Adhyaya 21
Pṛthu Mahārāja’s Homecoming, Sacrificial Assembly, and Instruction on Devotional Kingship
मैत्रेय विदुरांना सांगतात की पृथु महाराज भव्य मंगळ-सजावट व जनतेच्या स्वागतामध्ये राजधानीत परत येतात; तरीही अंतःकरणाने ते अलिप्त राहतात—ऐश्वर्यातही वैराग्य. विष्णुकृपेने प्राप्त झालेली त्यांची दिव्य शक्ती व कीर्ती ऐकून विदुर त्यांच्या आदर्श राज्यकारभाराचे अधिक वर्णन मागतात. मैत्रेय गंगा–यमुना यांच्या मधल्या प्रदेशात पृथुंचे अद्वितीय सार्वभौमत्व सांगून एका महान यज्ञाचे वर्णन करतात, जिथे ऋषी, ब्राह्मण, देवता व राजर्षी एकत्र जमतात. दीक्षा घेऊन पृथु विधिनियमांचे पालन करीत शुभ राजरूपाने शोभतात. सभेत ते उपदेश करतात—राजाने प्रजेला वर्णाश्रमधर्मात प्रवृत्त करावे; कारण ज्यांना तो मार्गदर्शन करतो आणि जे त्याच्या शासनाला आधार देतात, त्यांच्या कर्मफळात राजा सहभागी होतो. ते ईश्वरवादाला युक्ती व वेदांचा निष्कर्ष ठरवतात, भक्तीला शुद्धीचा मार्ग म्हणतात, आणि अग्नियज्ञापेक्षा ब्राह्मण व वैष्णवसेवेला श्रेष्ठ मानतात. सभा त्यांना आशीर्वाद देते—सद्गुणी पुत्र पापी पित्यालाही तारू शकतो; पुढील यज्ञकथा व आदर्श राजर्षि नेतृत्वाची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच । मौक्तिकैः कुसुम-स्रग्भिर् दुकूलैः स्वर्ण-तोरणैः महासुरभिभिर् धूपैः मण्डितं तत्र तत्र वाइ ॥ १ ॥
मैत्रेय म्हणाले—विदुर! राजा नगरात प्रवेश करताच, नगर ठिकठिकाणी मोती, पुष्पहार, सुंदर वस्त्रे व सुवर्ण तोरणांनी सजलेले होते आणि अत्यंत सुगंधी धुपाने सर्व नगर दरवळत होते।
Verse 2
चन्दनागुरुतोयार्द्ररथ्याचत्वरमार्गवत् । पुष्पाक्षतफलैस्तोक्मैर्लाजैरर्चिर्भिरर्चितम् ॥ २ ॥
चंदन व अगुरूने सुगंधित केलेले जल नगरातील रस्ते, चौक व मार्गांवर सर्वत्र शिंपडले गेले. पुष्प, अक्षत, अखंड फळे, लाजे, विविध रत्ने व दीपज्योती यांनी सर्वत्र मंगल सजावट झाली.
Verse 3
सवृन्दै: कदलीस्तम्भै: पूगपोतै: परिष्कृतम् । तरुपल्लवमालाभि: सर्वत: समलङ्कृतम् ॥ ३ ॥
फळ-फुलांच्या गुच्छांसह केळीचे स्तंभ व सुपारीच्या फांद्यांनी चौक सजवले होते. वृक्षपल्लवांच्या माळांनी नगर सर्वत्र अलंकृत होऊन अत्यंत मनोहर दिसत होते.
Verse 4
प्रजास्तं दीपबलिभि: सम्भृताशेषमङ्गलै: । अभीयुर्मृष्टकन्याश्च मृष्टकुण्डलमण्डिता: ॥ ४ ॥
राजा नगरद्वारात प्रवेश करताच प्रजा दीप, पुष्प, दही इत्यादी सर्व मंगल वस्तू घेऊन स्वागतास धावली. तसेच झंकारणाऱ्या कुंडलांनी सजलेल्या अनेक सुंदर अविवाहित कन्याही त्याचे अभिनंदन करण्यास आल्या.
Verse 5
शङ्खदुन्दुभिघोषेण ब्रह्मघोषेण चर्त्विजाम् । विवेश भवनं वीर: स्तूयमानो गतस्मय: ॥ ५ ॥
राजा महालात प्रवेश करताच शंख व दुंदुभींचा निनाद झाला, ऋत्विजांनी वेदमंत्रांचा ब्रह्मघोष केला आणि सूतादी स्तुतिकारांनी विविध स्तुती केली. तरीही एवढ्या सत्काराने तो वीर राजा किंचितही प्रभावित झाला नाही.
