Adhyaya 15
The Appearance and Coronation of King Pṛthu (Pṛthu-avatāra) and His Humble Refusal of Premature Praise
अधर्मी राजा वेनचा पराभव व मृत्यू झाल्यानंतर ब्राह्मण व ऋषी त्याच्या देहाचे मंथन करून राज्यसंकटाचे दैवी निराकरण प्रकट करतात. त्याच्या भुजांतून पुरुष-स्त्री युगुल—पृथु व अर्चि—उद्भवतात; पृथु हा विष्णूच्या शासनशक्तीचा शक्त्यावेशावतार, आणि अर्चि ही श्रीलक्ष्मीची अंशरूप प्रकटता—धर्म व समृद्धी एकत्र परत याव्यात म्हणून। गंधर्व गातात, सिद्ध पुष्पवृष्टी करतात, आणि ब्रह्मा येऊन करतळावरील चक्रचिन्ह व चरणांवरील कमलचिन्ह इत्यादी विष्णुलक्षणांनी पृथूचे अवतारत्व सिद्ध करतो. ब्राह्मण राज्याभिषेक करतात; नद्या, पर्वत व देवगण शस्त्रे, राजचिन्हे, ज्ञान-कवच व ऐश्वर्य-उपहार देऊन पृथूला सार्वभौम सम्राट मानतात. पण सूत-मागध-वंदींच्या अतिशयोक्त स्तुतीला पृथु आळा घालतो—अप्रकट गुणांचे आरोप नाकारून, कर्माने पात्रता सिद्ध होईपर्यंत स्तुती परमेश्वराकडे वळवतो।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अथ तस्य पुनर्विप्रैरपुत्रस्य महीपते: । बाहुभ्यां मथ्यमानाभ्यां मिथुनं समपद्यत ॥ १ ॥
मैत्रेय म्हणाले—हे विदुर, मग पुत्रहीन मृत राजा वेनाच्या दोन्ही बाहूंचे ब्राह्मण व महर्षींनी पुन्हा मंथन केले. त्यातून एक पुरुष आणि एक स्त्री असे युगल प्रकट झाले।
Verse 2
तद् दृष्ट्वा मिथुनं जातमृषयो ब्रह्मवादिन: । ऊचु: परमसन्तुष्टा विदित्वा भगवत्कलाम् ॥ २ ॥
ते पुरुष-स्त्री युगल जन्मलेले पाहून वेदज्ञ ऋषी अत्यंत संतुष्ट झाले. त्यांनी ओळखले की हे युगल भगवान विष्णूच्या अंश-कलांचे विस्तार आहे; म्हणून ते हर्षित झाले।
Verse 3
ऋषय ऊचु: एष विष्णोर्भगवत: कला भुवनपालिनी । इयं च लक्ष्म्या: सम्भूति: पुरुषस्यानपायिनी ॥ ३ ॥
ऋषी म्हणाले—हा पुरुष भगवान विष्णूंच्या शक्तीचा अंश आहे, जो सर्व विश्वाचे पालन करतो; आणि ही स्त्री लक्ष्मीदेवीची अंशसम्भूती आहे, जी प्रभूपासून कधीही विभक्त होत नाही।
Verse 4
अयं तु प्रथमो राज्ञां पुमान् प्रथयिता यश: । पृथुर्नाम महाराजो भविष्यति पृथुश्रवा: ॥ ४ ॥
या दोघांपैकी हा पुरुष राजांमध्ये प्रथम ठरेल आणि आपला यश सर्वत्र पसरवील। त्याचे नाव पृथु असेल; तो महाराज पृथुश्रवा होईल।
Verse 5
इयं च सुदती देवी गुणभूषणभूषणा । अर्चिर्नाम वरारोहा पृथुमेवावरुन्धती ॥ ५ ॥
ही देवी सुदंती आहे; गुणांनी अशी भूषित की परिधान केलेले अलंकारही तिच्यामुळे अधिक शोभून दिसतात। तिचे नाव अर्चि असेल; ही वरारोहा पुढे पृथु महाराजांनाच पती म्हणून स्वीकारेल।
Verse 6
एष साक्षाद्धरेरंशो जातो लोकरिरक्षया । इयं च तत्परा हि श्रीरनुजज्ञेऽनपायिनी ॥ ६ ॥
पृथुच्या रूपाने हा साक्षात् हरिचा अंश लोकांच्या रक्षणासाठी प्रकट झाला आहे। आणि प्रभूची नित्यसहचरी, अनपायिनी श्रीलक्ष्मी अर्चि रूपाने अंशतः अवतरून पृथुची पटराणी होईल।
