Adhyaya 22
Pṛthu Mahārāja Meets the Four Kumāras: Bhakti as the Boat Across Saṁsāra
प्रजा पृथु महाराजांची स्तुती करीत असताना चारही कुमार आपल्या तेज व सिद्धीने ओळखू येत अवतरतात. पृथु तत्काळ उठून शास्त्रविधीनुसार त्यांचे स्वागत, पूजन करतो आणि उन्नत भक्तांच्या सत्काराचा आदर्श म्हणून चरणामृताचा मान ठेवतो. तो सांगतो की गृहस्थाश्रम खऱ्या अर्थाने ब्राह्मण व वैष्णवांच्या सान्निध्यानेच पावन होतो; भक्तांशिवाय वैभवशाली घरही निष्फळ आहे. मग पृथु कुमारांना विचारतो—संसारदाहाने जळणारे जीव लवकर परम ध्येय कसे प्राप्त करतील? सनत्कुमार उत्तर देतात की भक्तियोगाने—जिज्ञासा, अर्चन, श्रवण-कीर्तन—भगवंताच्या चरणकमळांवरील दृढ आसक्ती आणि इंद्रियप्रधान संगाचा त्याग केल्यास कामना व कर्मग्रंथी उपटून टाकल्या जातात. ते मनाची अस्थिरता, स्मृतिभ्रंश व अर्थ-कामासक्तीची व्यर्थता सांगून परमात्म्याच्या शरणागतीने मोक्षासाठी गंभीर साधना करण्याचा उपदेश करतात. पृथु सर्व काही ऋषींना अर्पण करतो; ते त्याला आशीर्वाद देऊन स्तुती करतात, आणि अध्याय पुढे वैराग्ययुक्त, समृद्ध, भक्तिमय राजधर्माने त्याचे राज्य चालू राहते असे दर्शवितो.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच जनेषु प्रगृणत्स्वेवं पृथुं पृथुलविक्रमम् । तत्रोपजग्मुर्मुनयश्चत्वार: सूर्यवर्चस: ॥ १ ॥
मैत्रेय म्हणाले—प्रजा अशा रीतीने महान पराक्रमी राजा पृथूची स्तुती करीत असता, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी चार कुमार मुनि तेथे येऊन पोहोचले.
Verse 2
तांस्तु सिद्धेश्वरान् राजा व्योम्नोऽवतरतोऽर्चिषा । लोकानपापान् कुर्वाणान् सानुगोऽचष्ट लक्षितान् ॥ २ ॥
आकाशातून तेजाने अवतरत असलेल्या त्या सिद्धेश्वर चार कुमारांना पाहून राजा व त्याचे अनुचर त्यांना ओळखू लागले; त्यांच्या तेजाने लोक पवित्र होत होते.
Verse 3
तद्दर्शनोद्गतान् प्राणान् प्रत्यादित्सुरिवोत्थित: । ससदस्यानुगो वैन्य इन्द्रियेशो गुणानिव ॥ ३ ॥
त्यांचे दर्शन होताच पृथू राजाचे प्राण जणू उचंबळले; तो सभासद व अनुचरांसह ताबडतोब उभा राहिला, जसा बद्ध जीव इंद्रियांद्वारे गुणांकडे ओढला जातो.
Verse 4
गौरवाद्यन्त्रित: सभ्य: प्रश्रयानतकन्धर: । विधिवत्पूजयां चक्रे गृहीताध्यर्हणासनान् ॥ ४ ॥
ऋषींनी शास्त्रविधीनुसार सत्कार स्वीकारून राजाने दिलेल्या आसनांवर बसताच, त्यांच्या महिमेने भारावलेला राजा नम्रतेने मान झुकवून चार कुमारांची विधिवत पूजा करू लागला.
