Adhyaya 23
Pṛthu Mahārāja’s Renunciation, Austerities, Departure, and the Glory of Hearing His History
पृथूच्या चरित्राचा शेवट जवळ येताना राजा वार्धक्य पाहून राज्यभार पुत्रांना देतो आणि साठवलेले वैभव धर्मानुसार सर्व जीवांमध्ये वाटून सुव्यवस्था प्रस्थापित करतो. वारसांना तो पृथ्वीदेवीकडे (कन्यारूपाने) सोपवून, शोकाकुल प्रजेला मागे ठेवून राणी अर्चीसह वनात जातो व कठोर वानप्रस्थ-धर्म पाळतो. त्याची तपश्चर्या अल्पाहारापासून प्राणनिग्रहापर्यंत वाढते; पण ती सिद्धी-दाखवण्यासाठी नव्हे, केवळ श्रीकृष्ण-तोषासाठीच असते. परिणामी अढळ भक्ती, परमात्म-साक्षात्कार आणि योग-ज्ञानाची गौण उद्दिष्टे त्यागली जातात. अंतकाळी तो मन कृष्णाच्या चरणकमळांवर स्थिर करून योगाने देहत्याग करतो, तत्त्वांचे लय व उपाधींचा त्याग दाखवतो—भक्तिनिष्ठ ‘परतावा’ उलगडतो. अर्ची पतिव्रता-धर्म पाळून अंत्येष्टी करते व चिताग्नीत प्रवेश करते; देवांगना तिची स्तुती करतात. शेवटी मैत्रेयांची फलश्रुती—पृथूचे चरित्र ऐकणे, सांगणे व शिकवणे याने आध्यात्मिक उन्नती व भक्ती दृढ होते; पुढील वंशकथा व उपदेशकथांसाठी ही भूमिका ठरते.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
मैत्रेय म्हणाले—आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात वैन्य पृथु यांनी स्वतःला वृद्ध होताना पाहिले. चराचर जगताचा पालनकर्ता व धर्मनिष्ठ सत्पुरुषांचा हितैषी असा तो महात्मा प्रजापती, भगवानांच्या आदेशाचे पूर्ण समन्वयाने पालन करून झाला. मग त्यांनी स्वतःने साठवलेले सर्व वैभव धर्मानुसार सर्व जीवांमध्ये वाटून, पृथ्वीला कन्यासमान मानून ती आपल्या पुत्रांच्या स्वाधीन केली. राजवियोगाने प्रजा जणू रडत होती; त्यांना सोडून ते पत्नीसमवेत एकटे तपोवनात गेले।
Verse 2
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
मैत्रेय म्हणाले—आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात वैन्य महाराज पृथू यांनी स्वतःला वृद्ध होताना पाहिले. त्या महात्म्याने जगाचा राजा असूनही स्थावर‑जंगम सर्व जीवांमध्ये आपली साठवलेली संपत्ती धर्मानुसार वाटली व सर्वांच्या उपजीविकेची व्यवस्था केली. भगवंताच्या आज्ञा पूर्ण समन्वयाने पार पाडून, पृथ्वीला कन्येसमान मानून ती आपल्या पुत्रांकडे सोपवली. मग विरहाने रडणाऱ्या प्रजेला सोडून ते पत्नीसमवेत एकटे तपोवनात गेले.
Verse 3
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
मैत्रेय म्हणाले—आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात वैन्य महाराज पृथू यांनी स्वतःला वृद्ध होताना पाहिले. त्या महात्म्याने जगाचा राजा असूनही स्थावर‑जंगम सर्व जीवांमध्ये आपली साठवलेली संपत्ती धर्मानुसार वाटली व सर्वांच्या उपजीविकेची व्यवस्था केली. भगवंताच्या आज्ञा पूर्ण समन्वयाने पार पाडून, पृथ्वीला कन्येसमान मानून ती आपल्या पुत्रांकडे सोपवली. मग विरहाने रडणाऱ्या प्रजेला सोडून ते पत्नीसमवेत एकटे तपोवनात गेले.
