Adhyaya 17

Verse 1

मैत्रेय उवाच एवं स भगवान् वैन्य: ख्यापितो गुणकर्मभि: । छन्दयामास तान् कामै: प्रतिपूज्याभिनन्द्य च ॥ १ ॥

मैत्रेय म्हणाले—अशा प्रकारे भगवान् वैन्य (पृथु) यांचे गुण व पराक्रमी कर्म यांद्वारे स्तवन झाले. मग महाराज पृथु यांनी त्या स्तुतिकारांचा यथोचित पूजन-सत्कार करून विविध दानांनी त्यांना संतुष्ट केले.

Verse 2

ब्राह्मणप्रमुखान् वर्णान् भृत्यामात्यपुरोधस: । पौराञ्जानपदान् श्रेणी: प्रकृती: समपूजयत् ॥ २ ॥

महाराज पृथु यांनी ब्राह्मणप्रमुख सर्व वर्णांचे नेते, आपले सेवक, मंत्री व पुरोहित, नगरवासी व देशवासी, विविध समुदाय, श्रेणी व समर्थक—या सर्वांचा समान आदर करून संतुष्ट केले; आणि ते सर्व आनंदित झाले.

Verse 3

विदुर उवाच कस्माद्दधार गोरूपं धरित्री बहुरूपिणी । यां दुदोह पृथुस्तत्र को वत्सो दोहनं च किम् ॥ ३ ॥

विदुर म्हणाले—हे ब्राह्मण! बहुरूपी धरित्रीने गायीचे रूप का धारण केले? आणि जेव्हा पृथुने तिचे दोहन केले, तेव्हा वासरू कोण होते, दोहनाची रीती काय होती आणि दोहनीचे पात्र कोणते होते?

Verse 4

प्रकृत्या विषमा देवी कृता तेन समा कथम् । तस्य मेध्यं हयं देव: कस्य हेतोरपाहरत् ॥ ४ ॥

पृथ्वीचा पृष्ठभाग स्वभावतः कुठे उंच तर कुठे सखल असतो. महाराज पृथु यांनी तो समतल कसा केला? आणि यज्ञासाठी नेमलेला मेध्य अश्व देवराज इंद्राने कोणत्या कारणाने चोरला?

Verse 5

सनत्कुमाराद्भगवतो ब्रह्मन् ब्रह्मविदुत्तमात् । लब्ध्वा ज्ञानं सविज्ञानं राजर्षि: कां गतिं गत: ॥ ५ ॥

हे ब्रह्मन्! राजर्षी पृथूने ब्रह्मविद्येतील श्रेष्ठ सनत्कुमारांकडून सविज्ञान ज्ञान प्राप्त केले; ते मिळवून तो कोणत्या इष्ट गतीला पोहोचला?

Verse 6

यच्चान्यदपि कृष्णस्य भवान् भगवत: प्रभो: । श्रव: सुश्रवस: पुण्यं पूर्वदेहकथाश्रयम् ॥ ६ ॥ भक्ताय मेऽनुरक्ताय तव चाधोक्षजस्य च । वक्तुमर्हसि योऽदुह्यद्वैन्यरूपेण गामिमाम् ॥ ७ ॥

आपण भगवान श्रीकृष्ण प्रभूंचे शक्त्यावेश अवतार आहात; म्हणून त्यांच्या चरित्राचे श्रवण अत्यंत मधुर व पुण्यदायक, पूर्वदेहकथांचा आधार आहे. मी आपलाही आणि अधोक्षज भगवानांचाही अनुरक्त भक्त आहे; म्हणून वैन्यरूपाने या गोरूपिणी पृथ्वीचे दोहन करणाऱ्या राजा पृथूच्या सर्व कथा कृपया सांगा.

Verse 7

यच्चान्यदपि कृष्णस्य भवान् भगवत: प्रभो: । श्रव: सुश्रवस: पुण्यं पूर्वदेहकथाश्रयम् ॥ ६ ॥ भक्ताय मेऽनुरक्ताय तव चाधोक्षजस्य च । वक्तुमर्हसि योऽदुह्यद्वैन्यरूपेण गामिमाम् ॥ ७ ॥

आपण भगवान श्रीकृष्ण प्रभूंचे शक्त्यावेश अवतार आहात; म्हणून त्यांच्या चरित्राचे श्रवण अत्यंत मधुर व पुण्यदायक, पूर्वदेहकथांचा आधार आहे. मी आपलाही आणि अधोक्षज भगवानांचाही अनुरक्त भक्त आहे; म्हणून वैन्यरूपाने या गोरूपिणी पृथ्वीचे दोहन करणाऱ्या राजा पृथूच्या सर्व कथा कृपया सांगा.

