या काळ्या कुरळ्या केशांवर, वाऱ्यात लहरणारे पीतांबर कमळाच्या परागासारखे झळकते. चमचमणारे कुंडल, किरीट, वलये, हार, नूपुर, मेखला तसेच शंख-चक्र-गदा-पद्म, माळा व रत्ने मिळून त्यांच्या वक्षस्थळी असलेल्या कौस्तुभ-मणीची नैसर्गिक शोभा वाढवितात.
Verse 49
सिंहस्कन्धत्विषो बिभ्रत्सौभगग्रीवकौस्तुभम् । श्रियानपायिन्या क्षिप्तनिकषाश्मोरसोल्लसत् ॥ ४९ ॥
प्रभूंचे खांदे सिंहासारखे तेजस्वी आहेत. त्या खांद्यांवर माळा, हार व कंठभूषणे सतत झळकत असतात. सौभाग्यशाली गळ्यावर कौस्तुभ-मणी शोभतो, आणि त्यांच्या श्याम वक्षस्थळी श्रीवत्स-चिन्ह लक्ष्मीदेवीचे लक्षण आहे. त्या चिन्हाची चमक निकषदगडावर उमटलेल्या सुवर्णरेषेच्या शोभेलाही मागे टाकते.
Verse 50
पूररेचकसंविग्नवलिवल्गुदलोदरम् । प्रतिसङ्क्रामयद्विश्वं नाभ्यावर्तगभीरया ॥ ५० ॥
प्रभूंचे उदर तीन सुंदर वळ्यांनी शोभते. ते गोलाईने वटपत्रासारखे भासते, आणि श्वास-प्रश्वासाने त्या वळ्यांचे स्पंदन अत्यंत रम्य दिसते. प्रभूच्या नाभीचा आवर्त इतका गहन आहे की जणू संपूर्ण विश्व तिथूनच अंकुरले आणि पुन्हा तिथेच परत जावे अशी इच्छा करीत आहे।
Verse 51
श्यामश्रोण्यधिरोचिष्णुदुकूलस्वर्णमेखलम् । समचार्वङ्घ्रिजङ्घोरुनिम्नजानुसुदर्शनम् ॥ ५१ ॥
प्रभूंच्या कटीखालचा भाग श्यामवर्ण आहे; त्यावर पीतांबर आणि सुवर्णकामाने नटलेली मेखला शोभते. त्यांच्या सममित चरणकमल, पिंडऱ्या, जांघा आणि गुडघ्यांचे सांधे अत्यंत सुंदर आहेत. खरेच, प्रभूंचे संपूर्ण शरीर सुगठित व अनुपम भासते.
Verse 52
पदा शरत्पद्मपलाशरोचिषा नखद्युभिर्नोऽन्तरघं विधुन्वता । प्रदर्शय स्वीयमपास्तसाध्वसं पदं गुरो मार्गगुरुस्तमोजुषाम् ॥ ५२ ॥
हे गुरो! तुमचे चरण शरद्ऋतूतील उमललेल्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखे तेजस्वी आहेत. तुमच्या चरणनखांची प्रभा आमच्या अंतःकरणातील अंधार तत्क्षणी दूर करते. कृपा करून तुमचे ते स्वरूप मला दाखवा, जे भक्ताच्या हृदयातील सर्व भय व तम दूर करते. हे प्रभो! तुम्ही सर्वांचे परम आध्यात्मिक गुरु आहात; अज्ञानाच्या अंधाराने झाकलेले जीव तुमच्या गुरुतेने प्रकाशमान होतात.
