Adhyaya 20
Lord Viṣṇu Instructs Pṛthu: Forgiveness, Ātmā-Deha Viveka, and the Bhakti Ideal of Kingship
इंद्राने पृथूच्या शताव्या अश्वमेधात विघ्न घातल्याने निर्माण झालेला तणाव दूर करण्यासाठी आणि धर्मरक्षणासाठी भगवान विष्णू स्वतः इंद्रासह प्रकट होऊन वाद शांत करतात। ते पृथूला इंद्राला क्षमा करण्यास सांगतात व खरे महत्त्व अद्वेष, समत्व आणि देह-आत्मा विवेक यात आहे असे स्पष्ट करतात। निष्काम भावाने भगवद्भक्त राजा अंतःकरणी तृप्त, सर्वांमध्ये समदर्शी आणि सुख-दुःखात अचल राहतो. विष्णू राजधर्म सांगतात—ब्राह्मणांच्या मार्गदर्शनाखाली परंपरागत धर्मानुसार प्रजांचे संरक्षण; संरक्षणाविना कर घेणे निंद्य आहे। प्रसन्न होऊन विष्णू वर देऊ पाहतात, पण पृथू भौतिक वर व सायुज्यही नाकारून शुद्ध भक्तांकडून अखंड भगवद्गुणश्रवणाची क्षमता मागतो। विष्णू त्याला दृढ भक्तीचा आशीर्वाद देऊन दिव्य आज्ञेचे सावध पालन शिकवतात; पूजा व समेटानंतर भगवान प्रस्थान करतात आणि भक्ती-नम्रतेवर आधारलेले पृथूचे राज्य पुढे चालू राहते।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच । भगवानपि वैकुण्ठः साकं मघवता विभुः । यज्ञैर्यज्ञपतिस्तुष्टो यज्ञभुक् तमभाषत ॥ १ ॥
मैत्रेय म्हणाले: हे विदुर, नव्याण्णव अश्वमेध यज्ञांनी प्रसन्न होऊन यज्ञपति वैकुंठनाथ भगवान विष्णू प्रकट झाले. त्यांच्या सोबत मघवा इंद्रही होता, आणि भगवानांनी मग वचन केले.
Verse 2
श्रीभगवानुवाच एष तेऽकार्षीद्भङ्गं हयमेधशतस्य ह । क्षमापयत आत्मानममुष्य क्षन्तुमर्हसि ॥ २ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: प्रिय राजा पृथु, स्वर्गराज इंद्राने तुझ्या शंभर यज्ञांच्या अनुष्ठानात विघ्न घातले. आता तो माझ्यासोबत क्षमा मागण्यासाठी आला आहे; म्हणून तू त्याला क्षमा कर.
Verse 3
सुधिय: साधवो लोके नरदेव नरोत्तमा: । नाभिद्रुह्यन्ति भूतेभ्यो यर्हि नात्मा कलेवरम् ॥ ३ ॥
हे नरदेवा, जो सुबुद्धी व साधुस्वभावाचा, परहितासाठी तत्पर असतो तोच मनुष्यात श्रेष्ठ. तो कोणत्याही प्राण्याशी वैर करत नाही, कारण देह आत्मा नाही हे तो जाणतो.
Verse 4
पुरुषा यदि मुह्यन्ति त्वादृशा देवमायया । श्रम एव परं जातो दीर्घया वृद्धसेवया ॥ ४ ॥
पूर्वाचार्यांच्या आज्ञेचे पालन करून इतके उन्नत झालेला तुझ्यासारखा पुरुषही माझ्या देवमायेमुळे मोहात पडला, तर दीर्घकाळ वृद्धांची सेवा व साधनेने केलेली प्रगती केवळ श्रमच ठरेल.
Verse 5
अत: कायमिमं विद्वानविद्याकामकर्मभि: । आरब्ध इति नैवास्मिन्प्रतिबुद्धोऽनुषज्जते ॥ ५ ॥
म्हणून जो विद्वान जाणतो की हा देह अविद्या, कामना व मोहजन्य कर्मांनी आरंभलेला आहे, तो जागृत होऊन देहास आसक्त होत नाही।
Verse 6
असंसक्त: शरीरेऽस्मिन्नमुनोत्पादिते गृहे । अपत्ये द्रविणे वापि क: कुर्यान्ममतां बुध: ॥ ६ ॥
जो देहभावनेपासून पूर्ण असंग आहे, त्याला या देहातून उत्पन्न झालेले घर, अपत्य, धन इत्यादींबद्दल ममता कशी होईल?