Verse 6
पूजित: पूजयामास तत्र तत्र महायशा: । पौराञ्जानपदांस्तांस्तान्प्रीत: प्रियवरप्रद: ॥ ६ ॥
स्वतः पूजित असूनही तो महायशस्वी राजा ठिकठिकाणी सर्वांचा सन्मान करीत राहिला. प्रसन्न होऊन त्याने नगरवासी व जनपदवासी यांना त्यांच्या प्रिय व इच्छित वरदानांचे दान दिले.
Verse 7
स एवमादीन्यनवद्यचेष्टित: कर्माणि भूयांसि महान्महत्तम: । कुर्वन् शशासावनिमण्डलं यश: स्फीतं निधायारुरुहे परं पदम् ॥ ७ ॥
राजा पृथु हा महत्तम महात्मा असल्याने सर्वांचा पूज्य होता. पृथ्वीमंडळाचे राज्य करताना त्याने अनेक निर्दोष व तेजस्वी कर्मे केली. सर्वत्र पसरलेली कीर्ती मिळवून अखेरीस त्याने परमेश्वराच्या चरणकमलरूप परम पदाला प्राप्त केले.
Verse 8
सूत उवाच तदादिराजस्य यशो विजृम्भितं गुणैरशेषैर्गुणवत्सभाजितम् । क्षत्ता महाभागवत: सदस्पते कौषारविं प्राह गृणन्तमर्चयन् ॥ ८ ॥
सूत गोस्वामी म्हणाले: हे शौनक, महर्षींच्या सभापते! आदिराज पृथूची सर्वगुणसम्पन्न व सर्वत्र प्रशंसित कीर्ती मैत्रेयांकडून ऐकून महाभागवत विदुराने कौषारवि ऋषींची नम्रतेने पूजा केली आणि पुढील प्रश्न विचारला.
Verse 9
विदुर उवाच सोऽभिषिक्त: पृथुर्विप्रैर्लब्धाशेषसुरार्हण: । बिभ्रत् स वैष्णवं तेजो बाह्वोर्याभ्यां दुदोह गाम् ॥ ९ ॥
विदुर म्हणाला: हे ब्राह्मण मैत्रेय! ऋषी-ब्राह्मणांनी पृथूचा राज्याभिषेक केला हे जाणून मन प्रसन्न होते. सर्व देवांनी त्याला असंख्य दाने दिली. आणि भगवान विष्णूंकडून प्राप्त वैष्णव तेज भुजांत धारण करून त्याने पृथ्वीचे दोहन करून तिला अत्यंत समृद्ध केले.
Verse 10
को न्वस्य कीर्तिं न शृणोत्यभिज्ञो यद्विक्रमोच्छिष्टमशेषभूपा: । लोका: सपाला उपजीवन्ति काम- मद्यापि तन्मे वद कर्म शुद्धम् ॥ १० ॥
अशा महापराक्रमी पृथूची कीर्ती कोण जाणकार ऐकणार नाही? ज्याच्या पराक्रमाच्या पाऊलखुणांवर आजही सर्व राजे व लोकपाल आपापल्या लोकांचे पालन करतात. म्हणून मला त्याची शुद्ध, पुण्य व मंगल कर्मे अधिक सांगावे; मला अधिकाधिक ऐकायचे आहे.
Verse 11
मैत्रेय उवाच गङ्गायमुनयोर्नद्योरन्तरा क्षेत्रमावसन् । आरब्धानेव बुभुजे भोगान् पुण्यजिहासया ॥ ११ ॥
मैत्रेय म्हणाले: हे विदुर! पृथू गंगा आणि यमुना या दोन महानद्यांच्या मधल्या प्रदेशात राहात होता. तो अत्यंत ऐश्वर्यवान होता; पण असे वाटे की पूर्व पुण्यकर्मांचे फळ क्षीण व्हावे म्हणून तो नियत भोगांचा उपभोग घेत होता.