Verse 4
तत्राप्यदाभ्यनियमो वैखानससुसम्मते । आरब्ध उग्रतपसि यथा स्वविजये पुरा ॥ ४ ॥
तेथेही वैखानस परंपरेने मान्य वानप्रस्थ-धर्माचे नियम महाराज पृथूंनी अढळपणे पाळले. जसे पूर्वी राज्यकारभार व विजयात ते गंभीर होते, तसेच वनात उग्र तपश्चर्येतही पूर्ण निष्ठेने रमले.
Verse 5
कन्दमूलफलाहार: शुष्कपर्णाशन: क्वचित् । अब्भक्ष: कतिचित्पक्षान् वायुभक्षस्तत: परम् ॥ ५ ॥
तपोवनात महाराज पृथू कधी कंद‑मुळे खात, कधी फळे व सुकलेली पाने खात. काही पंधरवडे ते फक्त पाणी पिऊन राहिले आणि शेवटी केवळ वायूवरच जीवन धारण करू लागले.
Verse 6
ग्रीष्मे पञ्चतपा वीरो वर्षास्वासारषाण्मुनि: । आकण्ठमग्न: शिशिरे उदके स्थण्डिलेशय: ॥ ६ ॥
वनजीवनाचे नियम व महर्षींचे पाऊलखुणा अनुसरून वीर पृथूंनी ग्रीष्मात पञ्चतपा स्वीकारली, पावसाळ्यात मुसळधार पावसाच्या धारांना तोंड दिले, आणि हिवाळ्यात गळ्यापर्यंत पाण्यात उभे राहिले. झोपण्यासाठी ते फक्त जमिनीवर, स्थंडिलावरच पडत.
Verse 7
तितिक्षुर्यतवाग्दान्त ऊर्ध्वरेता जितानिल: । आरिराधयिषु: कृष्णमचरत्तप उत्तमम् ॥ ७ ॥
महाराज पृथू यांनी वाणी व इंद्रियांचे संयमन, ऊर्ध्वरेता राहणे आणि प्राणवायू जिंकणे यासाठी उत्तम व कठोर तप केले. हे सर्व त्यांनी केवळ श्रीकृष्णाच्या प्रसन्नतेसाठी केले; अन्य हेतू नव्हता।
Verse 8
तेन क्रमानुसिद्धेन ध्वस्तकर्ममलाशय: । प्राणायामै: सन्निरुद्धषड्वर्गश्छिन्नबन्धन: ॥ ८ ॥
अशा प्रकारे क्रमाने सिद्ध झालेल्या तपामुळे महाराज पृथूंच्या कर्मफलासक्तीच्या वासनांचा मल नष्ट झाला. त्यांनी प्राणायामाने मन-इंद्रियांचा षड्वर्ग आवरला आणि बंधने छिन्न झाली; फलाची इच्छा पूर्णतः निवळली।
Verse 9
सनत्कुमारो भगवान् यदाहाध्यात्मिकं परम् । योगं तेनैव पुरुषमभजत्पुरुषर्षभ: ॥ ९ ॥
भगवान सनत्कुमारांनी सांगितलेला परम आध्यात्मिक योगमार्ग मनुष्यात श्रेष्ठ महाराज पृथूंनी अनुसरला; म्हणजेच त्यांनी परम पुरुष श्रीकृष्णाचे भजन-आराधन केले।
Verse 10
भगवद्धर्मिण: साधो: श्रद्धया यतत: सदा । भक्तिर्भगवति ब्रह्मण्यनन्यविषयाभवत् ॥ १० ॥
त्या साधू महाराज पृथूंनी भगवद्धर्माचे नियम श्रद्धेने सदैव पाळून अखंड प्रयत्न केला. त्यामुळे ब्राह्मणप्रिय भगवान श्रीकृष्णावर त्यांची अनन्य भक्ती उत्पन्न होऊन अढळ व स्थिर झाली।
Verse 11
तस्यानया भगवत: परिकर्मशुद्ध सत्त्वात्मनस्तदनुसंस्मरणानुपूर्त्या । ज्ञानं विरक्तिमदभून्निशितेन येन चिच्छेद संशयपदं निजजीवकोशम् ॥ ११ ॥