Verse 8

सूत उवाच चोदितो विदुरेणैवं वासुदेवकथां प्रति । प्रशस्य तं प्रीतमना मैत्रेय: प्रत्यभाषत ॥ ८ ॥

सूत गोस्वामी म्हणाले: विदुर अशा प्रकारे वासुदेवकथा ऐकण्यास प्रेरित झाला तेव्हा सूताने त्याची प्रशंसा केली; आणि विदुरावर प्रसन्न झालेला मैत्रेय त्याचे स्तवन करून असे बोलला.

Verse 9

मैत्रेय उवाच यदाभिषिक्त: पृथुरङ्ग विप्रै-रामन्त्रितो जनतायाश्च पाल: । प्रजा निरन्ने क्षितिपृष्ठ एत्यक्षुत्क्षामदेहा: पतिमभ्यवोचन् ॥ ९ ॥

मैत्रेय म्हणाले: प्रिय विदुर! जेव्हा विप्रांनी पृथूचा अभिषेक केला आणि जनतेने त्याला आपला पालक म्हणून मान्य केले, तेव्हा पृथ्वीवर अन्नटंचाई होती. उपासमारीने कृश झालेली प्रजा राजाकडे येऊन आपली खरी अवस्था सांगू लागली.

Verse 10

वयं राजञ्जाठरेणाभितप्तायथाग्निना कोटरस्थेन वृक्षा: । त्वामद्य याता: शरणं शरण्यंय: साधितो वृत्तिकर: पतिर्न: ॥ १० ॥ तन्नो भवानीहतु रातवेऽन्नंक्षुधार्दितानां नरदेवदेव । यावन्न नङ्‍क्ष्यामह उज्झितोर्जावार्तापतिस्त्वं किल लोकपाल: ॥ ११ ॥

हे राजन्! झाडाच्या पोकळीत जळणाऱ्या अग्नीने जसे वृक्ष हळूहळू सुकतो, तसेच पोटातील क्षुधाग्नीने आम्ही सुकत आहोत. आपण शरणागतांचे रक्षक आहात आणि आमच्या उपजीविकेची व्यवस्था करण्यासाठी नियुक्त आहात; म्हणून आम्ही आपल्या शरण आलो आहोत.

Verse 11

वयं राजञ्जाठरेणाभितप्तायथाग्निना कोटरस्थेन वृक्षा: । त्वामद्य याता: शरणं शरण्यंय: साधितो वृत्तिकर: पतिर्न: ॥ १० ॥ तन्नो भवानीहतु रातवेऽन्नंक्षुधार्दितानां नरदेवदेव । यावन्न नङ्‍क्ष्यामह उज्झितोर्जावार्तापतिस्त्वं किल लोकपाल: ॥ ११ ॥

हे नरदेवदेव! क्षुधेने पीडित आम्हांसाठी कृपया अन्नाचे योग्य वितरण करून आमची भूक शांत करा. आमची शक्ती नष्ट होण्यापूर्वी आम्हांला सांभाळा; आपणच आमच्या उपजीविकेचे स्वामी व लोकपाल आहात.

Verse 12

मैत्रेय उवाच पृथु: प्रजानां करुणं निशम्य परिदेवितम् । दीर्घं दध्यौ कुरुश्रेष्ठ निमित्तं सोऽन्वपद्यत ॥ १२ ॥

मैत्रेय म्हणाले—प्रजांचा करुण आक्रोश ऐकून आणि त्यांची दयनीय अवस्था पाहून राजा पृथूने बराच काळ विचार केला, या संकटाचे मूळ कारण काय आहे ते शोधण्यासाठी।

Verse 13

इति व्यवसितो बुद्ध्या प्रगृहीतशरासन: । सन्दधे विशिखं भूमे: क्रुद्धस्त्रिपुरहा यथा ॥ १३ ॥

असा निश्चय करून राजाने धनुष्य-बाण उचलले आणि क्रोधाने पृथ्वीवर बाण साधला; जसा त्रिपुरहारी शिव क्रुद्ध होऊन संहारास उद्यत होतो तसा।

Verse 14

प्रवेपमाना धरणी निशाम्योदायुधं च तम् । गौ: सत्यपाद्रवद्भीता मृगीव मृगयुद्रुता ॥ १४ ॥

