Adhyaya 18
Pṛthu Mahārāja Milks the Earth (Bhūmi-dugdha) and Organizes Human Settlement
मागील संघर्षानंतर पृथु महाराज धरणीने उत्पन्न लपविल्यामुळे तिचा पाठलाग करतात. या अध्यायात भूमिदेवी विनयाने सांगते—राजन्, क्रोध आवरा व शास्त्रीय कारण ऐका: अधार्मिक राजे व भोगी लोक धान्याचा इंद्रियसुखासाठी दुरुपयोग करतात, यज्ञाकडे दुर्लक्ष करतात; म्हणून यज्ञार्थ बीजे मी लपविली, उरलेला साठाही नासला आहे—आचार्यांनी सांगितलेल्या विधीनेच पुनर्स्थापना होईल. ती उपाय देते—योग्य वासरू, पात्र व दोहणारा ठेवा; वासराच्या स्नेहाने पृथ्वी ‘दूध’ रूपाने धान्य-पोषण देईल. पृथु स्वायंभुव मनूला वासरू करून पृथ्वीचे दोहन करतात; मग इतरही आपापल्या वासरू-पात्रांनी वेदज्ञान, सोम, मद्य, संगीत, काव्य, सिद्धी, विष, गवत, मांस, रस, खनिज इ. काढतात—निसर्गाशी नियमनबद्ध परस्परता दाखविली जाते. तृप्त होऊन पृथु भूमी समतल करतात, जलधारण व शेती शक्य करतात आणि गावे, नगरे, दुर्ग, कुरणे, खाणी इ. वसवून सुव्यवस्थित संस्कृती स्थापन करतात; संकटातून सहकार्यपूर्ण धर्मसमृद्धीकडे कथा वळते।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच इत्थं पृथुमभिष्टूय रुषा प्रस्फुरिताधरम् । पुनराहावनिर्भीता संस्तभ्यात्मानमात्मना ॥ १ ॥
मैत्रेय म्हणाले—हे विदुर! अशा रीतीने पृथ्वीने स्तुती केली तरी पृथु राजा शांत झाला नाही; क्रोधाने त्याचे ओठ थरथरत होते. पृथ्वी भयभीत असूनही मनाला धीर देऊन राजाला समजावण्यासाठी ती पुन्हा असे बोलली.
Verse 2
सन्नियच्छाभिभो मन्युं निबोध श्रावितं च मे । सर्वत: सारमादत्ते यथा मधुकरो बुध: ॥ २ ॥
हे प्रभो! कृपा करून आपला क्रोध पूर्णपणे आवरा आणि मी जे निवेदन करते ते शांतपणे ऐका. मी जरी दीन असले तरी ज्ञानी पुरुष सर्वत्रून सार घेतो, जसा भुंगा प्रत्येक फुलातून मध गोळा करतो.
Verse 3
अस्मिँल्लोकेऽथवामुष्मिन्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभि: । दृष्टा योगा: प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेय:प्रसिद्धये ॥ ३ ॥
या लोकात किंवा परलोकात मानवांचे कल्याण सिद्ध व्हावे म्हणून तत्त्वदर्शी मुनींनी विविध योगमार्ग पाहिले व सांगितले आहेत; ते लोकहितासाठी उपयुक्त आहेत.