भगवंताच्या सेवापरिकर्मेने शुद्ध सत्त्वयुक्त मन झालेले महाराज पृथू निरंतर स्मरणाने परिपूर्ण झाले. त्यामुळे ज्ञान व वैराग्य प्रकट झाले; त्या तीक्ष्ण ज्ञानाने त्यांनी संशयाचे मूळ छेदले आणि खोट्या अहंकार व देहबुद्धीच्या बंधनातून मुक्त झाले।
Verse 12
छिन्नान्यधीरधिगतात्मगतिर्निरीह- स्तत्तत्यजेऽच्छिनदिदं वयुनेन येन । तावन्न योगगतिभिर्यतिरप्रमत्तो यावद्गदाग्रजकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥
देहाभिमान पूर्णपणे छिन्न झाल्यावर महाराज पृथूने सर्वांच्या हृदयात स्थित परमात्मा श्रीकृष्णाला साक्षात् ओळखले. अंतःकरणातूनच त्यांचे उपदेश मिळाल्याने त्याने योग व ज्ञानाच्या इतर साधना सोडून दिल्या; त्यांच्या सिद्ध्यांतही रस राहिला नाही. कारण त्याने निश्चय केला की कृष्णभक्ती हाच जीवनाचा परम पुरुषार्थ आहे; आणि जोवर योगी-ज्ञानी कृष्णकथेत रत होत नाहीत, तोवर त्यांच्या अस्तित्वभ्रमाचा नाश होत नाही।
Verse 13
एवं स वीरप्रवर: संयोज्यात्मानमात्मनि । ब्रह्मभूतो दृढं काले तत्याज स्वं कलेवरम् ॥ १३ ॥
अशा रीतीने वीरश्रेष्ठ पृथू महाराजांनी आत्म्याला आत्म्यात एकरूप करून मन श्रीकृष्णाच्या चरणकमलांवर दृढपणे स्थिर केले. मग ब्रह्मभूत अवस्थेत स्थित होऊन, योग्य काळी त्यांनी आपले भौतिक देह त्यागले।
Verse 14
सम्पीड्य पायुं पार्ष्णिभ्यां वायुमुत्सारयञ्छनै: । नाभ्यां कोष्ठेष्ववस्थाप्य हृदुर:कण्ठशीर्षणि ॥ १४ ॥
विशिष्ट योगासनात बसून महाराज पृथूने टाचांनी गुदद्वार दाबून बंद केले, उजवी-डावी पिंडरी घट्ट दाबून हळूहळू प्राणवायू वर उचलला. तो नाभिचक्रात, मग हृदय व कंठात नेऊन शेवटी दोन्ही भुवयांच्या मधल्या केंद्रस्थानी वर ढकलला।
Verse 15
उत्सर्पयंस्तु तं मूर्ध्नि क्रमेणावेश्य नि:स्पृह: । वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस्तेजस्ययूयुजत् ॥ १५ ॥
अशा प्रकारे महाराज पृथूने प्राणवायू क्रमाने मस्तकातील ब्रह्मरंध्रापर्यंत नेला आणि भौतिक इच्छांपासून निःस्पृह झाले. मग त्यांनी प्राणवायू समष्टि-वायूत, देह समष्टि-पृथ्वीत आणि देहातील तेजतत्त्व समष्टि-अग्नीत क्रमशः विलीन केले।
Verse 16
खान्याकाशे द्रवं तोये यथास्थानं विभागश: । क्षितिमम्भसि तत्तेजस्यदो वायौ नभस्यमुम् ॥ १६ ॥
अशा प्रकारे देहाच्या विविध भागांच्या स्थितीनुसार महाराज पृथूने इंद्रियांची छिद्रे आकाशात, रक्त इत्यादी द्रव जलात यथास्थान विलीन केली. मग पृथ्वी जलात, जल अग्नीत, अग्नी वायूत आणि वायू आकाशात क्रमशः लीन केला।
Verse 17
इन्द्रियेषु मनस्तानि तन्मात्रेषु यथोद्भवम् । भूतादिनामून्युत्कृष्य महत्यात्मनि सन्दधे ॥ १७ ॥
