Adhyaya 16

Verse 1

मैत्रेय उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं गायका मुनिचोदिता: । तुष्टुवुस्तुष्टमनसस्तद्वागमृतसेवया ॥ १ ॥

मैत्रेय म्हणाले—राजा पृथु असे बोलत असता, मुनांच्या आज्ञेने प्रेरित गायक त्यांच्या अमृतमय वचनांच्या सेवेमुळे अंतःकरणाने तृप्त झाले आणि पुन्हा त्यांनी उत्तम स्तोत्रांनी राजाची महान स्तुती केली.

Verse 2

नालं वयं ते महिमानुवर्णने यो देववर्योऽवततार मायया । वेनाङ्गजातस्य च पौरुषाणि ते वाचस्पतीनामपि बभ्रमुर्धिय: ॥ २ ॥

सूत म्हणाले—हे राजन्, आपण साक्षात् परमपुरुष भगवान् विष्णूंचा अवतार आहात; त्यांच्या अहैतुकी कृपेने आपण पृथ्वीवर अवतरलात. म्हणून आपल्या महिम्याचे यथार्थ वर्णन करणे आम्हांस शक्य नाही. आपण जरी राजा वेनाच्या देहातून प्रकट झालात, तरी ब्रह्मा आदि देव व महान वक्तेही आपल्या तेजस्वी कर्मांचे नेमके वर्णन करू शकत नाहीत।

Verse 3

अथाप्युदारश्रवस: पृथोर्हरे: कलावतारस्य कथामृताद‍ृता: । यथोपदेशं मुनिभि: प्रचोदिता: श्लाघ्यानि कर्माणि वयं वितन्महि ॥ ३ ॥

तरीही उदार कीर्तीच्या हरिच्या कलावतार असलेल्या महाराज पृथूंच्या कथामृताची आम्हांस दिव्य रुची आहे. मुनिंच्या उपदेशाप्रमाणे प्रेरित होऊन आम्ही त्यांच्या स्तुत्य कर्मांचे वर्णन करू; तरी आमचे वचन नेहमीच अपुरेच राहील।

Verse 4

एष धर्मभृतां श्रेष्ठो लोकं धर्मेऽनुवर्तयन् । गोप्ता च धर्मसेतूनां शास्ता तत्परिपन्थिनाम् ॥ ४ ॥

हा महाराज पृथू धर्म पाळणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे. तो सर्व लोकांना धर्ममार्गी लावील, धर्मसेतूंचे रक्षण करील आणि अधर्म्यांना व नास्तिकांना दंड देईल।

Verse 5

एष वै लोकपालानां बिभर्त्येकस्तनौ तनू: । काले काले यथाभागं लोकयोरुभयोर्हितम् ॥ ५ ॥

हा राजा एकटाच आपल्या देहात काळो-काळी लोकपालांसारख्या विविध रूपांनी प्रकट होऊन, दोन्ही लोकांच्या हितासाठी यथाभाग कार्ये पार पाडील।

Verse 6

वसु काल उपादत्ते काले चायं विमुञ्चति । सम: सर्वेषु भूतेषु प्रतपन् सूर्यवद्विभु: ॥ ६ ॥

हा राजा पृथू सूर्याप्रमाणे तेजस्वी व सामर्थ्यवान असेल. जसा सूर्य सर्वांवर समान प्रकाश देतो, तसा तो सर्व प्राण्यांवर समान कृपा करील. आणि जसा सूर्य अनेक महिने जल शोषून पावसाळ्यात ते विपुल परत देतो, तसा हा राजा कर घेऊन गरजेच्या वेळी ते प्रजांना परत करील।

Verse 7

तितिक्षत्यक्रमं वैन्य उपर्याक्रमतामपि । भूतानां करुण: शश्वदार्तानां क्षितिवृत्तिमान् ॥ ७ ॥

वैन्य पृथु राजा सर्व प्रजांवर अत्यंत करुणावान असेल. एखादा दीनजन नियम मोडून जणू राजाच्या मस्तकावरही चढला तरी तो अहैतुकी दयेने विसरून क्षमा करील. जगाचा रक्षक म्हणून तो पृथ्वीसारखा सहनशील राहील.