Verse 53
एतद्रूपमनुध्येयमात्मशुद्धिमभीप्सताम् । यद्भक्तियोगोऽभयद: स्वधर्ममनुतिष्ठताम् ॥ ५३ ॥
ज्यांना आत्मशुद्धी हवी आहे त्यांनी आपल्या कमळचरणांचे निरंतर ध्यान करावे। जे स्वधर्म निष्ठेने आचरून निर्भयता इच्छितात त्यांनी भक्ति-योगाचा आश्रय घ्यावा।
Verse 54
भवान् भक्तिमता लभ्यो दुर्लभ: सर्वदेहिनाम् । स्वाराज्यस्याप्यभिमत एकान्तेनात्मविद्गति: ॥ ५४ ॥
हे प्रभो, आपण भक्तांसाठी सहज लभ्य आहात; परंतु सर्व देहधाऱ्यांसाठी दुर्लभ आहात। स्वर्गराज्यापेक्षाही अधिक अभिमत, एकान्त आत्मविदांची परम गतीही आपणच आहात।
Verse 55
तं दुराराध्यमाराध्य सतामपि दुरापया । एकान्तभक्त्या को वाञ्छेत्पादमूलं विना बहि: ॥ ५५ ॥
हे प्रभो, आपण दुराराध्य आहात; सत्पुरुषांनाही इतर साधनांनी आपणास मिळवणे कठीण. पण एकान्त भक्तीनेच आपण प्रसन्न होता; मग आपल्या चरणमुळाविना कोण दुसरा मार्ग इच्छील?
Verse 56
यत्र निर्विष्टमरणं कृतान्तो नाभिमन्यते । विश्वं विध्वंसयन् वीर्यशौर्यविस्फूर्जितभ्रुवा ॥ ५६ ॥
ज्याने आपल्या कमळचरणांचा पूर्ण आश्रय घेऊन मृत्यूलाही तुच्छ मानले आहे, त्याच्याजवळ कृतांतस्वरूप काळही येत नाही। तोच काळ तर आपल्या भुवयांच्या किंचित विस्फूर्जनाने क्षणार्धात विश्वाचा विध्वंस करू शकतो।
Verse 57
क्षणार्धेनापि तुलये न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिष: ॥ ५७ ॥
भगवत्भक्तांच्या संगाचा लाभ क्षणार्ध जरी झाला तरी मनुष्य स्वर्गालाही नाही, अपुनर्भव-मोक्षालाही नाही—यांची तुलना करीत नाही। मग जन्म-मरणाच्या अधीन असलेल्या देवतांच्या वरदानांत त्याला काय रस उरेल?
Verse 58
अथानघाङ्घ्रेस्तव कीर्तितीर्थयो- रन्तर्बहि:स्नानविधूतपाप्मनाम् । भूतेष्वनुक्रोशसुसत्त्वशीलिनां स्यात्सङ्गमोऽनुग्रह एष नस्तव ॥ ५८ ॥
हे प्रभो! तुमचे निष्पाप चरणकमल सर्वमंगलाचे कारण व पापमलाचा नाश करणारे आहेत. तुमच्या चरणांची उपासना करून अंतर्बाह्य शुद्ध झालेले, जीवांवर दया करणारे तुमचे भक्त—त्यांचा सत्संग मला लाभो; हाच तुमचा खरा अनुग्रह आहे।
Verse 59
न यस्य चित्तं बहिरर्थविभ्रमं तमोगुहायां च विशुद्धमाविशत् । यद्भक्तियोगानुगृहीतमञ्जसा मुनिर्विचष्टे ननु तत्र ते गतिम् ॥ ५९ ॥
ज्याचे चित्त भक्तियोगाच्या कृपेने पूर्ण शुद्ध झाले आहे, तो बाह्य विषयांच्या भ्रमात पडत नाही—ते तर अंधकूपासारखे आहेत. अशा रीतीने मलरहित झालेला भक्त सहजपणे आनंदाने तुमचे नाम, यश, रूप व लीला जाणतो।
Verse 60
यत्रेदं व्यज्यते विश्वं विश्वस्मिन्नवभाति यत् । तत् त्वं ब्रह्म परं ज्योतिराकाशमिव विस्तृतम् ॥ ६० ॥
हे प्रभो! आकाश किंवा सूर्यप्रकाशासारखे सर्वत्र पसरलेले जे निराकार ब्रह्म आहे, आणि ज्यामध्ये हे विश्व प्रकट होऊन त्यातच प्रकाशते—ते परब्रह्म, परम ज्योति तूच आहेस।
Verse 61