Verse 5
तत्पादशौचसलिलैर्मार्जितालकबन्धन: । तत्र शीलवतां वृत्तमाचरन्मानयन्निव ॥ ५ ॥
त्यानंतर राजाने कुमारांच्या कमळचरणांचे प्रक्षालन-जल घेऊन ते आपल्या केशांवर शिंपडले. अशा नम्र आचरणाने त्याने साधूजनांचा सत्कार कसा करावा हे आदर्शरूपे दाखविले।
Verse 6
हाटकासन आसीनान् स्वधिष्ण्येष्विव पावकान् । श्रद्धासंयमसंयुक्त: प्रीत: प्राह भवाग्रजान् ॥ ६ ॥
सुवर्णासनावर बसलेले ते चार महर्षी जणू यज्ञवेदीवरील अग्नीसारखे तेजस्वी दिसत होते. शिवापेक्षाही ज्येष्ठ त्या महात्म्यांशी महाराज पृथू श्रद्धा व संयमाने, आनंदित होऊन बोलू लागले।
Verse 7
पृथुरुवाच अहो आचरितं किं मे मङ्गलं मङ्गलायना: । यस्य वो दर्शनं ह्यासीद्दुर्दर्शानां च योगिभि: ॥ ७ ॥
पृथू म्हणाले—हे महर्षींनो, तुम्ही मंगळाचे मूर्तिमंत स्वरूप आहात. मी असे कोणते पुण्य केले की तुमचे दर्शन मला सहज झाले? योगींनाही तुमचे दर्शन फारच दुर्लभ आहे।
Verse 8
किं तस्य दुर्लभतरमिह लोके परत्र च । यस्य विप्रा: प्रसीदन्ति शिवो विष्णुश्च सानुग: ॥ ८ ॥
ज्याच्यावर ब्राह्मण आणि वैष्णव प्रसन्न असतात, त्याच्यासाठी या लोकात व परलोकात कोणती गोष्ट दुर्लभ राहील? ब्राह्मण-वैष्णवांचे अनुगामी शुभ शंकर आणि भगवान विष्णूही त्याच्यावर कृपा करतात।
Verse 9
नैव लक्षयते लोको लोकान् पर्यटतोऽपि यान् । यथा सर्वदृशं सर्व आत्मानं येऽस्य हेतव: ॥ ९ ॥
तुम्ही सर्व लोकांत फिरत असलात तरी सामान्य लोक तुम्हाला ओळखू शकत नाहीत; जसे सर्वद्रष्टा परमात्मा सर्वांच्या हृदयात साक्षी असूनही लोक त्यांना जाणत नाहीत।
Verse 10
अधना अपि ते धन्या: साधवो गृहमेधिन: । यद्गृहा ह्यर्हवर्याम्बुतृणभूमीश्वरावरा: ॥ १० ॥
जो फार श्रीमंत नसला तरी गृहस्थाच्या घरी साधु-भक्त येतात तेव्हा तो धन्य होतो. अतिथींना पाणी, आसन व स्वागत-सामग्री अर्पण करणारे स्वामी-सेवक आणि ते घरही पावन व कीर्तिमान होते.
Verse 11
व्यालालयद्रुमा वै तेष्वरिक्ताखिलसम्पद: । यद्गृहास्तीर्थपादीयपादतीर्थविवर्जिता: ॥ ११ ॥
याउलट, सर्व ऐश्वर्याने भरलेले घरही जर भगवद्भक्तांना कधीच येऊ दिले जात नाही आणि त्यांच्या चरण-प्रक्षालनासाठी चरणामृत-जल नसते, तर ते घर विषारी सर्पांनी भरलेल्या वृक्षासारखे मानावे.
Verse 12
स्वागतं वो द्विजश्रेष्ठा यद्व्रतानि मुमुक्षव: । चरन्ति श्रद्धया धीरा बाला एव बृहन्ति च ॥ १२ ॥
पृथु महाराजांनी चार कुमारांना ‘द्विजश्रेष्ठ’ म्हणत नमस्कार करून स्वागत केले. ते म्हणाले—तुम्ही जन्मापासून श्रद्धेने ब्रह्मचर्य-व्रत पाळत आला आहात; मुक्तीच्या मार्गात निपुण असूनही तुम्ही बालकांसारखेच वावरता.
Verse 13
कच्चिन्न: कुशलं नाथा इन्द्रियार्थार्थवेदिनाम् । व्यसनावाप एतस्मिन्पतितानां स्वकर्मभि: ॥ १३ ॥
पृथु महाराजांनी मुनींना विचारले—हे नाथांनो! जे इंद्रियभोगालाच ध्येय मानून आपल्या कर्मांमुळे या धोकादायक संसारात पडले आहेत, त्यांना काही कुशलता किंवा सौभाग्य लाभू शकते काय?
Verse 14
भवत्सु कुशलप्रश्न आत्मारामेषु नेष्यते । कुशलाकुशला यत्र न सन्ति मतिवृत्तय: ॥ १४ ॥
आपण आत्माराम महापुरुष आहात; म्हणून आपल्या कुशल-अकुशलतेची चौकशी करण्याची गरज नाही, कारण आपण सदैव आत्मानंदात निमग्न आहात. जिथे शुभ-अशुभाची कल्पनारूपी मनोवृत्तीच नाही, तिथे भाग्य-अभाग्याचा प्रश्न कसा येईल?
Verse 15
तदहं कृतविश्रम्भ: सुहृदो वस्तपस्विनाम् । सम्पृच्छे भव एतस्मिन् क्षेम: केनाञ्जसा भवेत् ॥ १५ ॥
मला पूर्ण विश्वास आहे की तुमच्यासारखे महापुरुषच या भौतिक भवाग्नीत होरपळणाऱ्या जीवांचे खरे सुहृद आहेत. म्हणून मी विचारतो—या जगात लवकरच परम कल्याण व जीवनाचे अंतिम ध्येय कसे मिळेल?