Verse 7
एक: शुद्ध: स्वयंज्योतिर्निर्गुणोऽसौ गुणाश्रय: । सर्वगोऽनावृत: साक्षी निरात्मात्मात्मन: पर: ॥ ७ ॥
जीवात्मा एक, शुद्ध, जडगुणांपलीकडचा व स्वयंज्योती आहे. तो सद्गुणांचा आधार, सर्वव्यापी, आवरणरहित साक्षी; इतर जीवांपेक्षा भिन्न व देहधाऱ्यांपलीकडे आहे।
Verse 8
य एवं सन्तमात्मानमात्मस्थं वेद पूरुष: । नाज्यते प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणै: स मयि स्थित: ॥ ८ ॥
जो पुरुष अशा रीतीने अंतःकरणात स्थित परमात्मा व आत्मा जाणतो, तो प्रकृतीत असूनही तिच्या गुणांनी लिप्त होत नाही; कारण तो माझ्यात स्थित होऊन प्रेमभक्तीने सेवा करतो।
Verse 9
य: स्वधर्मेण मां नित्यं निराशी: श्रद्धयान्वित: । भजते शनकैस्तस्य मनो राजन् प्रसीदति ॥ ९ ॥
जो आपल्या स्वधर्मात स्थित राहून, निष्काम व श्रद्धायुक्त होऊन नित्य माझी भक्ति करतो, हे राजन्, त्याचे मन हळूहळू प्रसन्न होते।
Verse 10
परित्यक्तगुण: सम्यग्दर्शनो विशदाशय: । शान्तिं मे समवस्थानं ब्रह्म कैवल्यमश्नुते ॥ १० ॥
जेव्हा हृदयातील सर्व भौतिक मलिनता निघून जाते, तेव्हा भक्ताचे मन निर्मळ, विशाल व समदर्शी होते. त्या अवस्थेत शांती प्राप्त होते आणि तो माझ्या सच्चिदानंद स्वरूपाशी समरूप स्थितीत राहून ब्रह्म-केवल्य प्राप्त करतो.
Verse 11
उदासीनमिवाध्यक्षं द्रव्यज्ञानक्रियात्मनाम् । कूटस्थमिममात्मानं यो वेदाप्नोति शोभनम् ॥ ११ ॥
जो जाणतो की पंचमहाभूत, इंद्रिये, कर्मेंद्रिये व मन यांनी बनलेले हे शरीर केवळ अचल आत्म्याने उदासीनपणे अधिष्ठित व निरीक्षित आहे, तो भौतिक बंधनातून मुक्त होण्यास पात्र ठरून कल्याणकारी मोक्ष प्राप्त करतो.
Verse 12
भिन्नस्य लिङ्गस्य गुणप्रवाहो द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मन: । दृष्टासु सम्पत्सु विपत्सु सूरयो न विक्रियन्ते मयि बद्धसौहृदा: ॥ १२ ॥
हे प्रिय राजन्, या जगातील सतत बदल त्रिगुणांच्या प्रवाहामुळे होतो. पंचतत्त्वे, इंद्रिये, इंद्रियाधिष्ठाता देव आणि आत्म्यामुळे चंचल झालेले मन—यांचा संयोग म्हणजे देह; परंतु आत्मा या स्थूल-सूक्ष्म घटकांपासून सर्वथा भिन्न आहे. म्हणून माझ्याशी दृढ स्नेह-मैत्रीने जोडलेले, ज्ञानसमृद्ध माझे भक्त सुख-दुःखात कधीही विचलित होत नाहीत.
Verse 13
सम: समानोत्तममध्यमाधम: सुखे च दु:खे च जितेन्द्रियाशय: । मयोपक्लृप्ताखिललोकसंयुतो विधत्स्व वीराखिललोकरक्षणम् ॥ १३ ॥
हे वीर राजन्, तू सदैव समभाव ठेव आणि तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ, मध्यम व कनिष्ठ—सर्वांशी समान वाग. क्षणिक सुख-दुःखाने विचलित होऊ नकोस; मन व इंद्रिये पूर्णपणे जिंक. माझ्या व्यवस्थेने ज्या स्थितीत तुला ठेवले आहे, त्या स्थितीत राजधर्म पार पाड—तुझे मुख्य कर्तव्य प्रजेचे रक्षण करणे हेच आहे.