यो माययेदं पुरुरूपयासृजद् बिभर्ति भूय: क्षपयत्यविक्रिय: । यद्भेदबुद्धि: सदिवात्मदु:स्थया त्वमात्मतन्त्रं भगवन् प्रतीमहि ॥ ६१ ॥
हे भगवन्! तू आपल्या मायाशक्तीने अनेक रूपांनी हे जग निर्माण करतोस, ते जणू स्थिर आहे असे धारण करतोस आणि शेवटी त्याचा संहारही करतोस; तरीही तू अविकारीच राहतोस. जीव आत्मदुःस्थितीमुळे भेदबुद्धीने तुला जगापासून वेगळे मानतो; पण मी तुला सर्वथा स्वाधीन परमात्मा म्हणून ओळखतो।
Verse 62
क्रियाकलापैरिदमेव योगिन: श्रद्धान्विता: साधु यजन्ति सिद्धये । भूतेन्द्रियान्त:करणोपलक्षितं वेदे च तन्त्रे च त एव कोविदा: ॥ ६२ ॥
हे प्रभो! पंचमहाभूत, इंद्रिये, मन, बुद्धी, भौतिक अहंकार आणि सर्वांचा नियंता असलेला तुझा अंश—परमात्मा—यांनीच तुझा विराट्रूप बनलेला आहे. भक्तांव्यतिरिक्त कर्मयोगी व ज्ञानयोगीही आपल्या-आपल्या क्रियांनी, श्रद्धेने, सिद्धीसाठी तुझीच उपासना करतात. वेद व वेदानुग शास्त्रे सर्वत्र सांगतात की पूज्य केवळ तूच आहेस—हाच वेदांचा निष्कर्ष आहे।
Verse 63
त्वमेक आद्य: पुरुष: सुप्तशक्ति- स्तया रज:सत्त्वतमो विभिद्यते । महानहं खं मरुदग्निवार्धरा: सुरर्षयो भूतगणा इदं यत: ॥ ६३ ॥
हे प्रभो! आपणच एकमेव आद्य पुरुष, सर्व कारणांचे कारण आहात. सृष्टीपूर्वी आपली माया-शक्ती सुप्त असते; ती हलली की रज, सत्त्व, तम हे गुण कार्य करतात आणि महत्तत्त्व, अहंकार, आकाश, वायू, अग्नी, जल, पृथ्वी तसेच देव-ऋषी प्रकट होऊन हे जग निर्माण होते.
Verse 64
सृष्टं स्वशक्त्येदमनुप्रविष्ट- श्चचतुर्विधं पुरमात्मांशकेन । अथो विदुस्तं पुरुषं सन्तमन्त- र्भुङ्क्ते हृषीकैर्मधु सारघं य: ॥ ६४ ॥
हे प्रभो! आपल्या शक्तींनी हे जग निर्माण करून आपण आपल्या अंशाने त्यात प्रवेश करता आणि चार प्रकारच्या रूपांनी स्थित राहता. जीवांच्या हृदयात राहून ते इंद्रियांद्वारे कसा भोग करतात हे आपण जाणता. या सृष्टीतील तथाकथित सुख मधुकोषातील साठवलेल्या मधाचा भ्रमर जसा आस्वाद घेतो तसाच आहे.
Verse 65
स एष लोकानतिचण्डवेगो विकर्षसि त्वं खलु कालयान: । भूतानि भूतैरनुमेयतत्त्वो घनावलीर्वायुरिवाविषह्य: ॥ ६५ ॥
हे प्रभो! आपण काळरूप होऊन अतिशय प्रचंड वेगाने लोकांना ओढून नेत आहात. आपले तत्त्व प्रत्यक्ष जाणवत नाही; पण जगातील घडामोडींवरून कळते की काळाच्या क्रमाने सर्व नष्ट होत आहे—एक प्राणी दुसऱ्याने भक्षिला जातो. आपण आकाशातील ढगांना असह्य वाऱ्यासारखे विखुरता.
Verse 66
प्रमत्तमुच्चैरिति कृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् । त्वमप्रमत्त: सहसाभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तक: ॥ ६६ ॥
हे प्रभो! जीव कृत्यचिंतेने प्रमत्त होऊन विषयांमध्ये लालसा धरतो आणि वाढलेल्या लोभाने ग्रस्त असतो. पण आपण सदैव जागरूक; योग्य वेळी आपण अचानक त्याच्यावर येता—जसा उंदीर मारणारा साप उंदराला पकडून सहज गिळतो.