Verse 16
व्यक्तमात्मवतामात्मा भगवानात्मभावन: । स्वानामनुग्रहायेमां सिद्धरूपी चरत्यज: ॥ १६ ॥
भगवान, जे आत्म्यांचे आत्मा व आत्मभाव जागविणारे आहेत, आपल्या अंशभूत जीवांना उन्नत करण्यास सदैव तत्पर असतात. त्यांच्या विशेष अनुग्रहासाठीच ते तुमच्यासारख्या सिद्धपुरुषांच्या रूपाने जगात विचरतात.
Verse 17
मैत्रेय उवाच पृथोस्तत्सूक्तमाकर्ण्य सारं सुष्ठु मितं मधु । स्मयमान इव प्रीत्या कुमार: प्रत्युवाच ह ॥ १७ ॥
मैत्रेय ऋषी म्हणाले: पृथु महाराजांचे सारयुक्त, योग्य, मित व मधुर वचन ऐकून ब्रह्मचारी-श्रेष्ठ सनत्कुमार आनंदाने जणू स्मितहास्य करून पुढीलप्रमाणे उत्तर देऊ लागले.
Verse 18
सनत्कुमार उवाच साधु पृष्टं महाराज सर्वभूतहितात्मना । भवता विदुषा चापि साधूनां मतिरीदृशी ॥ १८ ॥
सनत्कुमार म्हणाले: हे महाराज! तुम्ही फारच उत्तम प्रश्न केला आहे. तुम्ही सर्वभूतहितैषी असल्याने हा प्रश्न सर्वांच्या कल्याणासाठी आहे. तुम्ही विद्वान असूनही असे प्रश्न करता—हेच साधूंचे आचरण; अशी बुद्धी तुमच्या पदाला शोभते.
Verse 19
सङ्गम: खलु साधूनामुभयेषां च सम्मत: । यत्सम्भाषणसम्प्रश्न: सर्वेषां वितनोति शम् ॥ १९ ॥
साधूंचा संग खरोखरच वक्ता व श्रोता—दोघांनाही प्रिय असतो; कारण तेथे संवाद, प्रश्नोत्तर सर्वांच्या अंतःकरणात शांती व खरे सुख पसरवतात.
Verse 20
अस्त्येव राजन् भवतो मधुद्विष: पादारविन्दस्य गुणानुवादने । रतिर्दुरापा विधुनोति नैष्ठिकी कामं कषायं मलमन्तरात्मन: ॥ २० ॥
हे राजन्, मधुद्विष श्रीभगवानांच्या चरणकमळांच्या गुणगानात तुझी आधीच रती आहे. ही रती दुर्लभ; पण ती निष्ठेने दृढ झाली की अंतःकरणातील काम, कषाय व मल आपोआप धुऊन जातात।
Verse 21
शास्त्रेष्वियानेव सुनिश्चितो नृणां क्षेमस्य सध्र्यग्विमृशेषु हेतु: । असङ्ग आत्मव्यतिरिक्त आत्मनि दृढा रतिर्ब्रह्मणि निर्गुणे च या ॥ २१ ॥
शास्त्रांत सम्यक विचार करून हे निश्चित झाले आहे की मनुष्यांच्या कल्याणाचा परम हेतु देहात्मबुद्धीपासून वैराग्य आणि गुणातीत, आत्म्यापलीकडील परब्रह्म श्रीभगवानांत दृढ व स्थिर रती होय।
Verse 22
सा श्रद्धया भगवद्धर्मचर्यया जिज्ञासयाध्यात्मिकयोगनिष्ठया । योगेश्वरोपासनया च नित्यं पुण्यश्रव:कथया पुण्यया च ॥ २२ ॥
ती रती श्रद्धेने, भगवद्धर्माचे आचरण करून, भगवंताविषयी जिज्ञासेने, अध्यात्मयोगात निष्ठेने, योगेश्वर श्रीभगवानांची नित्य उपासना करून आणि पुण्यश्रव अशा त्यांच्या पवित्र कथांचे श्रवण-कीर्तन करून वाढते।
Verse 23
अर्थेन्द्रियारामसगोष्ठ्यतृष्णया तत्सम्मतानामपरिग्रहेण च । विविक्तरुच्या परितोष आत्मनि विना हरेर्गुणपीयूषपानात् ॥ २३ ॥
धन व इंद्रियसुखात रमणाऱ्या लोकांची संगत करण्याची तृष्णा सोडून, त्यांच्या संगतीत असणाऱ्यांनाही टाळून, जीवन असे घडवावे की हरिच्या गुण-पीयूषाचे पान केल्याशिवाय आत्म्याला समाधानच मिळू नये। इंद्रियभोगाच्या चवीबद्दल वितृष्णा झाली की उन्नती होते।
Verse 24
अहिंसया पारमहंस्यचर्यया स्मृत्या मुकुन्दाचरिताग्र्यसीधुना । यमैरकामैर्नियमैश्चाप्यनिन्दया निरीहया द्वन्द्वतितिक्षया च ॥ २४ ॥
आध्यात्मिक उन्नतीचा साधक अहिंसक असावा, परमहंस आचार्यांच्या पावलांवर चालावा, मुकुंदाच्या लीलांचे श्रेष्ठ मधु सतत स्मरावे, निष्काम यम-नियम पाळावेत आणि पाळताना कोणाचीही निंदा करू नये। साधेपणाने जगून द्वंद्वांनी विचलित न होता त्यांची तितिक्षा करावी।
Verse 25
हरेर्मुहुस्तत्परकर्णपूर गुणाभिधानेन विजृम्भमाणया । भक्त्या ह्यसङ्ग: सदसत्यनात्मनि स्यान्निर्गुणे ब्रह्मणि चाञ्जसा रति: ॥ २५ ॥
भक्तांच्या कानांचे भूषण असलेल्या हरिच्या दिव्य गुणांचे वारंवार श्रवण केल्याने भक्ती वाढत जाते. त्या भक्तीने मनुष्य गुणातीत होऊन असत्-अनात्म्यातील आसक्ती सोडतो आणि निर्गुण ब्रह्म—श्रीभगवंतात सहज रती प्राप्त करतो.