राजा शस्त्र उचलून उभा आहे हे पाहताच पृथ्वी थरथर कापू लागली. भीतीने तिने गायीचे रूप धारण केले आणि पळू लागली; जशी शिकाऱ्याने पाठलाग केला तर हरिणी वेगाने धावते।

Verse 15

तामन्वधावत्तद्वैन्य: कुपितोऽत्यरुणेक्षण: । शरं धनुषि सन्धाय यत्र यत्र पलायते ॥ १५ ॥

हे पाहून वैन्य महाराज पृथु अत्यंत क्रोधित झाले; त्यांच्या डोळ्यांत प्रातःकालच्या अरुण सूर्याप्रमाणे लालिमा आली. धनुष्यावर बाण चढवून, जिथे-जिथे गौ-रूपिणी पृथ्वी पळाली तिथे-तिथे त्यांनी तिचा पाठलाग केला।

Verse 16

सा दिशो विदिशो देवी रोदसी चान्तरं तयो: । धावन्ती तत्र तत्रैनं ददर्शानूद्यतायुधम् ॥ १६ ॥

गौ-रूपिणी देवी पृथ्वी दिशा-विदिशांत तसेच स्वर्गलोक व पृथ्वी यांच्या मधल्या अंतरिक्षात इकडे-तिकडे धावत राहिली; आणि जिथे-जिथे ती गेली तिथे-तिथे धनुष्य-बाण उचलून राजा तिचा पाठलाग करताना तिला दिसला।

Verse 17

लोके नाविन्दत त्राणं वैन्यान्मृत्योरिव प्रजा: । त्रस्ता तदा निववृते हृदयेन विदूयता ॥ १७ ॥

जसे प्रजा मृत्यूच्या निर्दय हातातून सुटत नाही, तसेच गौ-रूपिणी पृथ्वी वैन्यच्या हातातून सुटू शकली नाही. अखेरीस ती भयभीत होऊन, हृदय व्याकुळ झाल्याने, निरुपायपणे परत फिरली।

Verse 18

उवाच च महाभागं धर्मज्ञापन्नवत्सल । त्राहि मामपि भूतानां पालनेऽवस्थितो भवान् ॥ १८ ॥

मग तिने त्या महाभाग महाराज पृथुला—जो धर्मज्ञ आणि शरणागतवत्सल आहेत—म्हटले, “मलाही वाचवा. आपण सर्व प्राण्यांचे पालनकर्ता आहात; आता आपण या लोकाचे राजा म्हणून स्थित आहात.”

Verse 19

स त्वं जिघांससे कस्माद्दीनामकृतकिल्बिषाम् । अहनिष्यत्कथं योषां धर्मज्ञ इति यो मत: ॥ १९ ॥

गौ-रूपिणी पृथ्वीने पुन्हा विनवले— “मी दीन आहे आणि मी कोणतेही पाप केलेले नाही; मग आपण मला का मारू इच्छिता? आपण धर्मज्ञ म्हणून मानले जाता; मग माझ्याविषयी ईर्ष्या का, आणि एका स्त्रीला मारण्यास इतके उद्यत का?”

Verse 20

प्रहरन्ति न वै स्त्रीषु कृताग:स्वपि जन्तव: । किमुत त्वद्विधा राजन् करुणा दीनवत्सला: ॥ २० ॥

स्त्रीने काही पाप केले तरी तिच्यावर हात उचलू नये. मग आपणांसारख्या, हे राजन्, दीनवत्सल करुणामय रक्षकाची तर गोष्टच काय!

Verse 21

मां विपाट्याजरां नावं यत्र विश्वं प्रतिष्ठितम् । आत्मानं च प्रजाश्चेमा: कथमम्भसि धास्यसि ॥ २१ ॥

हे राजन्, मी तर अजर अशी दृढ नाव आहे; माझ्यावर हे विश्व प्रतिष्ठित आहे. तुम्ही मला फाडून टाकाल तर तुम्ही व तुमची प्रजा पाण्यात बुडण्यापासून कशी वाचाल?