Verse 67
कस्त्वत्पदाब्जं विजहाति पण्डितो यस्तेऽवमानव्ययमानकेतन: । विशङ्कयास्मद्गुरुरर्चति स्म यद् विनोपपत्तिं मनवश्चतुर्दश ॥ ६७ ॥
हे प्रभो! तुमची उपासना न करता जीवन व्यर्थ जाते हे जाणणारा पंडित तुमचे पदकमळ कसे सोडेल? आमचे पिता व गुरु ब्रह्मदेव यांनीही निःसंकोच तुमची आराधना केली, आणि चौदा मनूंनी त्यांच्या पावलांवर पाऊल ठेवले.
Verse 68
अथ त्वमसि नो ब्रह्मन् परमात्मन् विपश्चिताम् । विश्वं रुद्रभयध्वस्तमकुतश्चिद्भया गति: ॥ ६८ ॥
हे ब्रह्मन्, हे परमात्मन्! ज्ञानी जन तुम्हालाच परम ब्रह्म व अंतर्यामी मानतात. रुद्राच्या भयाने थरथरणाऱ्या विश्वातही तू विद्वान भक्तांचा निर्भय आश्रय व परम गती आहेस.
Verse 69
इदं जपत भद्रं वो विशुद्धा नृपनन्दना: । स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो भगवत्यर्पिताशया: ॥ ६९ ॥
हे राजपुत्रांनो! शुद्ध अंतःकरणाने तुमचा राजधर्म नीट आचरा. भगवंतांच्या चरणकमळांवर मन स्थिर करून हे स्तोत्र जपा; याने तुमचे सर्व मंगल होईल, कारण प्रभू प्रसन्न होतील.
Verse 70
तमेवात्मानमात्मस्थं सर्वभूतेष्ववस्थितम् । पूजयध्वं गृणन्तश्च ध्यायन्तश्चासकृद्धरिम् ॥ ७० ॥
तोच हरि परमात्मा सर्व प्राण्यांच्या हृदयात वसतो आणि तुमच्या हृदयातही आहे. म्हणून प्रभूची महिमा गा, त्याची पूजा करा आणि अखंड हरिचे ध्यान करा.
Verse 71
योगादेशमुपासाद्य धारयन्तो मुनिव्रता: । समाहितधिय: सर्व एतदभ्यसतादृता: ॥ ७१ ॥
हे राजकुमारांनो! प्रार्थनेच्या रूपाने मी नामजपाचा योगमार्ग सांगितला आहे. तुम्ही सर्वांनी हे मनात धारण करा; मुनिव्रत घेऊन, मौनभावाने, आदर व एकाग्रतेने याचा अभ्यास करा.
Verse 72
इदमाह पुरास्माकं भगवान् विश्वसृक्पति: । भृग्वादीनामात्मजानां सिसृक्षु: संसिसृक्षताम् ॥ ७२ ॥
ही प्रार्थना आम्हाला पूर्वी भगवान ब्रह्मा—सर्व स्रष्ट्यांचे अधिपती—यांनी सांगितली. सृष्टी करावयाची इच्छा असलेल्या भृगु आदी त्यांच्या पुत्रांनाही सृष्टीकार्याकरिता हेच स्तोत्र उपदेशिले गेले.