Verse 12
सर्वत्रास्खलितादेश: सप्तद्वीपैकदण्डधृक् । अन्यत्र ब्राह्मणकुलादन्यत्राच्युतगोत्रत: ॥ १२ ॥
महाराज पृथु सर्वत्र अचूक आज्ञाधारी राजा होता; सातही द्वीपांवर राज्य करण्याचा दंड तो धारण करी. त्याच्या अटल आज्ञेला फक्त साधु ब्राह्मण आणि अच्युत-गोत्रज वैष्णवच अपवाद ठरू शकत.
Verse 13
एकदासीन्महासत्रदीक्षा तत्र दिवौकसाम् । समाजो ब्रह्मर्षीणां च राजर्षीणां च सत्तम ॥ १३ ॥
एकदा महाराज पृथुने एका महान महासत्र यज्ञाची दीक्षा घेतली. तेथे उच्चलोकांतील देव, ब्रह्मर्षी, श्रेष्ठ ब्राह्मण आणि राजर्षी म्हणून प्रसिद्ध परम साधु राजे—सर्वजण एकत्र जमले.
Verse 14
तस्मिन्नर्हत्सु सर्वेषु स्वर्चितेषु यथार्हत: । उत्थित: सदसो मध्ये ताराणामुडुराडिव ॥ १४ ॥
त्या महान सभेत महाराज पृथुने प्रथम सर्व पूज्य अतिथींचे त्यांच्या-त्यांच्या पदानुसार यथोचित पूजन केले. त्यानंतर तो सभेच्या मध्यभागी उभा राहिला आणि तो असा शोभला जणू तारकांमध्ये पौर्णिमेचा चंद्र उदयास आला.
Verse 15
प्रांशु: पीनायतभुजो गौर: कञ्जारुणेक्षण: । सुनास: सुमुख: सौम्य: पीनांस: सुद्विजस्मित: ॥ १५ ॥
राजा पृथुचे शरीर उंच व सुदृढ होते, वर्ण गौर होता. त्याच्या भुजा भरदार व विस्तीर्ण, आणि नेत्र उगवत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, कमळासारखे अरुण होते. नाक सरळ, मुख अतिशय सुंदर, स्वभाव गंभीर; आणि हास्यात शोभणारे दात मनोहर होते.
Verse 16
व्यूढवक्षा बृहच्छ्रोणिर्वलिवल्गुदलोदर: । आवर्तनाभिरोजस्वी काञ्चनोरुरुदग्रपात् ॥ १६ ॥
महाराज पृथुचे वक्षस्थळ अत्यंत विस्तीर्ण होते, कंबर जड होती, आणि उदरावर त्वचेच्या रेषा वडाच्या पानासारख्या शोभत होत्या. नाभी खोल व आवर्तयुक्त, जांघा सुवर्णकांतीच्या, आणि पायाचा पृष्ठभाग (इन्स्टेप) धनुष्याप्रमाणे उंचावलेला होता.
Verse 17
सूक्ष्मवक्रासितस्निग्धमूर्धज: कम्बुकन्धर: । महाधने दुकूलाग्र्ये परिधायोपवीय च ॥ १७ ॥
त्यांचे मस्तकावरील केस अतिशय सूक्ष्म, काळे, स्निग्ध व वक्र होते; शंखासारख्या कंठावर शुभ रेषा शोभत होत्या. त्यांनी अतिमूल्य धोतरी व उत्तरीय परिधान केले होते.
Verse 18
व्यञ्जिताशेषगात्रश्रीर्नियमे न्यस्तभूषण: । कृष्णाजिनधर: श्रीमान् कुशपाणि:कृतोचित: ॥ १८ ॥
दीक्षाविधीत त्यांनी अलंकार व मौल्यवान वस्त्रे बाजूला ठेवली, त्यामुळे देहाची नैसर्गिक शोभा प्रकट झाली. कृष्णमृगचर्म धारण करून व बोटात कुशवलय घालून ते अधिकच रम्य दिसले; त्यांनी सर्व नियमांचे पालन केले.
Verse 19
शिशिरस्निग्धताराक्ष: समैक्षत समन्तत: । ऊचिवानिदमुर्वीश: सद: संहर्षयन्निव ॥ १९ ॥
सभेतील जनांना उत्साहित करण्यासाठी पृथु महाराजांनी सर्वत्र नजर फिरवली; त्यांचे नेत्र जणू दवाने ओलसर आकाशातील तारकांसारखे चमकत होते. मग त्यांनी गंभीर, उंच स्वरात भाषण केले.