Verse 4
तानातिष्ठति य: सम्यगुपायान् पूर्वदर्शितान् । अवर: श्रद्धयोपेत उपेयान् विन्दतेऽञ्जसा ॥ ४ ॥
जो पूर्वीच्या महर्षींनी दाखविलेले उपाय श्रद्धेने नीट आचरतो, तो सहजपणे इच्छित फल व जीवनातील भोग प्राप्त करतो।
Verse 5
ताननादृत्य योऽविद्वानर्थानारभते स्वयम् । तस्य व्यभिचरन्त्यर्था आरब्धाश्च पुन: पुन: ॥ ५ ॥
जो अज्ञानी महर्षींच्या अचूक निर्देशांकडे दुर्लक्ष करून मनोकल्पनेने स्वतःचे उपाय करतो, त्याचे प्रयत्न पुन्हा पुन्हा निष्फळ ठरतात।
Verse 6
पुरा सृष्टा ह्योषधयो ब्रह्मणा या विशाम्पते । भुज्यमाना मया दृष्टा असद्भिरधृतव्रतै: ॥ ६ ॥
हे राजन्, ब्रह्म्याने पूर्वी निर्माण केलेली बीजे, मुळे, औषधी व धान्य आज भक्तिभाव व आध्यात्मिक समज नसलेल्या अधर्म्यांकडून उपभोगली जात आहेत।
Verse 7
अपालितानादृता च भवद्भिर्लोकपालकै: । चोरीभूतेऽथ लोकेऽहं यज्ञार्थेऽग्रसमोषधी: ॥ ७ ॥
हे राजन्, लोकपालक असलेल्या तुमच्याकडून माझे योग्य पालन होत नाही; इंद्रियतृप्तीसाठी धान्य वापरून लोक चोर झाले आहेत आणि त्यांना दंड नाही. म्हणून यज्ञासाठी असलेली बीजे मी लपविली आहेत।
Verse 8
नूनं ता वीरुध: क्षीणा मयि कालेन भूयसा । तत्र योगेन दृष्टेन भवानादातुमर्हति ॥ ८ ॥
दीर्घकाळ साठवून राहिल्यामुळे माझ्यातील धान्यबीजे नक्कीच क्षीण झाली आहेत; म्हणून शास्त्र-आचार्यांनी सांगितलेल्या विधीने तुम्ही त्वरित ती बाहेर काढण्याची व्यवस्था करा।
Verse 9
वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव । धोक्ष्ये क्षीरमयान्कामाननुरूपं च दोहनम् ॥ ९ ॥ दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन । अन्नमीप्सितमूर्जस्वद्भगवान् वाञ्छते यदि ॥ १० ॥
हे वीर, भूतांचे पालन करणाऱ्या! जर तू सर्वांना अन्न देऊन तृप्त करावयास इच्छितोस आणि माझ्याकडून दूध घ्यावयाचे असेल, तर योग्य वासरू, दूध ठेवण्याचे भांडे व दुधाळा नेम. मी वासरावर स्नेहवती आहे; म्हणून तुझी इच्छा पूर्ण होईल.
Verse 10
वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव । धोक्ष्ये क्षीरमयान्कामाननुरूपं च दोहनम् ॥ ९ ॥ दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन । अन्नमीप्सितमूर्जस्वद्भगवान् वाञ्छते यदि ॥ १० ॥
हे महाबाहो, भूतभावन! जर भगवंताच्या इच्छेनुसार प्राण्यांच्या हितासाठी बलवर्धक अन्न हवे असेल, तर दुधाळा नेम; योग्य दोहनाने सर्वांचे पालन होईल.
Verse 11
समां च कुरु मां राजन्देववृष्टं यथा पय: । अपर्तावपि भद्रं ते उपावर्तेत मे विभो ॥ ११ ॥
हे राजन्, मला समतल कर, जेणेकरून इंद्रदेवाची वृष्टी दूधासारखी सर्वत्र साचून राहील. ऋतू संपल्यानंतरही ती ओलावा टिकेल; हे तुझ्यासाठी कल्याणकारी ठरेल.
Verse 12
इति प्रियं हितं वाक्यं भुव आदाय भूपति: । वत्सं कृत्वा मनुं पाणावदुहत्सकलौषधी: ॥ १२ ॥
पृथ्वीचे प्रिय व हितकारी वचन ऐकून राजाने ते स्वीकारले. मग स्वायंभुव मनूला वासरू करून पृथ्वी-गायीकडून आपल्या ओंजळीत सर्व औषधी व धान्य दुधून घेतले.
Verse 13
तथापरे च सर्वत्र सारमाददते बुधा: । ततोऽन्ये च यथाकामं दुदुहु: पृथुभाविताम् ॥ १३ ॥
अशाच रीतीने इतर ज्ञानी लोकही सर्वत्र पृथ्वीचा सार घेऊ लागले. नंतर पृथूच्या आदर्शाने प्रेरित होऊन, प्रत्येकाने आपल्या इच्छेनुसार पृथ्वीपासून जे हवे ते दुधून घेतले.