Verse 8

देवेऽवर्षत्यसौ देवो नरदेववपुर्हरि: । कृच्छ्रप्राणा: प्रजा ह्येष रक्षिष्यत्यञ्जसेन्द्रवत् ॥ ८ ॥

जेव्हा देव वर्षा करीत नाहीत आणि पाण्याअभावी प्रजांचे प्राण संकटात येतात, तेव्हा हा नरदेव-स्वरूप हरिसमान राजा इंद्राप्रमाणे पर्जन्य देईल. अशा रीतीने तो दुष्काळापासून प्रजांचे सहज रक्षण करील.

Verse 9

आप्याययत्यसौ लोकं वदनामृतमूर्तिना । सानुरागावलोकेन विशदस्मितचारुणा ॥ ९ ॥

हा पृथु महाराज आपल्या अमृतमय मुखमंडलाने, स्नेहपूर्ण नजरेने आणि निर्मळ, मनोहर हास्याने सर्व लोकांना तृप्त करील. त्याची अनुरागमय दृष्टी सर्वांच्या शांत जीवनात वृद्धी करील.

Verse 10

अव्यक्तवर्त्मैष निगूढकार्योगम्भीरवेधा उपगुप्तवित्त: । अनन्तमाहात्म्यगुणैकधामापृथु: प्रचेता इव संवृतात्मा ॥ १० ॥

कीर्तनकार म्हणाले: या राजाची नीती कोणालाही कळणार नाही. त्याची कार्ये अत्यंत गुप्त व गभीर असतील; प्रत्येक कार्य तो कसे सफल करतो हे कोणास समजणार नाही. त्याचा खजिना सर्वांना अज्ञात राहील. तो अनंत महिमा व सद्गुणांचा एकमेव धाम असेल, आणि वरुण जसा जलाने सर्वत्र आच्छादित असतो तसा प्रचेता-समान अंतर्मुख व आवृत राहील.

Verse 11

दुरासदो दुर्विषह आसन्नोऽपि विदूरवत् । नैवाभिभवितुं शक्यो वेनारण्युत्थितोऽनल: ॥ ११ ॥

पृथु राजा दुरासद व दुर्विषह असेल. तो जवळ असूनही शत्रूंना दूरच वाटेल. वेनाच्या मृत देहातून तो अरणी-काष्ठातून उत्पन्न झालेल्या अग्नीसारखा प्रकट झाला आहे; म्हणून कोणीही त्याच्या बळावर मात करू शकणार नाही, आणि शत्रू जवळ असूनही जवळ येऊ शकणार नाहीत.

Verse 12

अन्तर्बहिश्च भूतानां पश्यन् कर्माणि चारणै: । उदासीन इवाध्यक्षो वायुरात्मेव देहिनाम् ॥ १२ ॥

पृथु महाराज गुप्तचरांच्या साहाय्याने प्रजांच्या अंतर्बाह्य सर्व कृती पाहतील; तरीही त्यांची गुप्तचर-व्यवस्था कोणालाही कळणार नाही. स्तुती-निंदा यांबाबत ते उदासीन राहतील—जसे देहात आत-बाहेर व्यापलेला प्राणवायू सर्व व्यवहारांत तटस्थ असतो।

Verse 13

नादण्ड्यं दण्डयत्येष सुतमात्मद्विषामपि । दण्डयत्यात्मजमपि दण्ड्यं धर्मपथे स्थित: ॥ १३ ॥

धर्ममार्गावर स्थित तो राजा दंडयोग्य नसल्यास शत्रूच्या पुत्रालाही दंड देणार नाही; आणि दंडयोग्य असल्यास स्वतःच्या पुत्रालाही दंड देईल. तो न्यायात सम आणि पक्षपातरहित असेल।