Verse 7
मैत्रेय उवाच प्रशंसन्ति स्म तं विप्रा गन्धर्वप्रवरा जगु: । मुमुचु: सुमनोधारा: सिद्धा नृत्यन्ति स्व:स्त्रिय: ॥ ७ ॥
मैत्रेय म्हणाले—हे विदुरजी, त्या वेळी सर्व ब्राह्मणांनी पृथु महाराजांची अत्यंत स्तुती केली; गंधर्वलोकातील श्रेष्ठ गायकांनी त्यांची कीर्ती गायली. सिद्धलोकातील लोकांनी पुष्पवृष्टी केली आणि स्वर्गातील सुंदर स्त्रिया आनंदाने नृत्य करू लागल्या।
Verse 8
शङ्खतूर्यमृदङ्गाद्या नेदुर्दुन्दुभयो दिवि । तत्र सर्व उपाजग्मुर्देवर्षिपितृणां गणा: ॥ ८ ॥
आकाशात शंख, तूर्य, मृदंग इत्यादी व दुंदुभींचा निनाद झाला। तेथे देवर्षी, पितृगण व स्वर्गलोकांतील अनेक गण येऊन पोहोचले।
Verse 9
ब्रह्मा जगद्गुरुर्देवै: सहासृत्य सुरेश्वरै: । वैन्यस्य दक्षिणे हस्ते दृष्ट्वा चिह्नं गदाभृत: ॥ ९ ॥ पादयोररविन्दं च तं वै मेने हरे: कलाम् । यस्याप्रतिहतं चक्रमंश: स परमेष्ठिन: ॥ १० ॥
जगद्गुरु ब्रह्मदेव सर्व देवता व त्यांच्या अधिपतींसह तेथे आले. वैन्यपुत्र पृथूच्या उजव्या हातावर गदाधर विष्णूची चिन्हे आणि पायांच्या तळव्यांवर कमलचिन्ह पाहून ब्रह्मदेवांनी जाणले की तो श्रीहरीची अंश-कला आहे. ज्याच्या करावर चक्रचिन्ह इत्यादी असतात, तो परमेश्वराचा अंशावतार मानावा.
Verse 10
ब्रह्मा जगद्गुरुर्देवै: सहासृत्य सुरेश्वरै: । वैन्यस्य दक्षिणे हस्ते दृष्ट्वा चिह्नं गदाभृत: ॥ ९ ॥ पादयोररविन्दं च तं वै मेने हरे: कलाम् । यस्याप्रतिहतं चक्रमंश: स परमेष्ठिन: ॥ १० ॥
जगद्गुरु ब्रह्मदेव देवता व त्यांच्या अधिपतींसह तेथे आले. पृथूच्या उजव्या हातावर गदाधर विष्णूची चिन्हे आणि पायांच्या तळव्यांवर कमलचिन्ह पाहून त्यांनी त्याला श्रीहरीची अंश-कला मानले; ज्याच्या करावर चक्रचिन्ह इत्यादी असतात तो परमेश्वराचा अंशावतार समजला जातो.
Verse 11
तस्याभिषेक आरब्धो ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभि: । आभिषेचनिकान्यस्मै आजह्रु: सर्वतो जना: ॥ ११ ॥
त्यानंतर वेदविधींमध्ये निष्ठ असलेल्या ब्रह्मवादी ब्राह्मणांनी त्याचा अभिषेक आरंभ केला. सर्व दिशांतून लोकांनी अभिषेकासाठी लागणारी सर्व सामग्री आणली; अशा रीतीने सर्व तयारी पूर्ण झाली.
Verse 12
सरित्समुद्रा गिरयो नागा गाव: खगा मृगा: । द्यौ: क्षिति: सर्वभूतानि समाजह्रुरुपायनम् ॥ १२ ॥
नद्या, समुद्र, पर्वत-गिरी, नाग, गायी, पक्षी, मृग, द्युलोक, पृथ्वी आणि सर्व प्राणी—आपापल्या सामर्थ्यानुसार राजाला भेट-उपहार घेऊन आले.
Verse 13
सोऽभिषिक्तो महाराज: सुवासा: साध्वलड़्क़ृत: । पत्न्यार्चिषालड्क़ृतया विरेजेऽग्निरिवापर: ॥ १३ ॥
अशा रीतीने महाराज पृथु उत्तम वस्त्रे व अलंकारांनी सजून अभिषिक्त झाले व सिंहासनावर विराजमान झाले. अलंकृत राणी अर्चीसमवेत ते दोघेही जणू अग्नीप्रमाणे तेजस्वी दिसत होते.