Verse 26
यदा रतिर्ब्रह्मणि नैष्ठिकी पुमा- नाचार्यवान् ज्ञानविरागरंहसा । दहत्यवीर्यं हृदयं जीवकोशं पञ्चात्मकं योनिमिवोत्थितोऽग्नि: ॥ २६ ॥
आचार्यांच्या कृपेने ज्ञान व वैराग्याचा वेग जागृत होऊन जेव्हा पुरुषाची रती श्रीभगवंतात निष्ठित होते, तेव्हा हृदयात स्थित जीव पंचतत्त्वमय आवरणासह देहपरिसराला तसाच जाळून टाकतो, जसा लाकडातून उत्पन्न झालेला अग्नी तेच लाकूड जाळतो.
Verse 27
दग्धाशयो मुक्तसमस्ततद्गुणो नैवात्मनो बहिरन्तर्विचष्टे । परात्मनोर्यद्वयवधानं पुरस्तात् स्वप्ने यथा पुरुषस्तद्विनाशे ॥ २७ ॥
जेव्हा वासनांचा आशय दग्ध होतो आणि मनुष्य सर्व गुणबंधनातून मुक्त होतो, तेव्हा तो बाह्य व अंतःकर्मांचा भेद पाहत नाही. आत्मा व परमात्म्यात पूर्वी दिसणारा अंतर आत्मसाक्षात्काराने नष्ट होतो—जसा स्वप्न संपल्यावर स्वप्न व स्वप्नद्रष्टा यांचा भेद राहत नाही.
Verse 28
आत्मानमिन्द्रियार्थं च परं यदुभयोरपि । सत्याशय उपाधौ वै पुमान् पश्यति नान्यदा ॥ २८ ॥
इंद्रियभोगासाठी आत्मा जगतो तेव्हा तो नाना इच्छा निर्माण करतो आणि त्यामुळे उपाधींमध्ये बांधला जातो. पण परात्पर स्थितीत तो केवळ भगवंताची इच्छा पूर्ण करण्यातच रुची ठेवतो, अन्य कशातही नाही.
Verse 29
निमित्ते सति सर्वत्र जलादावपि पूरुष: । आत्मनश्च परस्यापि भिदां पश्यति नान्यदा ॥ २९ ॥
फक्त वेगवेगळ्या निमित्तांमुळे मनुष्य सर्वत्र स्वतः व परका असा भेद पाहतो; जसा पाणी, तेल किंवा आरशात देहाचे प्रतिबिंब निरनिराळ्या प्रकारे दिसते.
Verse 30
इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैराक्षिप्तं ध्यायतां मन: । चेतनां हरते बुद्धे: स्तम्बस्तोयमिव ह्रदात् ॥ ३० ॥
इंद्रिये विषयभोगाकडे ओढली गेली की मन अस्थिर होते. विषयांचे सतत चिंतन केल्याने बुद्धीची चेतना हरपते, जसे तळ्याचे पाणी काठच्या गवताच्या नळ्यांनी हळूहळू शोषले जाते.
Verse 31
भ्रश्यत्यनुस्मृतिश्चित्तं ज्ञानभ्रंश: स्मृतिक्षये । तद्रोधं कवय: प्राहुरात्मापह्नवमात्मन: ॥ ३१ ॥
मूळ चेतनेपासून विचलित झाल्यावर चित्ताची अनुस्मृती ढासळते आणि स्मृती क्षीण झाली की ज्ञानही नष्ट होते. ही अवस्था कविजन ‘आत्म्याचा आत्म-अपह्नव’, म्हणजे स्वतःच्या स्वरूपाचा विसर, असे म्हणतात.
Verse 32
नात: परतरो लोके पुंस: स्वार्थव्यतिक्रम: । यदध्यन्यस्य प्रेयस्त्वमात्मन: स्वव्यतिक्रमात् ॥ ३२ ॥
या जगात पुरुषाच्या स्वार्थाला याहून मोठा अडथळा नाही की आत्मसाक्षात्कार सोडून तो इतर विषयांना अधिक प्रिय मानतो.