Verse 14
ऋषयो दुदुहुर्देवीमिन्द्रियेष्वथ सत्तम । वत्सं बृहस्पतिं कृत्वा पयश्छन्दोमयं शुचि ॥ १४ ॥
हे श्रेष्ठ! ऋषींनी बृहस्पतीला वत्स करून, इंद्रियांना पात्र मानून, छंदोमय शुद्ध वेदज्ञानरूपी दूध दुहिले; ज्याने वाणी, मन व श्रवण पवित्र झाले।
Verse 15
कृत्वा वत्सं सुरगणा इन्द्रं सोममदूदुहन् । हिरण्मयेन पात्रेण वीर्यमोजो बलं पय: ॥ १५ ॥
देवगणांनी इंद्राला वत्स करून, सुवर्ण पात्रात पृथ्वीपासून सोमरूपी अमृतमय पय दुहिले; त्यामुळे त्यांचे वीर्य, ओज व बल वाढले।
Verse 16
दैतेया दानवा वत्सं प्रह्लादमसुरर्षभम् । विधायादूदुहन् क्षीरमय:पात्रे सुरासवम् ॥ १६ ॥
दितीपुत्र दैत्य व दानवांनी असुरकुलश्रेष्ठ प्रह्लादाला वत्स करून, लोखंडी पात्रात पृथ्वीपासून नानाविध सुरा-आसव (मद्य) दुहिले।
Verse 17
गन्धर्वाप्सरसोऽधुक्षन् पात्रे पद्ममये पय: । वत्सं विश्वावसुं कृत्वा गान्धर्वं मधु सौभगम् ॥ १७ ॥
गंधर्व व अप्सरांनी विश्वावसुला वत्स करून, कमळमय पात्रात पय दुहिले; ते पय गान्धर्वविद्येचे मधुर गान व सौभाग्यरूपी सौंदर्य झाले।
Verse 18
वत्सेन पितरोऽर्यम्णा कव्यं क्षीरमधुक्षत । आमपात्रे महाभागा: श्रद्धया श्राद्धदेवता: ॥ १८ ॥
श्राद्धाचे अधिष्ठाते पितृलोकवासी महाभाग्य पितरांनी अर्यमा वत्स करून, कच्च्या मातीच्या पात्रात श्रद्धेने कव्य—पितरांना अर्पणीय अन्न—रूपी दूध दुहिले।
Verse 19
प्रकल्प्य वत्सं कपिलं सिद्धा: सङ्कल्पनामयीम् । सिद्धिं नभसि विद्यां च ये च विद्याधरादय: ॥ १९ ॥
त्यानंतर सिद्धलोकातील सिद्ध आणि विद्याधरलोकातील निवासी यांनी महर्षी कपिलांना वत्स करून, आकाशालाच पात्र मानून अणिमा इत्यादी संकल्पमयी योगसिद्धींचे दोहन केले. विद्याधरांनी आकाशगमनाची विद्या प्राप्त केली।
Verse 20
अन्ये च मायिनो मायामन्तर्धानाद्भुतात्मनाम् । मयं प्रकल्प्य वत्सं ते दुदुहुर्धारणामयीम् ॥ २० ॥
इतर मायावी—किंपुरुषलोकातील निवासी—अद्भुत आत्म्यांच्या अंतर्धानादी मायेसाठी दैत्य मयाला वत्स करून धारणामयी सिद्धीचे दोहन करू लागले; ज्यायोगे कोणी क्षणात दृष्टीआड होऊन पुन्हा अन्य रूपाने प्रकट होतो।
Verse 21
यक्षरक्षांसि भूतानि पिशाचा: पिशिताशना: । भूतेशवत्सा दुदुहु: कपाले क्षतजासवम् ॥ २१ ॥
मग यक्ष, राक्षस, भूत आणि मांसाहारी पिशाच यांनी भूतनाथ रुद्र (शिव) यांना वत्स करून, कवटीच्या पात्रात रक्तरसयुक्त पेयाचे दोहन केले।
Verse 22
तथाहयो दन्दशूका: सर्पा नागाश्च तक्षकम् । विधाय वत्सं दुदुहुर्बिलपात्रे विषं पय: ॥ २२ ॥
त्यानंतर फणा असलेले नाग, फणा नसलेले सर्प, मोठे साप, विंचू व इतर विषारी प्राणी यांनी तक्षकाला वत्स करून पृथ्वीमधून दूधासारखे विष दुधले आणि ते बिळांनाच पात्र मानून साठवले।
Verse 23
पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम् । अरण्यपात्रे चाधुक्षन्मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिण: ॥ २३ ॥ क्रव्यादा: प्राणिन: क्रव्यं दुदुहु: स्वे कलेवरे । सुपर्णवत्सा विहगाश्चरं चाचरमेव च ॥ २४ ॥