Verse 20
चारु चित्रपदं श्लक्ष्णं मृष्टं गूढमविक्लवम् । सर्वेषामुपकारार्थं तदा अनुवदन्निव ॥ २० ॥
त्यांची वाणी अतिशय सुंदर, अलंकारयुक्त, स्पष्ट व ऐकण्यास मधुर होती; शब्द गंभीर व निश्चल होते. सर्वांच्या हितासाठी ते बोलत होते, जणू परमसत्याचे स्वतःचे अनुभूत ज्ञान व्यक्त करीत होते.
Verse 21
राजोवाच सभ्या: शृणुत भद्रं व: साधवो य इहागता: । सत्सु जिज्ञासुभिर्धर्ममावेद्यं स्वमनीषितम् ॥ २१ ॥
राजा म्हणाला: हे सभ्य सज्जनो, तुमचे कल्याण असो! येथे आलेल्या महात्म्यांनी कृपा करून माझी विनंती लक्षपूर्वक ऐकावी. जो खरोखर जिज्ञासू आहे, त्याने आपला निर्णय सत्पुरुषांच्या सभेत मांडावा.
Verse 22
अहं दण्डधरो राजा प्रजानामिह योजित: । रक्षिता वृत्तिद: स्वेषु सेतुषु स्थापिता पृथक् ॥ २२ ॥
पृथु राजा म्हणाले—मी दंडधारी राजा या भूमीवर प्रजांसाठी नियुक्त आहे; मी त्यांचे रक्षण करतो आणि वेदविधीने ठरविलेल्या मर्यादांत त्यांना त्यांच्या-त्यांच्या कर्मात लावतो।
Verse 23
तस्य मे तदनुष्ठानाद्यानाहुर्ब्रह्मवादिन: । लोका: स्यु: कामसन्दोहा यस्य तुष्यति दिष्टदृक् ॥ २३ ॥
पृथु महाराज म्हणाले—राजधर्माचे यथायोग्य आचरण केल्याने, वेदज्ञ ब्रह्मवादी जसे सांगतात, मला इष्ट फल मिळतील; कारण सर्व नियतीचा द्रष्टा भगवान प्रसन्न झाला कीच सिद्धी होते।
Verse 24
य उद्धरेत्करं राजा प्रजा धर्मेष्वशिक्षयन् । प्रजानां शमलं भुङ्क्ते भगं च स्वं जहाति स: ॥ २४ ॥
जो राजा प्रजेला वर्णाश्रमधर्म शिकवत नाही आणि फक्त कर-शुल्क उचलतो, तो प्रजांच्या पापाचा भाग भोगून दुःख भोगतो व स्वतःचे वैभवही गमावतो।
Verse 25
तत् प्रजा भर्तृपिण्डार्थं स्वार्थमेवानसूयव: । कुरुताधोक्षजधियस्तर्हि मेऽनुग्रह: कृत: ॥ २५ ॥
म्हणून हे निष्कपट प्रजाजनहो, आपल्या राजाच्या परलोककल्याणासाठी आणि आपल्या हितासाठी, वर्णाश्रमाप्रमाणे आपापली कर्तव्ये नीट करा आणि हृदयात अधोक्षज भगवानांचे सतत स्मरण ठेवा; तेव्हाच माझ्यावरही कृपा होईल।
Verse 26
यूयं तदनुमोदध्वं पितृदेवर्षयोऽमला: । कर्तु: शास्तुरनुज्ञातुस्तुल्यं यत्प्रेत्य तत्फलम् ॥ २६ ॥
हे निर्मळहृदय देव, पितर आणि ऋषिजनहो, माझ्या प्रस्तावास अनुमोदन द्या; कारण मृत्यूनंतर कर्माचे फळ कर्ता, नियामक आणि अनुमोदक—या तिघांत समान रीतीने वाटले जाते।
Verse 27
अस्ति यज्ञपतिर्नाम केषाञ्चिदर्हसत्तमा: । इहामुत्र च लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नावत्य: क्वचिद्भुव: ॥ २७ ॥
हे मान्य सज्जनो, शास्त्रप्रमाणानुसार यज्ञपति नावाचा परम नियंता नक्कीच आहे, जो आपल्या कर्मांप्रमाणे फळ देतो; नाहीतर काही जण या लोकात व परलोकातही विलक्षण सौंदर्य व सामर्थ्यवान कसे दिसतात?