Verse 33
अर्थेन्द्रियार्थाभिध्यानं सर्वार्थापह्नवो नृणाम् । भ्रंशितो ज्ञानविज्ञानाद्येनाविशति मुख्यताम् ॥ ३३ ॥
पैसा कमवणे आणि तो इंद्रियतृप्तीसाठी वापरणे याचे सतत चिंतन मानवांचे सर्व हित नष्ट करते. ज्ञान-विज्ञान व भक्ती नसल्याने तो वृक्ष-पाषाणासारख्या योन्यांत पडतो.
Verse 34
न कुर्यात्कर्हिचित्सङ्गं तमस्तीव्रं तितीरिषु: । धर्मार्थकाममोक्षाणां यदत्यन्तविघातकम् ॥ ३४ ॥
जे अज्ञानाच्या महासागराला पार करू इच्छितात त्यांनी तमोगुणाशी कधीही संग करू नये; कारण भोगप्रधान कृत्ये धर्म, अर्थ, काम आणि अखेरीस मोक्ष—या सर्वांना अत्यंत अडथळा ठरतात.
Verse 35
तत्रापि मोक्ष एवार्थ आत्यन्तिकतयेष्यते । त्रैवर्ग्योऽर्थो यतो नित्यं कृतान्तभयसंयुत: ॥ ३५ ॥
चार पुरुषार्थांमध्ये मोक्ष हाच परम हेतू असून तो अत्यंत गांभीर्याने स्वीकारावा. धर्म, अर्थ व काम हे मृत्युरूपी प्रकृतीच्या कठोर नियमाने नेहमीच नाश पावतात.
Verse 36
परेऽवरे च ये भावा गुणव्यतिकरादनु । न तेषां विद्यते क्षेममीशविध्वंसिताशिषाम् ॥ ३६ ॥
उच्च-नीच जीवनस्थितींचे भेद आपण आशीर्वाद मानतो, पण ते प्रकृतीच्या गुणांच्या परस्पर मिश्रणामुळेच दिसतात. खरे तर त्यांत शाश्वत क्षेम नाही, कारण परम नियंता सर्वांना नष्ट करतो.
Verse 37
तत्त्वं नरेन्द्र जगतामथ तस्थूषां च देहेन्द्रियासुधिषणात्मभिरावृतानाम् । य: क्षेत्रवित्तपतया हृदि विश्वगावि: प्रत्यक् चकास्ति भगवांस्तमवेहि सोऽस्मि ॥ ३७ ॥
हे नरेन्द्र पृथु! चल-अचल सर्व देहांत, जिथे जीवात्मा स्थूल देह व प्राण-वायू आणि बुद्धी-रूप सूक्ष्म देहाने आच्छादित आहे, त्या हृदयात क्षेत्राचा स्वामी म्हणून जो भगवान अंतर्मुख प्रकाशतो—त्याला जाण; तोच मी आहे.
Verse 38
यस्मिन्निदं सदसदात्मतया विभाति माया विवेकविधुति स्रजि वाहिबुद्धि: । तं नित्यमुक्तपरिशुद्धविशुद्धतत्त्वं प्रत्यूढकर्मकलिलप्रकृतिं प्रपद्ये ॥ ३८ ॥
ज्यामध्ये हे जग कारण-कार्यरूपाने सत्य-असत्यासारखे मायेमुळे भासते; पण विवेकाने—जसे दोरीत सर्पभ्रम नाहीसा होतो—माया ओलांडलेला जाणतो की परमात्मा नित्य मुक्त, परम शुद्ध, विशुद्ध तत्त्व असून कर्ममळापासून अलिप्त आहे. मी त्याचाच आश्रय घेतो.
Verse 39
यत्पादपङ्कजपलाशविलासभक्त्या कर्माशयं ग्रथितमुद्ग्रथयन्ति सन्त: । तद्वन्न रिक्तमतयो यतयोऽपि रुद्ध स्रोतोगणास्तमरणं भज वासुदेवम् ॥ ३९ ॥
भगवंतांच्या चरणकमलांच्या पानांसारख्या कोमल सेवेत रमणाऱ्या भक्तीने संतजन कर्मवासनांची घट्ट गाठ सहज उलगडतात. पण ज्यांची बुद्धी भक्तीशून्य आहे, असे ज्ञानी-योगीही इंद्रियभोगाच्या लाटा रोखू पाहूनही रोखू शकत नाहीत. म्हणून वासुदेव-नंदन श्रीकृष्णाचे भजन कर.