Verse 14

अस्याप्रतिहतं चक्रं पृथोरामानसाचलात् । वर्तते भगवानर्को यावत्तपति गोगणै: ॥ १४ ॥

जसा भगवान सूर्य आमानसाचल (आर्क्टिक) पर्यंत किरणे अडथळ्याविना पसरवतो, तसाच पृथु महाराजांचा अप्रतिहत प्रभाव आमानसाचलपर्यंत सर्व भूमीवर व्यापून राहील आणि त्यांच्या आयुष्यभर निर्विघ्न राहील।

Verse 15

रञ्जयिष्यति यल्लोकमयमात्मविचेष्टितै: । अथामुमाहू राजानं मनोरञ्जनकै: प्रजा: ॥ १५ ॥

हा राजा आपल्या प्रत्यक्ष आचरणाने सर्व लोकांना रंजवेल आणि त्याची प्रजा अत्यंत संतुष्ट राहील. म्हणूनच त्याच्या मनोरंजक गुणांमुळे प्रजा आनंदाने त्याला आपला राज्यकर्ता राजा म्हणून स्वीकारेल।

Verse 16

द‍ृढव्रत: सत्यसन्धो ब्रह्मण्यो वृद्धसेवक: । शरण्य: सर्वभूतानां मानदो दीनवत्सल: ॥ १६ ॥

तो राजा दृढव्रती, सत्यनिष्ठ आणि ब्राह्मणसंस्कृतीचा प्रेमी असेल। तो वृद्धांची सेवा करील, शरणागतांना आश्रय देईल, सर्वांना मान देईल आणि दीन-निर्दोषांवर सदैव करुणा करील।

Verse 17

मातृभक्ति: परस्त्रीषु पत्‍न्यामर्ध इवात्मन: । प्रजासु पितृवत्स्‍निग्ध: किङ्करो ब्रह्मवादिनाम् ॥ १७ ॥

तो राजा परस्त्रींना मातेसारखा मान देईल आणि आपल्या पत्नीला देहाचा अर्धा भाग समजेल। तो प्रजेसाठी स्नेही पित्याप्रमाणे वागेल आणि भगवंताची महिमा सांगणाऱ्या भक्तांचा आज्ञाधारक सेवक बनेल।

Verse 18

देहिनामात्मवत्प्रेष्ठ: सुहृदां नन्दिवर्धन: । मुक्तसङ्गप्रसङ्गोऽयं दण्डपाणिरसाधुषु ॥ १८ ॥

तो राजा सर्व देहधारी जीवांना स्वतःसारखेच प्रिय मानील आणि मित्रांचा आनंद सतत वाढवील। तो मुक्त पुरुषांच्या सान्निध्यात राहील आणि अधर्म्यांवर दंडधारी हात ठरेल।

Verse 19

अयं तु साक्षाद्भगवांस्त्र्यधीश:कूटस्थ आत्मा कलयावतीर्ण: । यस्मिन्नविद्यारचितं निरर्थकंपश्यन्ति नानात्वमपि प्रतीतम् ॥ १९ ॥

हा राजा त्रैलोक्याचा अधीश असून साक्षात् भगवंताच्या शक्तीने आविष्ट आहे; तो कूटस्थ, अविकार आत्मा असून शक्त्यावेश-अवताररूपाने अवतरला आहे। मुक्त व पूर्ण ज्ञानी असल्याने अविद्येने रचलेली भौतिक विविधता दिसत असली तरी तो तिला निरर्थक मानतो।

Verse 20

अयं भुवो मण्डलमोदयाद्रे-र्गोप्तैकवीरो नरदेवनाथ: । आस्थाय जैत्रं रथमात्तचाप:पर्यस्यते दक्षिणतो यथार्क: ॥ २० ॥

हा राजा भूमंडलाचा रक्षक, एकमेव वीर आणि निरप्रतिद्वन्द्वी असेल। तो विजय रथावर आरूढ होऊन, हातात अजेय धनुष्य घेऊन, दक्षिणेकडून आपल्या मार्गाने फिरणाऱ्या सूर्याप्रमाणे संपूर्ण भूमंडलाची परिक्रमा करील।

Verse 21

अस्मै नृपाला: किल तत्र तत्रबलिं हरिष्यन्ति सलोकपाला: । मंस्यन्त एषां स्त्रिय आदिराजंचक्रायुधं तद्यश उद्धरन्त्य: ॥ २१ ॥