Verse 14
श्रेय: प्रजापालनमेव राज्ञो यत्साम्पराये सुकृतात् षष्ठमंशम् । हर्तान्यथा हृतपुण्य: प्रजाना- मरक्षिता करहारोऽघमत्ति ॥ १४ ॥
राजासाठी परम श्रेय प्रजापालनच आहे; कारण परलोकात तो प्रजेच्या पुण्यफळाचा सहावा भाग मिळवतो. पण जो राजा फक्त कर गोळा करतो आणि मानव म्हणून प्रजेचे योग्य रक्षण करत नाही, त्याचे स्वतःचे पुण्य प्रजा हिरावून घेते आणि संरक्षण न दिल्याबद्दल तो प्रजेच्या पापाचे दंडभोगी ठरतो.
Verse 15
एवं द्विजाग्र्यानुमतानुवृत्त धर्मप्रधानोऽन्यतमोऽवितास्या: । ह्रस्वेन कालेन गृहोपयातान् द्रष्टासि सिद्धाननुरक्तलोक: ॥ १५ ॥
श्रीविष्णु म्हणाले—हे राजा पृथु! शिष्यपरंपरेने श्रवणातून प्राप्त झालेल्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या आज्ञेनुसार तू प्रजेचे रक्षण केलेस आणि मनोकल्पित मतांशी आसक्त न होता त्यांनी सांगितलेला धर्म आचरला, तर तुझी सर्व प्रजा सुखी होईल व तुझ्यावर प्रेम करील; आणि लवकरच तुला सनकादी चार कुमारांसारख्या सिद्ध-मुक्त महापुरुषांचे दर्शन होईल.
Verse 16
वरं च मत्कञ्चन मानवेन्द्र वृणीष्व तेऽहं गुणशीलयन्त्रित: । नाहं मखैर्वै सुलभस्तपोभि- र्योगेन वा यत्समचित्तवर्ती ॥ १६ ॥
हे मानवेंद्र राजा! तुझे उत्तम गुण व शील मला मोहून टाकतात; म्हणून तू माझ्याकडून जो वर इच्छिशील तो माग. ज्याच्याकडे उच्च गुण व सदाचार नाही, तो केवळ यज्ञ, कठोर तप किंवा योगाने माझी कृपा मिळवू शकत नाही. परंतु जो सर्व परिस्थितीत समचित्त असतो, त्याच्या हृदयात मीही समभावाने वास करतो.
Verse 17
मैत्रेय उवाच स इत्थं लोकगुरुणा विष्वक्सेनेन विश्वजित् । अनुशासित आदेशं शिरसा जगृहे हरे: ॥ १७ ॥
मैत्रेय ऋषी म्हणाले—हे विदुर! अशा प्रकारे लोकगुरु विष्वक्सेन श्रीहरी यांनी उपदेश केल्यावर, संपूर्ण जग जिंकणारे महाराज पृथु यांनी भगवंतांचा आदेश शिरसावंद्य मानून स्वीकारला.
Verse 18
स्पृशन्तं पादयो: प्रेम्णा व्रीडितं स्वेन कर्मणा । शतक्रतुं परिष्वज्य विद्वेषं विससर्ज ह ॥ १८ ॥
इंद्र आपल्या कृत्यांमुळे लज्जित झाला; प्रेमाने पृथूच्या चरणांना स्पर्श करण्यासाठी तो पडला. पण पृथु महाराजांनी तत्क्षणी शतक्रतु इंद्राला परमानंदाने आलिंगन दिले आणि यज्ञासाठीच्या घोड्याच्या चोरीमुळे जो द्वेष होता तो सोडून दिला.
Verse 19
भगवानथ विश्वात्मा पृथुनोपहृतार्हण: । समुज्जिहानया भक्त्या गृहीतचरणाम्बुज: ॥ १९ ॥
भगवान विश्वात्मा पृथूने अर्पिलेल्या पूजेमुळे संतुष्ट होऊन त्याच्यावर कृपावंत झाले. पृथु महाराजांनी प्रभूच्या चरणकमलांचे भरभरून पूजन केले; आणि पूजन करताना त्यांच्या भक्तीचा उत्कर्ष होत गेला व भक्तिरसाचा आनंद अधिकाधिक वाढत गेला.