Verse 40
कृच्छ्रो महानिह भवार्णवमप्लवेशां षड्वर्गनक्रमसुखेन तितीर्षन्ति । तत्त्वं हरेर्भगवतो भजनीयमङ्घ्रिं कृत्वोडुपं व्यसनमुत्तर दुस्तरार्णम् ॥ ४० ॥
इथे अज्ञानाचा भवसागर फार दुस्तर आहे, षड्वर्गरूपी मगरींनी भरलेला। अभक्त लोक कठोर तपाने तो पार करू पाहतात; पण आम्ही सांगतो—भगवान हरि यांच्या भजनीय कमळचरणांना नौका मानून या दुस्तर सागरातून पार व्हा, सर्व संकटे निवतील।
Verse 41
मैत्रेय उवाच स एवं ब्रह्मपुत्रेण कुमारेणात्ममेधसा । दर्शितात्मगति: सम्यक्प्रशस्योवाच तं नृप: ॥ ४१ ॥
मैत्रेय म्हणाले—ब्रह्मपुत्र, आत्मबुद्धीने परिपूर्ण अशा कुमाराने याप्रकारे सम्यक् आध्यात्मिक ज्ञान दिल्याने राजा प्रकाशित झाला; आत्मगती दाखविली गेल्यावर त्याने त्यांची योग्य प्रशंसा करून असे म्हटले।
Verse 42
राजोवाच कृतो मेऽनुग्रह: पूर्वं हरिणार्तानुकम्पिना । तमापादयितुं ब्रह्मन् भगवन् यूयमागता: ॥ ४२ ॥
राजा म्हणाला—हे ब्राह्मण, हे भगवन्! पूर्वी आर्तांवर दया करणाऱ्या भगवान हरिने माझ्यावर कृपा केली होती आणि तुम्ही माझ्या घरी याल असे सूचित केले होते; त्या वरदानाची सिद्धी व्हावी म्हणून तुम्ही सर्व येथे आला आहात।
Verse 43
निष्पादितश्च कार्त्स्न्येन भगवद्भिर्घृणालुभि: । साधूच्छिष्टं हि मे सर्वमात्मना सह किं ददे ॥ ४३ ॥
हे ब्राह्मण! तुम्हीही भगवानासारखे करुणावंत आहात, म्हणून आज्ञा पूर्णपणे पार पाडलीत. त्यामुळे मला तुम्हाला काही अर्पण करणे कर्तव्य आहे; पण माझ्याकडे जे काही आहे ते सर्व साधूंच्या उच्छिष्टासारखेच आहे. स्वतःसह मी काय देऊ?
Verse 44
प्राणा दारा: सुता ब्रह्मन् गृहाश्च सपरिच्छदा: । राज्यं बलं मही कोश इति सर्वं निवेदितम् ॥ ४४ ॥
राजा पुढे म्हणाला—हे ब्राह्मणांनो! माझे प्राण, पत्नी, पुत्र, घर व घरातील सर्व सामग्री, माझे राज्य, बळ, भूमी आणि विशेषतः माझा कोश—हे सर्व मी तुम्हाला अर्पण करीत आहे।
Verse 45
सैनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च । सर्व लोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदर्हति ॥ ४५ ॥
जो वेद-शास्त्रतत्त्वांनी पूर्ण शिक्षित आहे तोच सेनापती, राज्यकर्ता, दंडनेता व सर्वलोकाधिपती होण्यास पात्र; म्हणून पृथु महाराजांनी सर्व काही कुमारांना अर्पण केले।
Verse 46
स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च । तस्यैवानुग्रहेणान्नं भुञ्जते क्षत्रियादय: ॥ ४६ ॥
ब्राह्मण स्वतःच्या संपत्तीनेच भोग करतो, स्वतःच्या संपत्तीनेच वस्त्र धारण करतो आणि स्वतःच्या संपत्तीनेच दान देतो; आणि त्याच्याच अनुग्रहाने क्षत्रियादी अन्न भोगतात।
Verse 47
यैरीदृशी भगवतो गतिरात्मवाद एकान्ततो निगमिभि: प्रतिपादिता न: । तुष्यन्त्वदभ्रकरुणा: स्वकृतेन नित्यं को नाम तत्प्रतिकरोति विनोदपात्रम् ॥ ४७ ॥
ज्यांनी भगवंताशी संबंधित आत्मसाक्षात्काराचा मार्ग आम्हांस एकनिष्ठ निश्चय व वैदिक प्रमाणांसह सांगून अमर्याद सेवा केली, त्या मेघासारख्या करुणामय महात्म्यांचे ऋण कोण फेडू शकेल? त्यांच्या तृप्तीसाठी अंजलीत जल अर्पण करणे एवढेच आपल्या हातात; ते तर आपल्या कृपापूर्ण कृत्यांनीच संतुष्ट होतात, जे मानवसमाजात वितरित करतात।
Verse 48
मैत्रेय उवाच त आत्मयोगपतय आदिराजेन पूजिता: । शीलं तदीयं शंसन्त: खेऽभवन्मिषतां नृणाम् ॥ ४८ ॥