त्यांनी मन इंद्रियांमध्ये, इंद्रिये तन्मात्रा-विषयांत यथास्थान विलीन केली; आणि भूतादि-अहंकार उचलून महत्तत्त्व, त्या महत् आत्म्यात संधित केला।
Verse 18
तं सर्वगुणविन्यासं जीवे मायामये न्यधात् । तं चानुशयमात्मस्थमसावनुशयी पुमान् । ज्ञानवैराग्यवीर्येण स्वरूपस्थोऽजहात्प्रभु: ॥ १८ ॥
पृथु महाराजांनी जीवातील सर्व गुण-विन्यास व मायामय उपाधी मायाशक्तीच्या परम नियंत्यास अर्पण केल्या. ज्ञान, वैराग्य आणि भक्तिबलाच्या आध्यात्मिक वीर्याने स्वरूपस्थ होऊन त्यांनी इंद्रियांचा स्वामी ‘प्रभु’ म्हणून देहत्याग केला।
Verse 19
अर्चिर्नाम महाराज्ञी तत्पत्न्यनुगता वनम् । सुकुमार्यतदर्हा च यत्पद्भ्यां स्पर्शनं भुव: ॥ १९ ॥
अर्चि नावाची महाराणी, पृथु महाराजांची पत्नी, पतीच्या मागे वनात गेली. ती अतिशय सुकुमार होती व वनवासास अयोग्य होती, तरीही स्वेच्छेने आपल्या चरणांनी भूमीचा स्पर्श करीत राहिली।
Verse 20
अतीव भर्तुर्व्रतधर्मनिष्ठया शुश्रूषया चार्षदेहयात्रया । नाविन्दतार्तिं परिकर्शितापि सा प्रेयस्करस्पर्शनमाननिर्वृति: ॥ २० ॥
पतीच्या व्रतधर्मात निष्ठावान व सेवेत तत्पर असलेल्या राणी अर्चिने ऋषींप्रमाणे वनजीवन जगले. भूमीवर शयन व फळ-फुल-पानांचा आहार यामुळे ती कृश झाली, तरीही प्रिय पतीसेवेच्या आनंदाने तिला कष्ट वाटले नाहीत।
Verse 21
देहं विपन्नाखिलचेतनादिकं पत्यु: पृथिव्या दयितस्य चात्मन: । आलक्ष्य किञ्चिच्च विलप्य सा सती चितामथारोपयदद्रिसानुनि ॥ २१ ॥
राणी अर्चिने पाहिले की तिचे पती—तिच्यावर, पृथ्वीवर आणि आपल्या जनांवर अत्यंत दयाळू—आता जीवनलक्षणरहित झाले आहेत. ती थोडा वेळ विलाप करून डोंगराच्या शिखरावर चिता रचून पतीचे शरीर त्यावर ठेवले।
Verse 22
विधाय कृत्यं ह्रदिनीजलाप्लुता दत्त्वोदकं भर्तुरुदारकर्मण: । नत्वा दिविस्थांस्त्रिदशांस्त्रि: परीत्य विवेश वह्निं ध्यायती भर्तृपादौ ॥ २२ ॥
त्यानंतर राणीने आवश्यक अंत्येष्टीकर्म केले, नदीत स्नान करून उदारकर्मी पतीस उद्देशून जलांजली अर्पण केली. आकाशस्थ देवांना नमस्कार करून तीनदा परिक्रमा केली आणि पतीच्या चरणकमलांचे ध्यान करत अग्नीत प्रवेश केला।
Verse 23
विलोक्यानुगतां साध्वीं पृथुं वीरवरं पतिम् । तुष्टुवुर्वरदा देवैर्देवपत्न्य: सहस्रश: ॥ २३ ॥
वीरवर पृथु महाराज या पतीचा अनुगमन करणाऱ्या त्या साध्वी अर्चीला पाहून, देवांच्या सहस्रों पत्नी आपल्या पतींसह अत्यंत संतुष्ट झाल्या आणि राणीची स्तुती करू लागल्या।
Verse 24
कुर्वत्य: कुसुमासारं तस्मिन्मन्दरसानुनि । नदत्स्वमरतूर्येषु गृणन्ति स्म परस्परम् ॥ २४ ॥