Verse 73
ते वयं नोदिता: सर्वे प्रजासर्गे प्रजेश्वरा: । अनेन ध्वस्ततमस: सिसृक्ष्मो विविधा: प्रजा: ॥ ७३ ॥
ब्रह्मदेवांनी आम्हा सर्व प्रजापतींना प्रजासृष्टीस आज्ञा दिली तेव्हा आम्ही परम पुरुषोत्तम भगवंताची स्तुती केली; अज्ञानाचा तम नष्ट झाला आणि आम्ही विविध प्रकारच्या प्रजांची निर्मिती करू शकलो।
Verse 74
अथेदं नित्यदा युक्तो जपन्नवहित: पुमान् । अचिराच्छ्रेय आप्नोति वासुदेवपरायण: ॥ ७४ ॥
जो पुरुष वासुदेवामध्ये मन एकाग्र करून नित्य श्रद्धेने व सावधपणे या स्तोत्राचा जप करतो, तो अल्पावधीतच परम श्रेय—जीवनाची सर्वोच्च सिद्धी—प्राप्त करतो।
Verse 75
श्रेयसामिह सर्वेषां ज्ञानं नि:श्रेयसं परम् । सुखं तरति दुष्पारं ज्ञाननौर्व्यसनार्णवम् ॥ ७५ ॥
या जगात अनेक प्रकारची श्रेयसाधने आहेत; पण त्यांत ज्ञान हे परम श्रेय मानले जाते, कारण ज्ञानरूपी नौकेनेच मनुष्य अज्ञानरूपी दुस्तर व्यसन-सागर पार करतो।
Verse 76
य इमं श्रद्धया युक्तो मद्गीतं भगवत्स्तवम् । अधीयानो दुराराध्यं हरिमाराधयत्यसौ ॥ ७६ ॥
जो श्रद्धायुक्त होऊन माझ्या रचलेल्या व गायलेल्या या भगवत्स्तवाचे पठण किंवा उच्चारण करतो, तो दुराराध्य भगवान् हरिचीही सहज आराधना करून त्यांची कृपा प्राप्त करतो।
Verse 77
विन्दते पुरुषोऽमुष्माद्यद्यदिच्छत्यसत्वरम् । मद्गीतगीतात्सुप्रीताच्छ्रेयसामेकवल्लभात् ॥ ७७ ॥
परम पुरुष भगवान् हे सर्व श्रेयांचे एकमेव प्रिय लक्ष्य आहेत। जो माझ्या गाण्यातील हा गीत गातो, तो भगवंताला प्रसन्न करतो; आणि भक्तीत स्थिर राहून प्रभूकडून इच्छित फल प्राप्त करतो।
Verse 78
इदं य: कल्य उत्थाय प्राञ्जलि: श्रद्धयान्वित: । शृणुयाच्छ्रावयेन्मर्त्यो मुच्यते कर्मबन्धनै: ॥ ७८ ॥
जो भक्त पहाटे उठून श्रद्धेने हात जोडून ही शिवांनी गायलेली स्तुती ऐकतो व इतरांनाही ऐकवतो, तो निश्चयच कर्मबंधनातून मुक्त होतो।
Verse 79
गीतं मयेदं नरदेवनन्दना: परस्य पुंस: परमात्मन: स्तवम् । जपन्त एकाग्रधियस्तपो महत् चरध्वमन्ते तत आप्स्यथेप्सितम् ॥ ७९ ॥
हे राजपुत्रांनो! मी गायलेले हे स्तवन परम पुरुष परमात्म्याला प्रसन्न करण्यासाठी आहे. एकाग्र मनाने याचा जप करा; हे महान तपासारखे प्रभावी आहे. शेवटी तुम्ही सफल होऊन इच्छित फल नक्कीच मिळवाल।
Frequently Asked Questions
Because they were obedient and pious princes acting under their father’s order, they became fit recipients of divine guidance. Lord Śiva, as protector of sādhus and foremost Vaiṣṇava, manifested to redirect their mission of progeny-creation from mere prajā-vṛddhi (population increase) through karma to creation empowered by bhakti—ensuring their austerity would culminate in devotion to Hari rather than fruitive ambition.
The episode highlights the tension between kṣatriya administration and the saintly king’s compassion. Antardhāna’s restraint toward Indra reflects tolerance and freedom from envy, while his reluctance to punish and tax indicates detachment from coercive power. The Bhāgavata frames his resolution—engagement in sacrifice combined with realized devotional service—as the mature integration of duty with transcendence, culminating in attainment of the Lord’s planet.
Śiva explicitly states that those surrendered to Kṛṣṇa are dearest to him and that pure devotion grants immediate access to spiritual realms, whereas even exalted demigods attain those realms only after cosmic dissolution. The stotra positions demigods within the Lord’s governance but establishes Viṣṇu/Kṛṣṇa as the ultimate object of worship taught by the Vedas, with Śiva modeling ideal devotion.
Śiva presents the stotra as a mantra-like discipline: hear attentively, chant with reverence, fix the mind on the Lord’s lotus feet and personal form, and maintain continuous remembrance. He describes it as a form of nāma-yoga and stotra-sādhana that purifies the heart, frees one from bondage to karma, and quickly grants the highest perfection when practiced regularly (especially morning recitation and sharing with others).