Verse 28
मनोरुत्तानपादस्य ध्रुवस्यापि महीपते: । प्रियव्रतस्य राजर्षेरङ्गस्यास्मत्पितु: पितु: ॥ २८ ॥ ईदृशानामथान्येषामजस्य च भवस्य च । प्रह्लादस्य बलेश्चापि कृत्यमस्ति गदाभृता ॥ २९ ॥
मनु, उत्तानपाद, महाराज ध्रुव, राजर्षी प्रियव्रत आणि माझे पितामह अंग—या महापुरुषांच्या आचरणानेही वेदांचे हे प्रमाण दृढ होते.
Verse 29
मनोरुत्तानपादस्य ध्रुवस्यापि महीपते: । प्रियव्रतस्य राजर्षेरङ्गस्यास्मत्पितु: पितु: ॥ २८ ॥ ईदृशानामथान्येषामजस्य च भवस्य च । प्रह्लादस्य बलेश्चापि कृत्यमस्ति गदाभृता ॥ २९ ॥
तसेच अज, भव (शिव), प्रह्लाद आणि बली इत्यादी अनेक महापुरुषांचा ठाम विश्वास आहे की गदा धारण करणारे परम पुरुषोत्तम भगवान अस्तित्वात आहेत; म्हणून सर्व कर्तव्ये त्यांनाच अर्पण करावीत.
Verse 30
दौहित्रादीनृते मृत्यो: शोच्यान् धर्मविमोहितान् । वर्गस्वर्गापवर्गाणां प्रायेणैकात्म्यहेतुना ॥ ३० ॥
मृत्यूचा दौहित्र वेन यांसारखे निंद्य लोक धर्ममार्गावर मोहित होऊन शोकनीय आहेत; तरीही धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष व स्वर्गप्राप्ती इत्यादी वरदानांचा दाता प्रायः एकच—परम पुरुषोत्तम भगवान—असे सर्व महापुरुष मान्य करतात.
Verse 31
यत्पादसेवाभिरुचिस्तपस्विना- मशेषजन्मोपचितं मलं धिय: । सद्य: क्षिणोत्यन्वहमेधती सती यथा पदाङ्गुष्ठविनि:सृता सरित् ॥ ३१ ॥
भगवंतांच्या कमळचरण-सेवेत रुची निर्माण झाली की असंख्य जन्मांत साचलेली बुद्धीची मलिनता तत्क्षणी नष्ट होते. जशी प्रभूच्या चरण-अंगठ्यातून प्रकट झालेली गंगा त्वरित शुद्ध करते, तशी ही भक्ती मन शुद्ध करून कृष्णचेतना दिवसेंदिवस वाढवते.
Verse 32
विनिर्धुताशेषमनोमल: पुमा- नसङ्गविज्ञानविशेषवीर्यवान् । यदङ्घ्रिमूले कृतकेतन: पुन- र्न संसृतिं क्लेशवहां प्रपद्यते ॥ ३२ ॥
जो भक्त श्रीहरि परमेश्वराच्या कमळचरणी आश्रय घेतो, त्याचे मनातील सर्व मल व भ्रम पूर्णपणे नष्ट होतात आणि भक्तियोगाच्या बळाने वैराग्य प्रकट होते. प्रभूच्या चरणमूळाशी शरण गेल्यावर तो त्रिविध तापांनी भरलेल्या या संसारात पुन्हा परत येत नाही.
Verse 33
तमेव यूयं भजतात्मवृत्तिभि- र्मनोवच:कायगुणै: स्वकर्मभि: । अमायिन: कामदुघाङ्घ्रिपङ्कजं यथाधिकारावसितार्थसिद्धय: ॥ ३३ ॥
तुम्ही सर्वांनी मन, वाणी, देह, स्वभावगुण आणि आपल्या कर्मफळांसह, कपटरहित होऊन केवळ श्रीहरीचे भजन करा. आपल्या अधिकारानुसार व स्थितीनुसार, कामना पूर्ण करणाऱ्या प्रभूच्या कमळचरणांची निःसंकोच श्रद्धेने सेवा करा; मग जीवनाचा परम उद्देश नक्कीच सिद्ध होईल.