त्या वेळी देवता मंदर पर्वताच्या शिखरावर होते आणि दिव्य वाद्यांचा निनाद होत होता. तेव्हा त्यांच्या पत्नी चितेवर पुष्पवृष्टी करत परस्परांशी असे बोलू लागल्या।
Verse 25
देव्य ऊचु: अहो इयं वधूर्धन्या या चैवं भूभुजां पतिम् । सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीर्वधूरिव ॥ २५ ॥
देवपत्न्या म्हणाल्या—अहो, ही वधू किती धन्य! जिने पृथ्वीवरील सर्व राजांचा अधिपती असलेल्या पतीची मन-वाणी-देहाने पूर्णतः सेवा केली, जशी श्रीदेवी यज्ञेश विष्णूची सेवा करते।
Verse 26
सैषा नूनं व्रजत्यूर्ध्वमनु वैन्यं पतिं सती । पश्यतास्मानतीत्यार्चिर्दुर्विभाव्येन कर्मणा ॥ २६ ॥
देवपत्न्या पुढे म्हणाल्या—पाहा, ही सती अर्ची आपल्या अचिंत्य पुण्यकर्मांच्या बळावर, आपल्या दृष्टीच्या पलीकडे जात, वैन्य पृथु पतीच्या मागोमाग वरच्या लोकांकडे जात आहे।
Verse 27
तेषां दुरापं किं त्वन्यन्मर्त्यानां भगवत्पदम् । भुवि लोलायुषो ये वै नैष्कर्म्यं साधयन्त्युत ॥ २७ ॥
या मर्त्यलोकी मनुष्यांचे आयुष्य अल्प व चंचल आहे; पण जे भगवद्भक्ती-सेवेत रत आहेत ते भगवत्पद प्राप्त करतात. अशा भक्तांसाठी काहीही दुर्लभ राहत नाही।
Verse 28
स वञ्चितो बतात्मध्रुक् कृच्छ्रेण महता भुवि । लब्ध्वापवर्ग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते ॥ २८ ॥
अपवर्ग (मुक्ती) साधण्याची संधी असलेले मानुष्य देह मिळूनही जो मोठ्या कष्टाने कर्मफळाच्या कामांत गुंतून विषयांत आसक्त होतो, तो आत्मद्रोही व ठगलेला—स्वतःचाच वैरी मानावा।
Verse 29
मैत्रेय उवाच स्तुवतीष्वमरस्त्रीषु पतिलोकं गता वधू: । यं वा आत्मविदां धुर्यो वैन्य: प्रापाच्युताश्रय: ॥ २९ ॥
मैत्रेय म्हणाले—हे विदुर! देवांगना अशा रीतीने स्तुती करीत असताना, राणी अर्ची आपल्या पतीच्या लोकाला पोहोचली; तो लोक अच्युताश्रयी, आत्मविद्यांतील अग्रणी वैन्य पृथु महाराजांनी प्राप्त केला होता।
Verse 30
इत्थम्भूतानुभावोऽसौ पृथु: स भगवत्तम: । कीर्तितं तस्य चरितमुद्दामचरितस्य ते ॥ ३० ॥
मैत्रेय म्हणाले—अशा प्रकारे भक्तांतील श्रेष्ठ महाराज पृथु अत्यंत सामर्थ्यवान व उदार-वैभवशाली होते. त्यांच्या त्या महान, उदात्त चरित्राचे मी यथाशक्ती तुला वर्णन केले आहे।
Verse 31
य इदं सुमहत्पुण्यं श्रद्धयावहित: पठेत् । श्रावयेच्छृणुयाद्वापि स पृथो: पदवीमियात् ॥ ३१ ॥
जो कोणी हे अत्यंत पुण्यदायक पृथु-चरित्र श्रद्धा व एकाग्रतेने वाचेल, ऐकेल किंवा इतरांना ऐकवेल, तो निश्चयाने पृथु महाराजांची पदवी—त्यांचा लोक—प्राप्त करतो; म्हणजेच वैकुंठधामास परत जातो।