गाय-आदी चतुष्पद पशूंनी शिववाहन नंदी-वृषभाला वत्स करून आणि अरण्यालाच पात्र मानून पृथ्वीमधून दूधासारखे हिरवे गवत (यवस) दुधले। दंष्ट्रधारी हिंस्र पशूंनी सिंहाला वत्स करून, स्वतःच्या देहालाच पात्र मानून मांस दुधले। पक्ष्यांनी गरुडाला वत्स करून पृथ्वीमधून चल कीटक व अचल तृण-वनस्पती यांचे दोहन केले।
Verse 24
पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम् । अरण्यपात्रे चाधुक्षन्मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिण: ॥ २३ ॥ क्रव्यादा: प्राणिन: क्रव्यं दुदुहु: स्वे कलेवरे । सुपर्णवत्सा विहगाश्चरं चाचरमेव च ॥ २४ ॥
चतुष्पद पशूंनी शिववाहन गोवृषाला वासरू करून आणि अरण्यालाच पात्र मानून पृथ्वीचे हिरवे यवस दूधासारखे दुहिले। दंष्ट्रधारी क्रूर प्राण्यांनी सिंहाला वासरू करून मांसाला दूधरूपेण मिळविले। पक्ष्यांनी गरुडाला वासरू करून चल-अचल—कीटक, वनस्पती व तृण—हे पृथ्वीपासून दूधासारखे दुहिले।
Verse 25
वटवत्सा वनस्पतय: पृथग्रसमयं पय: । गिरयो हिमवद्वत्सा नानाधातून् स्वसानुषु ॥ २५ ॥
वनस्पतींनी वटवृक्षाला वासरू करून पृथ्वीतील नाना रसांना दूधासारखे दुहिले। पर्वतांनी हिमालयाला वासरू करून आपल्या शिखर-पात्रांत विविध धातू व खनिजे दूध-रूपेण दुहिली।
Verse 26
सर्वे स्वमुख्यवत्सेन स्वे स्वे पात्रे पृथक् पय: । सर्वकामदुघां पृथ्वीं दुदुहु: पृथुभाविताम् ॥ २६ ॥
सर्वांनी आपल्या-आपल्या मुख्य वासराच्या साहाय्याने आपल्या-आपल्या पात्रांत पृथ्वीचे वेगवेगळे दूध—म्हणजेच अन्न—दुहिले। महाराज पृथूच्या काळात पृथ्वी सर्वकामदुघा झाली होती; म्हणून सर्व जीवांना आपल्या गरजेनुसार अन्नरस मिळाला।
Verse 27
एवं पृथ्वादय: पृथ्वीमन्नादा: स्वन्नमात्मन: । दोहवत्सादिभेदेन क्षीरभेदं कुरूद्वह ॥ २७ ॥
हे कुरुश्रेष्ठ विदुर! अशा रीतीने पृथू इत्यादी सर्व अन्नजीवी लोकांनी दोहणे, वासरू व पात्र यांच्या भेदाने पृथ्वीपासून ‘दूध’चे विविध प्रकार काढून आपापले अन्न प्राप्त केले।
Verse 28
ततो महीपति: प्रीत: सर्वकामदुघां पृथु: । दुहितृत्वे चकारेमां प्रेम्णा दुहितृवत्सल: ॥ २८ ॥
यानंतर महीपति पृथू पृथ्वीवर अत्यंत प्रसन्न झाले, कारण ती सर्व जीवांना पुरेसा अन्नपुरवठा करून सर्वकामदुघा ठरली. कन्यावत्सल पृथूने प्रेमाने पृथ्वीला कन्येसारखे मानून तिच्यावर स्नेह केला।
Verse 29
चूर्णयन् स्वधनुष्कोट्या गिरिकूटानि राजराट् । भूमण्डलमिदं वैन्य: प्रायश्चक्रे समं विभु: ॥ २९ ॥
त्यानंतर राजाधिराज महाराज पृथु यांनी धनुष्याच्या टोकाच्या बळाने पर्वतशिखरे चुरडून भूमंडलावरील खडबडीत भाग समतल केला; त्यांच्या कृपेने पृथ्वी जवळजवळ सपाट झाली।
Verse 30
अथास्मिन् भगवान् वैन्य: प्रजानां वृत्तिद: पिता । निवासान् कल्पयां चक्रे तत्र तत्र यथार्हत: ॥ ३० ॥
मग भगवान् वैन्य पृथु प्रजांचा पिता व उपजीविकादाता होऊन त्यांना योग्य उपजीविका व कार्य देण्यात तत्पर राहिले। भूमी सम केल्यानंतर त्यांनी जिथे जसे योग्य असेल तिथे तिथे निवासस्थानांची योजना केली।
Verse 31
ग्रामान् पुर: पत्तनानि दुर्गाणि विविधानि च । घोषान् व्रजान् सशिबिरानाकरान् खेटखर्वटान् ॥ ३१ ॥