Verse 20
प्रस्थानाभिमुखोऽप्येनमनुग्रहविलम्बित: । पश्यन् पद्मपलाशाक्षो न प्रतस्थे सुहृत्सताम् ॥ २० ॥
भगवान् प्रस्थानास उद्यत होते; परंतु महाराज पृथूच्या सदाचारावर कृपावश ते थांबले. कमलनयन प्रभु भक्तांचे हितचिंतक असल्याने ते निघाले नाहीत.
Verse 21
स आदिराजो रचिताञ्जलिर्हरिं विलोकितुं नाशकदश्रुलोचन: । न किञ्चनोवाच स बाष्पविक्लवो हृदोपगुह्यामुमधादवस्थित: ॥ २१ ॥
आदिराज पृथू हात जोडून उभे राहिले; अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांमुळे हरि स्पष्ट दिसेना. कंठ बाष्पाने अडकल्याने ते काही बोलू शकले नाहीत; हृदयात प्रभूला आलिंगन देऊन तसेच स्थिर राहिले.
Verse 22
अथावमृज्याश्रुकला विलोकयन्- नतृप्तदृग्गोचरमाह पूरुषम् । पदा स्पृशन्तं क्षितिमंस उन्नते विन्यस्तहस्ताग्रमुरङ्गविद्विष: ॥ २२ ॥
मग राजाने अश्रू पुसून पुरुषोत्तमाकडे पाहिले, तरीही दृष्टी तृप्त झाली नाही. प्रभू कमलचरणांनी जणू भूमीला स्पर्श करीत, सर्पशत्रू गरुडाच्या उन्नत खांद्यावर हात ठेवून उभे होते. तेव्हा पृथूने पुढील प्रार्थना केल्या.
Verse 23
पृथुरुवाच वरान्विभो त्वद्वरदेश्वराद् बुध: कथं वृणीते गुणविक्रियात्मनाम् । ये नारकाणामपि सन्ति देहिनां तानीश कैवल्यपते वृणे न च ॥ २३ ॥
पृथू म्हणाले—हे विभो! वर देणाऱ्या देवांमध्ये आपण श्रेष्ठ आहात; मग ज्ञानी पुरुष प्रकृतीच्या गुणांनी भ्रमित जीवांसाठीचे वर का मागेल? असे वर तर नरकात दुःख भोगणाऱ्या देहधाऱ्यांनाही मिळतात. हे कैवल्यपते! तुमच्या सायुज्याचाही वर मला नको.
Verse 24
न कामये नाथ तदप्यहं क्वचिन् न यत्र युष्मच्चरणाम्बुजासव: । महत्तमान्तर्हृदयान्मुखच्युतो विधत्स्व कर्णायुतमेष मे वर: ॥ २४ ॥
हे नाथ! जिथे तुमच्या चरणकमळांचा अमृतरस नाही, असे सायुज्यही मला कधी नको. माझा वर हा—मला कोटी कान द्या, जेणेकरून महाभक्तांच्या मुखातून तुमच्या चरणकमळांची कीर्ती ऐकू शकेन.
Verse 25
स उत्तमश्लोक महन्मुखच्युतो भवत्पदाम्भोजसुधा कणानिल: । स्मृतिं पुनर्विस्मृततत्त्ववर्त्मनां कुयोगिनां नो वितरत्यलं वरै: ॥ २५ ॥
हे उत्तमश्लोक प्रभो! महाभक्तांच्या मुखातून निघणारी तुझ्या पदकमल-सुधेची केशरासारखी सुगंधी ध्वनी विसरलेल्या जीवाला हळूहळू नित्य नाते स्मरवते; म्हणून मला दुसरा वर नको, शुद्ध भक्ताच्या मुखातून श्रवणाची संधीच हवी।
Verse 26
यश: शिवं सुश्रव आर्यसङ्गमे यदृच्छया चोपशृणोति ते सकृत् । कथं गुणज्ञो विरमेद्विना पशुं श्रीर्यत्प्रवव्रे गुणसङ्ग्रहेच्छया ॥ २६ ॥
हे परमयशस्वी प्रभो! आर्य-सत्संगात जो कोणी योगायोगाने जरी एकदाच तुझे मंगलमय यश ऐकतो, तो—पशू नसल्यास—भक्तसंग कसा सोडेल? तुझ्या अनंत लीलांचे श्रवण व्हावे म्हणून लक्ष्मीदेवीनेही ही सिद्धी स्वीकारली।
Verse 27
अथाभजे त्वाखिलपूरुषोत्तमं गुणालयं पद्मकरेव लालस: । अप्यावयोरेकपतिस्पृधो: कलि- र्न स्यात्कृतत्वच्चरणैकतानयो: ॥ २७ ॥
आता मी अखिलपुरुषोत्तम, गुणालय अशा तुझ्या पदकमलांची सेवा लक्ष्मीदेवीप्रमाणे—हातात कमळ धारण करून—लालसेने करावी अशी इच्छा करतो; पण एकाच सेवेत एकतान झालो तर आमच्यात स्पर्धा होईल की काय अशी भीती वाटते।
Verse 28
जगज्जनन्यां जगदीश वैशसं स्यादेव यत्कर्मणि न: समीहितम् । करोषि फल्ग्वप्युरु दीनवत्सल: स्व एव धिष्ण्येऽभिरतस्य किं तया ॥ २८ ॥
हे जगदीश! जगज्जननी लक्ष्मीदेवी ज्या सेवास्थानावर अत्यंत आसक्त आहे, त्या ठिकाणी मी हस्तक्षेप केल्यामुळे ती रुष्ट होईल असे वाटते; तरीही, हे दीनवत्सल, तू माझी बाजू घेशील अशी आशा आहे, कारण तू क्षुल्लक सेवालाही महान करतोस. आणि तू स्वयंसिद्ध आहेस—तिच्या रागाने तुला काय हानी?