Verse 32
ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी राजन्यो जगतीपति: । वैश्य: पठन् विट्पति: स्याच्छूद्र: सत्तमतामियात् ॥ ३२ ॥
जो पृथु महाराजांचे गुण-लक्षण श्रवण करतो, तो ब्राह्मण असेल तर ब्रह्मतेजाने परिपूर्ण होतो; क्षत्रिय असेल तर जगाचा अधिपती राजा होतो; वैश्य असेल तर वैश्यांचा व पशुधनाचा स्वामी होतो; आणि शूद्र असेल तर श्रेष्ठतम भक्त होतो।
Verse 33
त्रि: कृत्व इदमाकर्ण्य नरो नार्यथवादृता । अप्रज: सुप्रजतमो निर्धनो धनवत्तम: ॥ ३३ ॥
पुरुष असो वा स्त्री—जो कोणीही श्रद्धा व आदराने पृथु महाराजांची ही कथा तीनदा ऐकतो, तो अपत्यहीन असेल तर अनेक संततीचा होतो, आणि निर्धन असेल तर अत्यंत धनवान होतो।
Verse 34
अस्पष्टकीर्ति: सुयशा मूर्खो भवति पण्डित: । इदं स्वस्त्ययनं पुंसाममङ्गल्यनिवारणम् ॥ ३४ ॥
ज्याची कीर्ती अस्पष्ट आहे तोही सुयशस्वी होतो, आणि जो मूर्ख/अशिक्षित आहे तोही पंडित होतो। पृथु महाराजांची कथा-श्रवण हे मनुष्यांसाठी परम मंगलकारक असून सर्व अमंगल दूर करणारे आहे।
Verse 35
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं कलिमलापहम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां सम्यक्सिद्धिमभीप्सुभि: । श्रद्धयैतदनुश्राव्यं चतुर्णां कारणं परम् ॥ ३५ ॥
पृथु महाराजांची कथा-श्रवण हे धन्य, यशदायक, आयुष्यवर्धक, स्वर्गप्रद आणि कलियुगातील मल दूर करणारे आहे. धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष—या चार पुरुषार्थांची सम्यक सिद्धी इच्छिणाऱ्यांनी हे श्रद्धेने ऐकावे; हेच चारांचे परम कारण आहे।
Verse 36
विजयाभिमुखो राजा श्रुत्वैतदभियाति यान् । बलिं तस्मै हरन्त्यग्रे राजान: पृथवे यथा ॥ ३६ ॥
विजय व राज्यसत्ता इच्छिणारा राजा रथाने निघण्यापूर्वी जर पृथु महाराजांची कथा तीनदा पठण/जप करतो, तर अधीन राजे आपोआप—जसे पृथुला देत—त्याच्या आज्ञेने कर व भेटी अर्पण करतात।
Verse 37
मुक्तान्यसङ्गो भगवत्यमलां भक्तिमुद्वहन् । वैन्यस्य चरितं पुण्यं शृणुयाच्छ्रावयेत्पठेत् ॥ ३७ ॥
जो मुक्त व असंग होऊन भगवंतात निर्मळ भक्ती धारण करतो, त्यानेही वैन्य (पृथु) यांचे पुण्यचरित्र ऐकावे, वाचावे व इतरांना ऐकवावे।
Verse 38
वैचित्रवीर्याभिहितं महन्माहात्म्यसूचकम् । अस्मिन् कृतमतिमर्त्यं पार्थवीं गतिमाप्नुयात् ॥ ३८ ॥
हे वैचित्रवीर्यांनी सांगितलेले महान माहात्म्य दर्शविणारे आख्यान आहे. ज्याची बुद्धी यामध्ये स्थिर होते तो मनुष्यही पृथुसारखी परम गती प्राप्त करतो.