Verse 22

पृथुरुवाच वसुधे त्वां वधिष्यामि मच्छासनपराङ्‍मुखीम् । भागं बर्हिषि या वृङ्क्ते न तनोति च नो वसु ॥ २२ ॥

पृथु राजा म्हणाला—हे वसुधे, तू माझ्या आज्ञेला पाठ फिरवलीस. यज्ञात आपला भाग घेतेस, पण आम्हाला अन्न-धन वाढवत नाहीस; म्हणून मी तुला वध करीन।

Verse 23

यवसं जग्ध्यनुदिनं नैव दोग्ध्यौधसं पय: । तस्यामेवं हि दुष्टायां दण्डो नात्र न शस्यते ॥ २३ ॥

तू रोज हिरवे गवत खातेयस, तरीही दूधाची पिशवी भरत नाहीस की आम्ही दूध घेऊ. तू जाणूनबुजून अपराध करतेस; म्हणून गायीचे रूप घेतले तरी तू दंडास अपात्र नाहीस।

Verse 24

त्वं खल्वोषधिबीजानि प्राक् सृष्टानि स्वयम्भुवा । न मुञ्चस्यात्मरुद्धानि मामवज्ञाय मन्दधी: ॥ २४ ॥

स्वयम्भू ब्रह्म्याने पूर्वी निर्माण केलेली औषधी व धान्याची बीजे तुझ्यातच दडलेली आहेत; पण माझी आज्ञा अवज्ञा करून तू ती सोडत नाहीस—तुझी बुद्धी मंद झाली आहे।

Verse 25

अमूषां क्षुत्परीतानामार्तानां परिदेवितम् । शमयिष्यामि मद्बाणैर्भिन्नायास्तव मेदसा ॥ २५ ॥

आता मी माझ्या बाणांनी तुझे तुकडे करीन आणि तुझ्या मांसाने माझ्या भुकेल्या प्रजेची भूक शमवीन, जी अन्नावाचून आक्रोश करत आहे.

Verse 26

पुमान् योषिदुत क्लीब आत्मसम्भावनोऽधम: । भूतेषु निरनुक्रोशो नृपाणां तद्वधोऽवध: ॥ २६ ॥

कोणतीही क्रूर व्यक्ती - मग ती पुरुष असो, स्त्री असो वा नपुंसक - जी केवळ स्वतःच्या पोषणात मग्न असते आणि इतर जीवांवर दया करत नाही, तिचा राजाने वध करणे हा वध मानला जात नाही.

Verse 27

त्वां स्तब्धां दुर्मदां नीत्वा मायागां तिलश: शरै: । आत्मयोगबलेनेमा धारयिष्याम्यहं प्रजा: ॥ २७ ॥

तू गर्वाने उन्मत्त झाली आहेस आणि वेड्यासारखी वागत आहेस. सध्या तू तुझ्या मायावी शक्तीने गाईचे रूप धारण केले आहेस. तरीही मी तुझे तिळाएवढे तुकडे करीन आणि माझ्या आत्मयोगबळाने प्रजेचे रक्षण करीन.

Verse 28

एवं मन्युमयीं मूर्तिं कृतान्तमिव बिभ्रतम् । प्रणता प्राञ्जलि: प्राह मही सञ्जातवेपथु: ॥ २८ ॥

त्या वेळी पृथू महाराज साक्षात यमराजासारखे दिसत होते आणि त्यांचे संपूर्ण शरीर क्रोधाने भरलेले होते. त्यांना पाहून पृथ्वी थरथर कापू लागली आणि हात जोडून, शरण जाऊन ती म्हणाली.

Verse 29

धरोवाच नम: परस्मै पुरुषाय मायया विन्यस्तनानातनवे गुणात्मने । नम: स्वरूपानुभवेन निर्धुत द्रव्यक्रियाकारकविभ्रमोर्मये ॥ २९ ॥

पृथ्वी म्हणाली: हे परम पुरुष, मी तुम्हाला नमस्कार करते. तुम्ही तुमच्या मायेने विविध रूपांमध्ये विस्तार करता, तरीही तुम्ही दिव्य आणि अलिप्त राहता. भौतिक जगाचे व्यवहार तुम्हाला मोहित करू शकत नाहीत.

Verse 30

येनाहमात्मायतनं विनिर्मिता धात्रा यतोऽयं गुणसर्गसङ्ग्रह: । स एव मां हन्तुमुदायुध: स्वरा- डुपस्थितोऽन्यं शरणं कमाश्रये ॥ ३० ॥

पृथ्वी म्हणाली— हे प्रभो! आपल्या मायाशक्तीने आपण गुणांसह ही सृष्टी निर्माण करून मला सर्व जीवांचे आश्रयस्थान केले. आपण पूर्ण स्वतंत्र आहात; आणि आता शस्त्र घेऊन मला मारण्यास समोर उभे आहात. मी कोणाच्या शरण जाऊ, मला कोण रक्षण देईल—ते सांगा.