अशा रीतीने राजाने विविध प्रकारची गावे, नगरे व पत्तने वसवली आणि किल्ले बांधले; गोपालांची वस्ती, जनावरांचे गोठे, राजछावण्यांची ठिकाणे, खाणींचे प्रदेश, कृषिनगरे व डोंगरी खेडीही स्थापिली।
Verse 32
प्राक्पृथोरिह नैवैषा पुरग्रामादिकल्पना । यथासुखं वसन्ति स्म तत्र तत्राकुतोभया: ॥ ३२ ॥
राजा पृथुच्या राज्यापूर्वी नगर-ग्राम इत्यादींची कोणतीही नियोजित रचना नव्हती। लोक निर्भयपणे जिथे तिथे आपल्या सोयीने राहत; परंतु पृथुच्या काळापासून शहर-गावांची योजना करण्यात आली।
Frequently Asked Questions
Pṛthu’s anger arises from famine-like conditions—earth’s produce is withheld. Bhūmi-devī explains the moral cause: when rulers and people become nondevotees and consume grains for sense gratification, neglecting yajña and dharma, they effectively become thieves of nature’s gifts. Since grains were meant to support sacrifice and regulated living, she concealed seeds to prevent further misuse. The episode teaches that prosperity is not merely a natural accident but a dharma-governed trust.
The earth is portrayed as a cow whose yield depends on the correct relationship: a calf (object of affection), a pot (capacity/discipline), and a milker (qualified agent). Symbolically, it means nature yields abundance when approached through proper adhikāra and śāstric method—regulated extraction, gratitude, and yajña—rather than exploitation. Different beings obtain different ‘milks’ because each has distinct desires and karmic dispositions, yet all depend on the same earth.
Pṛthu Mahārāja uses Svāyambhuva Manu as the calf when milking grains and herbs. Manu represents lawful human order (Manvantara-dharma). The teaching is that human prosperity should be anchored in Manu’s dharmic framework—social regulation, sacrifice, and responsibility—so that the earth’s resources become sustaining rather than corrupting.
The sages, with Bṛhaspati as calf, extract Vedic knowledge to purify speech, mind, and hearing. The ‘pot of senses’ indicates that learning is received through disciplined sense engagement—especially śravaṇa (hearing). When senses are made fit vessels (controlled and sanctified), Vedic wisdom becomes nourishing rather than merely informational.
Leveling the earth enables stable agriculture and water retention after rains, supporting reliable food production. Founding planned settlements—villages, forts, pastures, mining and agricultural towns—shows rājadharma in practice: governance includes infrastructure, land use planning, and equitable livelihood systems. The Bhāgavatam presents civilization-building as sacred service when it protects beings and supports yajña and ethical prosperity.