Verse 39
अनुदिनमिदमादरेण शृण्वन् पृथुचरितं प्रथयन् विमुक्तसङ्ग: । भगवति भवसिन्धुपोतपादे स च निपुणां लभते रतिं मनुष्य: ॥ ३९ ॥
जो मनुष्य दररोज आदराने पृथुचरित्र ऐकतो, जपतो व प्रसारित करतो, तो संगमुक्त होऊन भवसागर पार नेणाऱ्या प्रभूच्या चरणकमळांवर दृढ रती प्राप्त करतो.
Frequently Asked Questions
Pṛthu’s distribution reflects rājadharma purified by devotion: kingship is stewardship, not ownership. By arranging sustenance and pensions according to religious principles, he demonstrates non-exploitative governance and detachment, ensuring social stability while he transitions to vānaprastha. The Bhāgavata frames this as completion of the Lord’s mandate—prosperity administered as service, then relinquished without possessiveness.
The text explicitly states his purpose: control of speech and senses, celibacy, and prāṇa regulation were undertaken “for the satisfaction of Kṛṣṇa,” not for siddhis, fame, or heavenly promotion. As devotion becomes fixed, he abandons separate pursuits of yoga and jñāna because he realizes bhakti to Kṛṣṇa is the ultimate goal and that without attraction to kṛṣṇa-kathā, illusion cannot be fully dispelled.
Anta-kāla-smaraṇa is presented as the culmination of a life of regulated devotion: remembrance is not accidental but the fruit of steady service. Pṛthu’s brahma-bhūta steadiness and absorption in the Lord’s lotus feet illustrate the Bhāgavata conclusion that liberation is secured through devotion, with yogic procedures functioning as supportive rather than independent means.
The narrative describes a yogic withdrawal where bodily constituents are returned to their cosmic totals (earth to earth, water to water, etc.), alongside the relinquishing of sense-identities and false ego (ahaṅkāra) into mahat-tattva. In Bhāgavata theology, this is not impersonal annihilation but freedom from upādhis (material labels) so the self can abide in its constitutional service identity, strengthened by bhakti.
Arci is Pṛthu’s chaste queen who voluntarily accepts forest hardship to serve her husband and, after his passing, performs the rites and enters the funeral fire while meditating on his lotus feet. The deva-patnīs praise her as paralleling Śrī (Lakṣmī) in service to Viṣṇu—highlighting loyalty, selflessness, and devotion-centered marital dharma as spiritually luminous when aligned with the Lord’s purpose.
Phala-śruti functions pedagogically: it motivates śravaṇa and kīrtana by declaring tangible and spiritual results, while ultimately steering the listener toward bhakti. The chapter states that faithful recitation and assisting others to hear leads to attaining Pṛthu’s destination (Vaikuṇṭha) and increases unflinching faith—asserting that contact with saintly character narratives purifies Kali-yuga contamination and awakens devotion.