Verse 34
असाविहानेकगुणोऽगुणोऽध्वर: पृथग्विधद्रव्यगुणक्रियोक्तिभि: । सम्पद्यतेऽर्थाशयलिङ्गनामभि- र्विशुद्धविज्ञानघन: स्वरूपत: ॥ ३४ ॥
परमेश्वर स्वरूपतः शुद्ध चैतन्य-घन असून भौतिक गुणांनी कलुषित होत नाही; तरीही बद्ध जीवांच्या हितासाठी तो विविध द्रव्य, गुण, क्रिया व मंत्रांनी युक्त अनेक प्रकारचे यज्ञ स्वीकारतो. कर्त्यांच्या उद्देश व अभिप्रायानुसार ते यज्ञ देवतांच्या वेगवेगळ्या नावांनी सांगितले जातात, पण भोक्ता तोच भगवान् असतो.
Verse 35
प्रधानकालाशयधर्मसङ्ग्रहे शरीर एष प्रतिपद्य चेतनाम् । क्रियाफलत्वेन विभुर्विभाव्यते यथानलो दारुषु तद्गुणात्मक: ॥ ३५ ॥
प्रधान (प्रकृती), काळ, वासना आणि धर्म (कर्म) यांच्या संयोगातून निर्माण झालेल्या विविध देहांत तो सर्वव्यापी भगवान् चेतनेप्रमाणे प्रकट झाल्यासारखा दिसतो. क्रिया व तिच्या फळानुसार त्याची अभिव्यक्ती वेगवेगळी भासते—जसे एकच अग्नी लाकडांच्या आकार-परिमाणानुसार निरनिराळ्या प्रकारे प्रज्वलित होतो।
Verse 36
अहो ममामी वितरन्त्यनुग्रहं हरिं गुरुं यज्ञभुजामधीश्वरम् । स्वधर्मयोगेन यजन्ति मामका निरन्तरं क्षोणितले दृढव्रता: ॥ ३६ ॥
अहो! भगवान् हरि हे यज्ञांचे भोक्ता व अधीश्वर असून तेच परम गुरुही आहेत. हे माझ्या नागरिकांनो, तुम्ही पृथ्वीवर आपल्या स्वधर्मयोगाने दृढव्रत होऊन निरंतर त्यांची पूजा करता; यामुळे तुम्ही माझ्यावरच कृपा करता. म्हणून मी तुमचा मनापासून ऋणी आहे.
Verse 37
मा जातु तेज: प्रभवेन्महर्द्धिभि- स्तितिक्षया तपसा विद्यया च । देदीप्यमानेऽजितदेवतानां कुले स्वयं राजकुलाद् द्विजानाम् ॥ ३७ ॥
ब्राह्मण व वैष्णव हे क्षमा, तप, विद्या व शिक्षण यांच्या तेजाने स्वतःच गौरवले जातात. या आध्यात्मिक संपत्तीने ते राजसत्तेपेक्षा अधिक सामर्थ्यवान आहेत; म्हणून राजवर्गाने त्यांच्या पुढे भौतिक पराक्रम दाखवू नये व त्यांचा अपराध करू नये.
Verse 38
ब्रह्मण्यदेव: पुरुष: पुरातनो नित्यं हरिर्यच्चरणाभिवन्दनात् । अवाप लक्ष्मीमनपायिनीं यशो जगत्पवित्रं च महत्तमाग्रणी: ॥ ३८ ॥
ब्रह्मण्यदेव, पुरातन व नित्य हरि—महापुरुषांमध्ये अग्रणी—यांनी ब्राह्मण व वैष्णवांच्या चरणकमलांचे वंदन करून अविनाशी लक्ष्मी आणि जग पावन करणारी कीर्ती प्राप्त केली.
Verse 39
यत्सेवयाशेषगुहाशय: स्वराड् विप्रप्रियस्तुष्यति काममीश्वर: । तदेव तद्धर्मपरैर्विनीतै: सर्वात्मना ब्रह्मकुलं निषेव्यताम् ॥ ३९ ॥
ज्यांच्या सेवेमुळे हृदयस्थ, सर्वथा स्वतंत्र ईश्वर पूर्ण तृप्त होतात—ते विप्रप्रिय आहेत. म्हणून धर्मपरायण व विनयशीलांनी सर्वभावे ब्राह्मण व वैष्णव कुलाची सेवा करावी.