Verse 29
भजन्त्यथ त्वामत एव साधवो व्युदस्तमायागुणविभ्रमोदयम् । भवत्पदानुस्मरणादृते सतां निमित्तमन्यद्भगवन्न विद्महे ॥ २९ ॥
म्हणूनच मायागुणांच्या भ्रमातून मुक्त झालेले साधू तुझी भक्ती करतात, कारण भक्तीनेच भौतिक मोह नाहीसा होतो. हे भगवन्, सत्पुरुषांना तुझ्या चरणांचे अखंड स्मरण याखेरीज दुसरे कोणतेही कारण आम्हाला माहीत नाही।
Verse 30
मन्ये गिरं ते जगतां विमोहिनीं वरं वृणीष्वेति भजन्तमात्थ यत् । वाचा नु तन्त्या यदि ते जनोऽसित: कथं पुन: कर्म करोति मोहित: ॥ ३० ॥
हे प्रभो, तुमची वाणी जगाला मोहविणारी आहे; शुद्ध भक्ताला ‘वर माग’ असे म्हणणे मला योग्य वाटत नाही. वेदांच्या मधुर शब्दांनी बांधलेले लोक फळाच्या आसक्तीने पुन्हा पुन्हा कर्म करीत राहतात व कर्मफळाने मोहित होतात।
Verse 31
त्वन्माययाद्धा जन ईश खण्डितो यदन्यदाशास्त ऋतात्मनोऽबुध: । यथा चरेद् बालहितं पिता स्वयं तथा त्वमेवार्हसि न: समीहितुम् ॥ ३१ ॥
हे ईश्वरा, तुमच्या मायेमुळे जीव आपले खरे स्वरूप विसरून अज्ञानाने इतर भौतिक सुखांची इच्छा करतो. जसा पिता मुलाच्या हितासाठी स्वतःच सर्व करतो, तसा तुम्हीही माझ्यासाठी जे श्रेष्ठ समजाल तेच कृपया द्या।
Verse 32
मैत्रेय उवाच इत्यादिराजेन नुत: स विश्वदृक् तमाह राजन्मयि भक्तिरस्तु ते । दिष्ट्येदृशी धीर्मयि ते कृता यया मायां मदीयां तरति स्म दुस्त्यजाम् ॥ ३२ ॥
मैत्रेय म्हणाले—आदिराज पृथूने स्तुती केल्यावर विश्वद्रष्टा भगवान म्हणाले: हे राजन्, माझी भक्ती तुझ्यात सदैव राहो. धन्य आहे तुझी अशी बुद्धी, ज्यामुळे माझी दुस्त्यज माया देखील पार होते।
Verse 33
तत्त्वं कुरु मयादिष्टमप्रमत्त: प्रजापते । मदादेशकरो लोक: सर्वत्राप्नोति शोभनम् ॥ ३३ ॥
हे प्रजापते, माझ्या आज्ञेनुसार सावधपणे आचरण कर; प्रमाद करू नकोस. जो श्रद्धेने माझी आज्ञा पाळतो तो जगात सर्वत्र कल्याण व शोभा प्राप्त करतो।
Verse 34
मैत्रेय उवाच इति वैन्यस्य राजर्षे: प्रतिनन्द्यार्थवद्वच: । पूजितोऽनुगृहीत्वैनं गन्तुं चक्रेऽच्युतो मतिम् ॥ ३४ ॥
मैत्रेय म्हणाले—वैन्य राजर्षी पृथूच्या अर्थपूर्ण वचनांचे कौतुक करून अच्युत भगवानांनी राजाची पूजा स्वीकारली. त्याला कृपा-आशीर्वाद देऊन मग प्रस्थान करण्याचा निश्चय केला।
Verse 35
देवर्षिपितृगन्धर्वसिद्धचारणपन्नगा: । किन्नराप्सरसो मर्त्या: खगा भूतान्यनेकश: ॥ ३५ ॥ यज्ञेश्वरधिया राज्ञा वाग्वित्ताञ्जलिभक्तित: । सभाजिता ययु: सर्वे वैकुण्ठानुगतास्तत: ॥ ३६ ॥
राजा पृथूने देव, देवर्षी, पितर, गंधर्व, सिद्ध, चारण, पन्नग, किन्नर, अप्सरा, मर्त्य व खग तसेच यज्ञमंडपात आलेल्या अनेक जीवांचे यथायोग्य पूजन केले।
Verse 36
देवर्षिपितृगन्धर्वसिद्धचारणपन्नगा: । किन्नराप्सरसो मर्त्या: खगा भूतान्यनेकश: ॥ ३५ ॥ यज्ञेश्वरधिया राज्ञा वाग्वित्ताञ्जलिभक्तित: । सभाजिता ययु: सर्वे वैकुण्ठानुगतास्तत: ॥ ३६ ॥