मैत्रेय म्हणाले—महाराज पृथूंनी अशी पूजा केल्यामुळे भक्तियोगाचे स्वामी ते चार कुमार अत्यंत प्रसन्न झाले. ते आकाशात प्रकट होऊन राजाच्या शीलाचे स्तवन करू लागले; सर्वांनी त्यांना पाहिले।
Verse 49
वैन्यस्तु धुर्यो महतां संस्थित्याध्यात्मशिक्षया । आप्तकाममिवात्मानं मेन आत्मन्यवस्थित: ॥ ४९ ॥
महापुरुषांमध्ये वैन्य पृथु आध्यात्मिक शिक्षेत दृढ स्थितीमुळे अग्रणी होते. ते आत्म्यात स्थित राहून, जणू सर्व आध्यात्मिक सिद्धी प्राप्त झाल्या आहेत अशा रीतीने संतुष्ट होते।
Verse 50
कर्माणि च यथाकालं यथादेशं यथाबलम् । यथोचितं यथावित्तमकरोद्ब्रह्मसात्कृतम् ॥ ५० ॥
आत्मतुष्ट पृथु महाराजाने काळ, परिस्थिती, सामर्थ्य व संपत्ती यानुसार यथोचित रीतीने कर्तव्ये केली. त्याच्या सर्व कर्मांचा एकमेव हेतू परम सत्य भगवंताला प्रसन्न करणे हाच होता; अशा प्रकारे तो विधिपूर्वक वागला।
Verse 51
फलं ब्रह्मणि संन्यस्य निर्विषङ्ग: समाहित: । कर्माध्यक्षं च मन्वान आत्मानं प्रकृते: परम् ॥ ५१ ॥
पृथु महाराजाने कर्मफळ ब्रह्मात (भगवंतात) अर्पण करून आसक्तिरहित व एकाग्र झाला. तो प्रभूला कर्मांचा अधीश्वर मानत असे आणि स्वतःला प्रकृतीपलीकडील, परम पुरुषोत्तमाचा नित्य दास असेच समजत असे।
Verse 52
गृहेषु वर्तमानोऽपि स साम्राज्यश्रियान्वित: । नासज्जतेन्द्रियार्थेषु निरहंमतिरर्कवत् ॥ ५२ ॥
संपूर्ण साम्राज्याच्या समृद्धीने युक्त असूनही पृथु महाराज गृहस्थाश्रमात राहिला. इंद्रियसुखासाठी तो ऐश्वर्याचा उपयोग करण्याकडे कधीच झुकला नाही; म्हणून तो सूर्याप्रमाणे सर्व परिस्थितीत अनासक्त व निरहंकारी राहिला।
Verse 53
एवमध्यात्मयोगेन कर्माण्यनुसमाचरन् । पुत्रानुत्पादयामास पञ्चार्चिष्यात्मसम्मतान् ॥ ५३ ॥
अशा प्रकारे अध्यात्मयोगात (भक्तियोगात) स्थित राहून पृथु महाराजाने कर्मांचे सम्यक आचरण केले आणि पत्नी अर्चीपासून पाच पुत्र उत्पन्न केले. खरे तर ते सर्व पुत्र त्याच्या इच्छेनुसारच झाले।
Verse 54
विजिताश्वं धूम्रकेशं हर्यक्षं द्रविणं वृकम् । सर्वेषां लोकपालानां दधारैक: पृथुर्गुणान् ॥ ५४ ॥
विजिताश्व, धूम्रकेश, हर्यक्ष, द्रविण आणि वृक—हे पाच पुत्र झाल्यानंतर पृथु महाराजाने पृथ्वीचे राज्य चालू ठेवले. इतर लोकांचे लोकपाल देवतांचे सर्व गुण त्याने एकट्यानेच धारण केले।
Verse 55
गोपीथाय जगत्सृष्टे: काले स्वे स्वेऽच्युतात्मक: । मनोवाग्वृत्तिभि: सौम्यैर्गुणै: संरञ्जयन् प्रजा: ॥ ५५ ॥
अच्युत परमेश्वराचे परम भक्त महाराज पृथु प्रभूच्या सृष्टीचे रक्षण करण्यासाठी प्रजांच्या विविध इच्छांनुसार मन, वाणी, कर्म आणि सौम्य आचरणाने सर्व प्रकारे त्यांना संतुष्ट करीत.
Verse 56
राजेत्यधान्नामधेयं सोमराज इवापर: । सूर्यवद्विसृजन् गृह्णन् प्रतपंश्च भुवो वसु ॥ ५६ ॥
महाराज पृथु ‘राजा’ या नावाने चंद्रराज सोमराजाप्रमाणेच प्रसिद्ध झाले. सूर्यदेवासारखे ते तेजस्वी व कठोर होते—उष्णता व प्रकाश देत आणि त्याच वेळी लोकांचे जलही ग्रहण करीत.
Verse 57
दुर्धर्षस्तेजसेवाग्निर्महेन्द्र इव दुर्जय: । तितिक्षया धरित्रीव द्यौरिवाभीष्टदो नृणाम् ॥ ५७ ॥
महाराज पृथु अग्नीप्रमाणे दुर्धर्ष होते—त्यांची आज्ञा कोणी मोडू शकत नव्हते. ते इंद्रासारखे अजेय; तरीही पृथ्वीसारखे सहनशील आणि मानवांच्या इच्छा पूर्ण करण्यात आकाशासारखे उदार होते.