Verse 14
तस्मै जहार धनदो हैमं वीर वरासनम् । वरुण: सलिलस्रावमातपत्रं शशिप्रभम् ॥ १४ ॥
तेव्हा धनद कुबेराने त्यांना सुवर्णमय श्रेष्ठ सिंहासन अर्पण केले. वरुणदेवाने चंद्रासारखे तेजस्वी असे छत्र दिले, ज्यातून सतत सूक्ष्म जलकण झरत होते.
Verse 15
वायुश्च वालव्यजने धर्म: कीर्तिमयीं स्रजम् । इन्द्र: किरीटमुत्कृष्टं दण्डं संयमनं यम: ॥ १५ ॥
वायुदेवाने त्यांना केश-चामरांची दोन व्यजने दिली. धर्मराजाने कीर्ती वाढविणारी पुष्पमाळ अर्पण केली. इंद्राने उत्कृष्ट किरीट दिले आणि यमराजाने जगत्-शासनासाठी संयमन-दंड (राजदंड) प्रदान केला.
Verse 16
ब्रह्मा ब्रह्ममयं वर्म भारती हारमुत्तमम् । हरि: सुदर्शनं चक्रं तत्पत्न्यव्याहतां श्रियम् ॥ १६ ॥
ब्रह्मदेवांनी त्यांना ब्रह्मज्ञानमय रक्षणकवच दिले आणि त्यांच्या पत्नी भारती (सरस्वती) यांनी उत्तम हार दिला. हरि (विष्णू) यांनी सुदर्शन चक्र दिले आणि त्यांच्या पत्नी लक्ष्मीदेवींनी अविनाशी ऐश्वर्य प्रदान केले.
Verse 17
दशचन्द्रमसिं रुद्र: शतचन्द्रं तथाम्बिका । सोमोऽमृतमयानश्वांस्त्वष्टा रूपाश्रयं रथम् ॥ १७ ॥
रुद्र (शिव) यांनी दहा चंद्रचिन्हांनी युक्त म्यानासह तलवार दिली आणि अंबिका (दुर्गा) यांनी शंभर चंद्रचिन्हांची ढाल दिली. सोमदेवांनी अमृतमय अश्व दिले आणि त्वष्टा (विश्वकर्मा) यांनी अत्यंत सुंदर रथ प्रदान केला.
Verse 18
अग्निराजगवं चापं सूर्यो रश्मिमयानिषून् । भू: पादुके योगमय्यौ द्यौ: पुष्पावलिमन्वहम् ॥ १८ ॥
अग्निदेवांनी शेळी व गायींच्या शिंगांपासून बनलेले अजगव धनुष्य दिले. सूर्यदेवांनी सूर्यकिरणांसारखे तेजस्वी बाण दिले. भूर्लोकाच्या अधिष्ठात्री देवतेने योगमयी पादुका दिल्या, आणि आकाशस्थ देवांनी पुन्हा पुन्हा पुष्पमाला अर्पण केल्या.
Verse 19
नाट्यं सुगीतं वादित्रमन्तर्धानं च खेचरा: । ऋषयश्चाशिष: सत्या: समुद्र: शङ्खमात्मजम् ॥ १९ ॥
आकाशात संचार करणाऱ्या देवांनी नाट्य, सुगीत, वाद्यविद्या आणि इच्छेनुसार अंतर्धान होण्याची कला दिली. महर्षींनी सत्य व अचूक आशीर्वाद दिले. समुद्राने समुद्रातून उत्पन्न झालेला शंख अर्पण केला.
Verse 20
सिन्धव: पर्वता नद्यो रथवीथीर्महात्मन: । सूतोऽथ मागधो वन्दी तं स्तोतुमुपतस्थिरे ॥ २० ॥
समुद्र, पर्वत आणि नद्यांनी त्या महात्म्यास रथ चालविण्यास निर्विघ्न मार्ग दिला. आणि सूत, मागध व वन्दी स्तुती-प्रार्थना करण्यासाठी उपस्थित झाले. ते सर्व आपापली कर्तव्ये पार पाडण्यासाठी त्याच्यासमोर आले.
Verse 21
स्तावकांस्तानभिप्रेत्य पृथुर्वैन्य: प्रतापवान् । मेघनिर्ह्रादया वाचा प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ २१ ॥
त्या स्तुतीकारांना पाहून प्रतापी वेनपुत्र राजा पृथू त्यांना अभिनंदन करण्यासाठी हसला आणि मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने असे म्हणाला.
Verse 22
पृथुरुवाच भो: सूत हे मागध सौम्य वन्दिँ- ल्लोकेऽधुनास्पष्टगुणस्य मे स्यात् । किमाश्रयो मे स्तव एष योज्यतां मा मय्यभूवन्वितथा गिरो व: ॥ २२ ॥
पृथू म्हणाला—हे सौम्य सूत, हे मागध, हे वन्दी! तुम्ही ज्या गुणांचे वर्णन केले ते सध्या माझ्यात स्पष्ट दिसत नाहीत. मग माझ्या आश्रयाने ही स्तुती का जोडावी? तुमची वाणी माझ्याविषयी व्यर्थ जाऊ नये; ती एखाद्या योग्य पुरुषाला अर्पण करणेच उत्तम आहे.