राजाने यज्ञेश्वर श्रीविष्णू व त्यांच्या पार्षदांचेही ध्यानपूर्वक पूजन करून, मधुर वचने, यथाशक्ती धनदान आणि अंजलीबद्ध भक्तीने सर्वांचा सत्कार केला; नंतर ते सर्व वैकुंठमार्ग अनुसरून आपापल्या धामास गेले।
Verse 37
भगवानपि राजर्षे: सोपाध्यायस्य चाच्युत: । हरन्निव मनोऽमुष्य स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ३७ ॥
अच्युत भगवानांनी राजा व उपस्थित पुरोहितांचे मन जणू मोहून घेतले आणि मग ते आपल्या दिव्य धामास परत गेले।
Verse 38
अदृष्टाय नमस्कृत्य नृप: सन्दर्शितात्मने । अव्यक्ताय च देवानां देवाय स्वपुरं ययौ ॥ ३८ ॥
राजा पृथूने इंद्रियांना अदृश्य असलेल्या, पण कृपेने दर्शन दिलेल्या, देवांचा देव अशा अव्यक्त प्रभूला नमस्कार केला आणि मग तो आपल्या नगरास परत गेला।
Frequently Asked Questions
Viṣṇu’s intervention protects both the sacrificial order and the devotee’s character. He teaches that true advancement is marked by kṣamā, absence of malice, and steady intelligence rooted in ātmā-deha viveka. If Pṛthu—an exemplary king following ācārya-instructions—were to be carried away by anger and rivalry, even religious success (yajña) could become spiritually hollow. Forgiveness thus preserves bhakti and public dharma simultaneously.
The chapter defines protection of citizens as the king’s primary occupational duty. A ruler who protects under brāhmaṇical guidance and paramparā-based principles shares in citizens’ piety, whereas one who merely collects taxes without protection incurs liability for their impiety and loses his own merit. The teaching frames governance as service-accountability before Bhagavān, not as entitlement.
Pṛthu identifies material boons as automatically available within saṁsāra and therefore unworthy of a learned devotee’s request. He also rejects sāyujya because it lacks the ‘nectar’ of devotion—service and relish of the Lord’s lotus feet. By asking for limitless capacity to hear from pure devotees, he chooses śravaṇa-bhakti as the enduring benediction that awakens one’s forgotten relationship with Bhagavān and sustains liberated devotion.
Sanaka, Sanātana, Sanandana, and Sanat-kumāra are eternally liberated sages associated with pristine jñāna and devotion. Viṣṇu indicates that when Pṛthu rules according to brāhmaṇa guidance and avoids mental concoction, such liberated personalities become accessible—signaling that righteous governance aligned with bhakti attracts the highest spiritual association and instruction.