Verse 40
पुमाँल्लभेतानतिवेलमात्मन: प्रसीदतोऽत्यन्तशमं स्वत: स्वयम् । यन्नित्यसम्बन्धनिषेवया तत: परं किमत्रास्ति मुखं हविर्भुजाम् ॥ ४० ॥
ब्राह्मण व वैष्णवांची नित्य सेवा केल्याने हृदयातील मल दूर होतो आणि मनुष्य परम शांती, वैराग्य व मोक्ष प्राप्त करतो. या जगात ब्राह्मण-सेवेपेक्षा श्रेष्ठ कर्म नाही; कारण यामुळे यज्ञांचे भोक्ते देवताही प्रसन्न होतात.
Verse 41
अश्नात्यनन्त: खलु तत्त्वकोविदै: श्रद्धाहुतं यन्मुख इज्यनामभि: । न वै तथा चेतनया बहिष्कृते हुताशने पारमहंस्यपर्यगु: ॥ ४१ ॥
अनंत भगवान विविध देवतांच्या नावाने यज्ञाग्नीत श्रद्धेने अर्पिलेलं हवि स्वीकारतात; तरीही अग्नीमार्गे जितका आनंद नाही, तितका तत्त्वज्ञ महर्षी व भक्तांच्या मुखाने अर्पित नैवेद्य स्वीकारण्यात आहे, कारण तेथे ते भक्तसंग सोडत नाहीत.
Verse 42
यद्ब्रह्म नित्यं विरजं सनातनं श्रद्धातपोमङ्गलमौनसंयमै: । समाधिना बिभ्रति हार्थदृष्टये यत्रेदमादर्श इवावभासते ॥ ४२ ॥
ब्राह्मणसंस्कृतीत ब्राह्मणाची पारलौकिक स्थिती नित्य टिकून राहते; कारण तो वेदविधी श्रद्धेने स्वीकारतो, तप, शास्त्रीय निष्कर्ष, इंद्रिय-मन संयम, मौन आणि समाधी यांद्वारे परमार्थदृष्टी धारण करतो. त्यामुळे जीवनाचे खरे ध्येय स्वच्छ आरशात चेहरा दिसावा तसे स्पष्ट उजळते.
Verse 43
तेषामहं पादसरोजरेणु- मार्या वहेयाधिकिरीटमायु: । यं नित्यदा बिभ्रत आशु पापं नश्यत्यमुं सर्वगुणा भजन्ति ॥ ४३ ॥
हे आर्यजनहो, मी आपले आशीर्वाद मागतो की अशा ब्राह्मण व वैष्णवांच्या चरणकमलांची धूळ मी आयुष्याच्या अंतापर्यंत माझ्या मुकुटावर धारण करावी. जो ही धूळ मस्तकी वाहतो त्याची पापजन्य फळे लवकर नष्ट होतात आणि शेवटी सर्व शुभ, इष्ट गुण त्याच्यात प्रकट होतात.
Verse 44
गुणायनं शीलधनं कृतज्ञं वृद्धाश्रयं संवृणतेऽनु सम्पद: । प्रसीदतां ब्रह्मकुलं गवां च जनार्दन: सानुचरश्च मह्यम् ॥ ४४ ॥
जो ब्राह्मणोचित गुण संपादन करतो—जो गुणांचा आश्रय आहे, ज्याचे धन केवळ सदाचार आहे, जो कृतज्ञ आहे आणि अनुभवी वृद्धांचा आश्रय घेतो—त्याच्याकडे सर्व संपत्ती आपोआप येतात. म्हणून जनार्दन भगवान आपल्या पार्षदांसह ब्राह्मणकुलावर, गायींवर आणि माझ्यावर प्रसन्न होवोत.
Verse 45
मैत्रेय उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं पितृदेवद्विजातय: । तुष्टुवुर्हृष्टमनस: साधुवादेन साधव: ॥ ४५ ॥
मैत्रेय ऋषी म्हणाले: राजा पृथूने इतके सुंदर बोलणे केल्यावर, ते ऐकून तेथे उपस्थित देव, पितृलोकवासी, ब्राह्मण आणि साधुजन आनंदित मनाने त्याचे साधुवादाने अभिनंदन व स्तुती करू लागले.