राजा जेव्हा सर्व जगभर भ्रमण करील, तेव्हा ठिकठिकाणी इतर राजे आणि लोकपाल देवता त्याला विविध भेटी अर्पण करतील। त्यांच्या राण्याही त्याला गदा-चक्रधारी आदिराज समजून त्याची कीर्ती गातील, कारण त्याचा यश भगवंतासारखा प्रतिष्ठित असेल।

Verse 22

अयं महीं गां दुदुहेऽधिराज:प्रजापतिर्वृत्तिकर: प्रजानाम् । यो लीलयाद्रीन् स्वशरासकोट्याभिन्दन् समां गामकरोद्यथेन्द्र: ॥ २२ ॥

हा अधिराज प्रजापतींसमान अद्भुत प्रजापालक आहे। प्रजांच्या उपजीविकेसाठी तो पृथ्वीला गायीप्रमाणे दुहेल आणि इंद्राप्रमाणे धनुष्याच्या टोकाने पर्वत फोडून भूमी समतल करील।

Verse 23

विस्फूर्जयन्नाजगवं धनु: स्वयंयदाचरत्क्ष्मामविषह्यमाजौ । तदा निलिल्युर्दिशि दिश्यसन्तोलाङ्गूलमुद्यम्य यथा मृगेन्द्र: ॥ २३ ॥

तो स्वतः अजगव धनुष्याची प्रत्यंचा गर्जवून, रणांगणात अजेय होऊन राज्यात संचार करील, तेव्हा दुष्ट, दैत्यवृत्तीचे व चोरटे सिंहासारखा मृगेंद्र शेपूट उंचावून चालतो तसे पाहून जसे लहान प्राणी लपतात तसे सर्व दिशांना लपून बसतील।

Verse 24

एषोऽश्वमेधाञ् शतमाजहारसरस्वती प्रादुरभावि यत्र । अहार्षीद्यस्य हयं पुरन्दर:शतक्रतुश्चरमे वर्तमाने ॥ २४ ॥

सरस्वतीच्या उगमस्थानी हा राजा शंभर अश्वमेध यज्ञ करील। शेवटचा यज्ञ चालू असताना शतक्रतु पुरंदर इंद्र यज्ञाचा अश्व चोरून नेईल।

Verse 25

एष स्वसद्मोपवने समेत्यसनत्कुमारं भगवन्तमेकम् । आराध्य भक्त्यालभतामलं तज्ज्ञानं यतो ब्रह्म परं विदन्ति ॥ २५ ॥

हा राजा आपल्या राजवाड्याच्या उपवनात चार कुमारांपैकी एक भगवान् सनत्कुमारांना भेटेल। भक्तीने त्यांची आराधना करून तो निर्मळ ज्ञान प्राप्त करील, ज्यामुळे परब्रह्माचे बोध व दिव्य आनंदाचा अनुभव येतो।

Verse 26

तत्र तत्र गिरस्तास्ता इति विश्रुतविक्रम: । श्रोष्यत्यात्माश्रिता गाथा: पृथु: पृथुपराक्रम: ॥ २६ ॥

अशा रीतीने राजा पृथूचा पराक्रम सर्वत्र प्रसिद्ध झाल्यावर, महान पराक्रमी पृथू नेहमीच स्वतःशी संबंधित, स्वतःच्या कीर्तीचे गान करणाऱ्या गाथा ऐकत राहील।

Verse 27

दिशो विजित्याप्रतिरुद्धचक्र:स्वतेजसोत्पाटितलोकशल्य: । सुरासुरेन्द्रैरुपगीयमानमहानुभावो भविता पतिर्भुव: ॥ २७ ॥

पृथु महाराजांची आज्ञा कोणीही मोडू शकणार नाही. तो जग जिंकून आपल्या तेजाने प्रजांचे त्रिविध ताप पूर्णपणे नष्ट करील. तेव्हा तो सर्वत्र प्रसिद्ध होईल आणि देव व असुरांचे अधिपती त्याच्या उदार कर्मांचे निश्चयाने स्तवन करतील.