Verse 58
वर्षति स्म यथाकामं पर्जन्य इव तर्पयन् । समुद्र इव दुर्बोध: सत्त्वेनाचलराडिव ॥ ५८ ॥
जसा पर्जन्य इच्छेनुसार वर्षा करून सर्वांना तृप्त करतो, तसा महाराज पृथु सर्वांच्या इच्छा पूर्ण करून संतुष्ट करीत. ते समुद्रासारखे गूढ व गभीर—त्यांची खोली कोणी जाणू शकत नव्हते; आणि मेरूप्रमाणे संकल्पात अचल होते.
Verse 59
धर्मराडिव शिक्षायामाश्चर्ये हिमवानिव । कुवेर इव कोशाढ्यो गुप्तार्थो वरुणो यथा ॥ ५९ ॥
महाराज पृथु यांची बुद्धी व शिक्षण धर्मराज यमासारखेच विलक्षण होते. त्यांची समृद्धी हिमालयासारखी—रत्नधातूंचा साठा. ते कुबेरासारखे धनाढ्य होते, आणि त्यांची गुपिते वरुणदेवासारखी अप्रकट—कोणीही उघड करू शकत नव्हते.
Verse 60
मातरिश्वेव सर्वात्मा बलेन महसौजसा । अविषह्यतया देवो भगवान् भूतराडिव ॥ ६० ॥
देहबल व इंद्रियबलात महाराज पृथु सर्वत्रगामी वाऱ्यासारखे होते; आणि असह्य तेजात ते भगवान् रुद्ररूप सदाशिवासमान होते।
Verse 61
कन्दर्प इव सौन्दर्ये मनस्वी मृगराडिव । वात्सल्ये मनुवन्नृणां प्रभुत्वे भगवानज: ॥ ६१ ॥
सौंदर्यात ते कंदर्पासारखे, आणि मनोबलात सिंहासारखे होते। वात्सल्यात ते स्वायंभुव मनूसमान, आणि प्रभुत्वात भगवान् ब्रह्म्यासमान होते।
Verse 62
बृहस्पतिर्ब्रह्मवादे आत्मवत्त्वे स्वयं हरि: । भक्त्या गोगुरुविप्रेषु विष्वक्सेनानुवर्तिषु । ह्रिया प्रश्रयशीलाभ्यामात्मतुल्य: परोद्यमे ॥ ६२ ॥
ब्रह्मविद्येत ते बृहस्पतीसमान, आणि आत्मसंयमात स्वयं हरिसमान होते। गो-रक्षा तसेच गुरु व ब्राह्मणसेवेत रत भक्त—विष्वक्सेनाचे अनुयायी—यांचे ते भक्तिभावाने अनुसरण करीत. लज्जा व नम्रतेत ते परिपूर्ण, आणि परोपकारात जणू स्वतःच्या आत्म्यासाठीच कार्य करीत.
Verse 63
कीर्त्योर्ध्वगीतया पुम्भिस्त्रैलोक्ये तत्र तत्र ह । प्रविष्ट: कर्णरन्ध्रेषु स्त्रीणां राम: सतामिव ॥ ६३ ॥
ऊर्ध्व, मध्य व अधो—त्रैलोक्यात सर्वत्र लोकांनी त्यांच्या कीर्तीचे उच्च स्वरात गान केले. स्त्रिया व साधुजनांच्या कानांत त्यांची मधुर महिमा प्रवेशली, जी श्रीरामाच्या कीर्तीसारखी रसाळ होती।
Frequently Asked Questions
This act honors caraṇāmṛta as spiritually purifying and models śāstric etiquette: a ruler becomes truly glorious by humility before realized devotees. In Bhāgavata theology, the Lord’s mercy flows through His devotees; reverence to them accelerates purification and anchors kingship in service rather than pride.
He defines it as detachment from the bodily concept and steady attachment to the Supreme Lord beyond the guṇas. This attachment is cultivated through bhakti practices—hearing, chanting, worship, and inquiry—and it naturally cleanses lust from the heart, making liberation meaningful and stable.
Those absorbed in money-making and sense gratification—and even those who keep such association—should be avoided, because that association agitates the mind, strengthens anarthas, and obstructs dharma, artha, kāma, and especially mokṣa. The chapter frames bad association as the practical root of spiritual decline.
Because without devotion to the Lord’s lotus feet, the ‘hard-knotted’ desires for fruitive activity persist. Sanat-kumāra presents bhakti as uniquely effective: service to Bhagavān redirects desire itself, whereas mere restraint or analysis often fails against entrenched saṁskāras.
The Lord’s lotus feet are compared to boats that carry one safely across saṁsāra, which is dangerous like an ocean filled with sharks (temptations, anarthas, karmic reactions). The teaching emphasizes śaraṇāgati—taking shelter—over relying solely on austerity or self-powered methods.