Verse 46
पुत्रेण जयते लोकानिति सत्यवती श्रुति: । ब्रह्मदण्डहत: पापो यद्वेनोऽत्यतरत्तम: ॥ ४६ ॥
त्यांनी जाहीर केले की ‘पुत्रामुळे लोक जिंकले जातात’ ही वेदवाणी सत्य ठरली; कारण ब्राह्मणांच्या शापरूपी दंडाने मारला गेलेला अत्यंत पापी वेन, नरकाच्या घोर अंधारात पडला होता, तो आता त्याचा पुत्र महाराज पृथू याने त्या तमातून पार तारला।
Verse 47
हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तम: । विविक्षुरत्यगात्सूनो: प्रह्लादस्यानुभावत: ॥ ४७ ॥
हिरण्यकशिपूही भगवंताची निंदा व पापमय कर्मांमुळे घोर अंधकारमय नरकात पडला; पण महात्मा पुत्र प्रह्लादाच्या प्रभावाने तोही मुक्त होऊन भगवद्धामास गेला।
Verse 48
वीरवर्य पित: पृथ्व्या: समा: सञ्जीव शाश्वती: । यस्येदृश्यच्युते भक्ति: सर्वलोकैकभर्तरि ॥ ४८ ॥
हे वीरश्रेष्ठ, हे पृथ्वीचे पिता, आपण दीर्घकाळ चिरायुषी व्हावे; कारण सर्वलोकांच्या एकमेव स्वामी अच्युत भगवंतांवर आपली दृढ भक्ती आहे।
Verse 49
अहो वयं ह्यद्य पवित्रकीर्ते त्वयैव नाथेन मुकुन्दनाथा: । य उत्तमश्लोकतमस्य विष्णो- र्ब्रह्मण्यदेवस्य कथां व्यनक्ति ॥ ४९ ॥
हे परम पवित्र कीर्तीच्या राजन्, आज आम्ही धन्य आहोत की आपल्यासारख्या नाथामुळे आम्ही मुकुंदाचे आश्रित आहोत; कारण आपण उत्तमश्लोक विष्णु, ब्राह्मणांचा देव, यांची कथा प्रकट करता।
Verse 50
नात्यद्भुतमिदं नाथ तवाजीव्यानुशासनम् । प्रजानुरागो महतां प्रकृति: करुणात्मनाम् ॥ ५० ॥
हे नाथ, प्रजांचे शासन करणे हे आपले स्वधर्म आहे; आपल्यासारख्या करुणामय महापुरुषासाठी यात काही अद्भुत नाही, कारण महात्म्यांची प्रकृतीच प्रजाहितासाठी अनुराग ठेवणे ही आहे।
Verse 51
अद्य नस्तमस: पारस्त्वयोपासादित: प्रभो । भ्राम्यतां नष्टदृष्टीनां कर्मभिर्दैवसंज्ञितै: ॥ ५१ ॥
हे प्रभो, आज आपण आमचे डोळे उघडून अंधकाराच्या सागराच्या पलीकडे जाण्याचा मार्ग दाखवला। पूर्वकर्म व दैवी व्यवस्थेमुळे आम्ही कर्मजाळ्यात अडकून ध्येय विसरलो आणि विश्वात भटकत राहिलो।
Verse 52
नमो विवृद्धसत्त्वाय पुरुषाय महीयसे । यो ब्रह्म क्षत्रमाविश्य बिभर्तीदं स्वतेजसा ॥ ५२ ॥
हे प्रभो! वृद्ध सत्त्वात स्थित महापुरुषास नमस्कार. आपण ब्राह्मण-संस्कृती प्रस्थापित करून व क्षत्रिय-धर्माने संरक्षण देऊन आपल्या तेजाने सर्व जग धारण करता.
Frequently Asked Questions
It marks the rājarṣi standard: external opulence and honor do not disturb inner steadiness. The Bhāgavatam uses this to contrast dharmic kingship with ego-driven rule—showing that power and prosperity become spiritually safe only when grounded in detachment and devotion.
Pṛthu teaches that a ruler who merely taxes without educating citizens in dharma becomes liable for their impiety. Moreover, the post-death result is shared among the doer, the director (leader), and the supporter—therefore governance must include moral and devotional guidance, not only administration.
Because the Lord is especially pleased when offerings reach Him through the mouths and blessings of His devotees; He values association and service more than ritual mechanism alone. Thus, honoring brāhmaṇas and Vaiṣṇavas protects society from spiritual offense and turns sacrifice into bhakti rather than mere karma-kāṇḍa.
He appeals to śruti (Vedas) and sadācāra (conduct) of Manu, Uttānapāda, Dhruva, Priyavrata, Aṅga, and also points to the deliverance narratives associated with Prahlāda and Bali—demonstrating that devotion to the Supreme Lord is the consistent conclusion across authorities and histories.