Verse 23
तस्मात्परोक्षेऽस्मदुपश्रुतान्यलं करिष्यथ स्तोत्रमपीच्यवाच: । सत्युत्तमश्लोकगुणानुवादे जुगुप्सितं न स्तवयन्ति सभ्या: ॥ २३ ॥
म्हणून, हे मधुरवाणी गायकांनो, तुम्ही माझ्याविषयी जे गुण ऐकले आहेत ते जेव्हा खरोखर माझ्यात प्रकट होतील, तेव्हा योग्य वेळी स्तुती करा. सज्जन लोक भगवान् उत्तमश्लोकाच्या गुणगानात असत्य गुण एखाद्या मनुष्यावर लादून स्तवन करत नाहीत.
Verse 24
महद्गुणानात्मनि कर्तुमीश: क: स्तावकै: स्तावयतेऽसतोऽपि । तेऽस्याभविष्यन्निति विप्रलब्धो जनावहासं कुमतिर्न वेद ॥ २४ ॥
अशा महान गुणांना स्वतःमध्ये धारण करण्यास समर्थ असा बुद्धिमान पुरुष, ते गुण प्रत्यक्ष नसताना आपल्या अनुयायांकडून स्तुती कशी करवून घेईल? ‘याच्यात पुढे हे गुण होतील’ असे म्हणत केलेली प्रशंसा ही फसवणूकच आहे; आणि जो मूर्ख ती मान्य करतो, त्याला कळत नाही की लोक त्याची थट्टा करीत आहेत.
Verse 25
प्रभवो ह्यात्मन: स्तोत्रं जुगुप्सन्त्यपि विश्रुता: । ह्रीमन्त: परमोदारा: पौरुषं वा विगर्हितम् ॥ २५ ॥
जसा मानबुद्धी व उदारपण असलेला पुरुष आपल्या निंद्य कर्मांचे वर्णन ऐकू इच्छित नाही, तसाच अतिशय प्रसिद्ध व सामर्थ्यवान पुरुषही स्वतःची स्तुती ऐकणे पसंत करत नाही.
Verse 26
वयं त्वविदिता लोके सूताद्यापि वरीमभि: । कर्मभि: कथमात्मानं गापयिष्याम बालवत् ॥ २६ ॥
हे सूत आदी भक्तांनो, अजून मी माझ्या श्रेष्ठ कर्मांमुळे लोकांत प्रसिद्ध झालो नाही, कारण गाण्यासारखे काही मी केलेले नाही. मग मी तुम्हाला बालकांसारखे माझी कर्मकथा गाण्यात कसे गुंतवू?
Frequently Asked Questions
The churning is a dhārmic intervention to extract order from chaos after Vena’s misrule. Śāstrically, it shows that when adharma destabilizes society, the brāhmaṇas’ spiritual power and the Lord’s plan can reconstitute governance. Symbolically, it mirrors samudra-manthana: from disturbance, providence brings forth what is needed for universal maintenance—here, the righteous king Pṛthu and his śrī-sahacāriṇī, Arci.
Pṛthu is described as a partial manifestation empowered by Viṣṇu’s maintaining potency—fit to become the first among kings in exemplary rule—while Arci is a partial manifestation of the goddess of fortune (Śrī/Lakṣmī), who is never separated from the Lord. Their pairing teaches that righteous sovereignty and prosperity must co-exist under divine alignment.
Brahmā observes auspicious marks associated with Viṣṇu—such as the cakra sign on the palm and lotus impressions on the soles—classical indicators in Purāṇic and āyur-physiognomic traditions that denote an avatāric or divinely empowered status. This establishes Pṛthu’s legitimacy beyond mere heredity.
The offerings depict cosmic cooperation when dharma is restored: each deva empowers the king’s service—protection (weapons), moral authority (scepter), fame aligned with virtue (garland), and inner protection (Brahmā’s ‘garment’ of spiritual knowledge). The message is that nature and heaven support a ruler who rules as Viṣṇu’s representative, not as an egoistic enjoyer.
Pṛthu rejects praise for qualities not yet demonstrated, calling it deceitful and ultimately insulting. He teaches that kīrtana and stuti must be truthful and properly directed: the Supreme Lord is the rightful object of unqualified glorification, while a human leader should accept praise only when earned through verifiable dhārmic action—an essential safeguard against royal vanity.