Verse 31

य एतदादावसृजच्चराचरं स्वमाययात्माश्रययावितर्क्यया । तयैव सोऽयं किल गोप्तुमुद्यत: कथं नु मां धर्मपरो जिघांसति ॥ ३१ ॥

हे प्रभो! सृष्टीच्या आरंभी आपल्या अचिंत्य, आत्माश्रित मायेनं आपण चराचर सर्व जीव निर्माण केले. त्याच मायेनं आपण आता जीवांचे रक्षण करण्यास उद्यत आहात; आपण धर्माचे परम रक्षक आहात. मग गायीच्या रूपात असलेल्या मला मारण्याची घाई का?

Verse 32

नूनं बतेशस्य समीहितं जनै- स्तन्मायया दुर्जययाकृतात्मभि: । न लक्ष्यते यस्त्वकरोदकारयद् योऽनेक एक: परतश्च ईश्वर: ॥ ३२ ॥

हे प्रभो! आपण एक असूनही आपल्या अजेय, अचिंत्य शक्तींनी अनेक रूपांनी प्रकट होता. ब्रह्माच्या माध्यमातून आपण या विश्वाची निर्मिती करविली; म्हणून आपण साक्षात् परमेश्वर आहात. पण ज्यांचे अंतःकरण दुर्जय मायेनं झाकले आहे, ते आपल्या दिव्य लीला ओळखू शकत नाहीत.

Verse 33

सर्गादि योऽस्यानुरुणद्धि शक्तिभि- र्द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मभि: । तस्मै समुन्नद्धनिरुद्धशक्तये नम: परस्मै पुरुषाय वेधसे ॥ ३३ ॥

हे प्रभो! द्रव्य, क्रिया, करण (इंद्रिये), कर्ते (देवता), चित्त, बुद्धी व अहंकार—या सर्वांचा आदिकारण आपणच आहात. आपल्या शक्तीनेच ही सृष्टी प्रकटते, टिकते आणि लय पावते; कधी व्यक्त, कधी अव्यक्त. कारणांच्या कारण असलेल्या परम पुरुषाला माझा नमस्कार असो.

Verse 34

स वै भवानात्मविनिर्मितं जगद् भूतेन्द्रियान्त:करणात्मकं विभो । संस्थापयिष्यन्नज मां रसातला- दभ्युज्जहाराम्भस आदिसूकर: ॥ ३४ ॥

हे विभो! हे जगत आपल्या द्वारेच निर्मित आहे—भूत, इंद्रिये आणि अंतःकरणरूप. आपण अजन्मा आहात. एकदा आदिसूकर (वराह) रूप धारण करून रसातळाच्या जलात बुडालेल्या मला वर काढून आपण उद्धार केला, जगाची स्थापना करण्यासाठी.

Verse 35

अपामुपस्थे मयि नाव्यवस्थिता: प्रजा भवानद्य रिरक्षिषु: किल । स वीरमूर्ति: समभूद्धराधरो यो मां पयस्युग्रशरो जिघांससि ॥ ३५ ॥

हे प्रभो! पूर्वी जलातून मला उचलून तुम्ही प्रजांचे रक्षण केले; म्हणून तुमचे ‘धराधर’ हे नाव प्रसिद्ध झाले. पण आज तुम्ही वीरमूर्ती होऊन तीक्ष्ण बाणांनी मला मारावयास निघालात; मी तर पाण्यावरच्या नौकेसारखी सर्वांना तरंगत ठेवते.

Verse 36

नूनं जनैरीहितमीश्वराणा- मस्मद्विधैस्तद्गुणसर्गमायया । न ज्ञायते मोहितचित्तवर्त्मभि- स्तेभ्यो नमो वीरयशस्करेभ्य: ॥ ३६ ॥

हे ईश्वर! त्रिगुणमयी मायेने घडलेल्या आमच्यासारख्या लोकांना, मोहग्रस्त चित्ताच्या मार्गाने चालत असल्यामुळे, तुमचे अभिप्रेत कर्म व लीला कळत नाहीत. तुमच्या भक्तांची कृत्येही समजत नाहीत; मग तुमच्या लीलांची काय कथा! अशा वीर-यश वाढविणाऱ्या भक्तांना नमस्कार.