Adhyaya 11

Verse 1

मैत्रेय उवाच निशम्य गदतामेवमृषीणां धनुषि ध्रुव: । सन्दधेऽस्त्रमुपस्पृश्य यन्नारायणनिर्मितम् ॥ १ ॥

मैत्रेय म्हणाले—हे विदुर! ऋषींची अशी वाणी ऐकून ध्रुव महाराजांनी आचमनासाठी जल स्पर्श केला आणि मग नारायणनिर्मित अस्त्रयुक्त बाण घेऊन धनुष्यावर चढविला।

Verse 2

सन्धीयमान एतस्मिन्माया गुह्यकनिर्मिता: । क्षिप्रं विनेशुर्विदुर क्लेशा ज्ञानोदये यथा ॥ २ ॥

ध्रुव महाराजांनी नारायणास्त्र बाण धनुष्यावर जोडताच, हे विदुर, गुह्यकांनी (यक्षांनी) निर्माण केलेली माया क्षणात नष्ट झाली; जसे आत्मज्ञान उदयास येताच भौतिक क्लेश-सुख-दुःख नाहीसे होतात।

Verse 3

तस्यार्षास्त्रं धनुषि प्रयुञ्जत: सुवर्णपुङ्खा: कलहंसवासस: । विनि:सृता आविविशुर्द्विषद्बलं यथा वनं भीमरवा: शिखण्डिन: ॥ ३ ॥

ध्रुव महाराज नारायण ऋषीचे अस्त्र धनुष्यावर चालवीत असता, सुवर्णदांडे व हंसपंखांसारखी पिसे असलेले बाण बाहेर पडले. ते भीषण सुस्कार करत शत्रुसैन्यात घुसले, जसे मोर गजर करत वनात शिरतात।

Verse 4

तैस्तिग्मधारै: प्रधने शिलीमुखै- रितस्तत: पुण्यजना उपद्रुता: । तमभ्यधावन् कुपिता उदायुधा: सुपर्णमुन्नद्धफणा इवाहय: ॥ ४ ॥

त्या तीक्ष्णधार बाणांनी रणांगणात यक्षसेना व्याकुळ होऊन जणू मूर्छित झाली. तरीही क्रोधाने ते शस्त्रे उचलून ध्रुव महाराजांवर धावून आले—जसे गरुडाने चिडलेले साप फणा उंचावून गरुडाकडे धावतात।

Verse 5

स तान् पृषत्कैरभिधावतो मृधे निकृत्तबाहूरुशिरोधरोदरान् । निनाय लोकं परमर्कमण्डलं व्रजन्ति निर्भिद्य यमूर्ध्वरेतस: ॥ ५ ॥

जेव्हा ध्रुव महाराजांनी यक्षांना पुढे येताना पाहिले, तेव्हा त्यांनी तत्काळ आपले बाण उचलले आणि शत्रूंचे तुकडे केले. त्यांचे हात, पाय, डोके आणि पोट शरीरापासून वेगळे करून, त्यांनी यक्षांना सूर्यमंडळाच्या वर असलेल्या त्या लोकात पाठवले, जे केवळ ऊर्ध्वरेतस ब्रह्मचाऱ्यांनाच प्राप्त होते.

Verse 6

तान् हन्यमानानभिवीक्ष्य गुह्यका- ननागसश्चित्ररथेन भूरिश: । औत्तानपादिं कृपया पितामहो मनुर्जगादोपगत: सहर्षिभि: ॥ ६ ॥

जेव्हा स्वायंभुव मनूने पाहिले की आपला नातू ध्रुव महाराज अनेक निरपराध यक्षांना मारत आहे, तेव्हा अत्यंत करुणेने ते महान ऋषींसह ध्रुवाजवळ आले आणि त्याला उपदेश करू लागले.

Verse 7

मनुरुवाच अलं वत्सातिरोषेण तमोद्वारेण पाप्मना । येन पुण्यजनानेतानवधीस्त्वमनागस: ॥ ७ ॥

भगवान मनू म्हणाले: हे पुत्रा, आता बास कर. हा अतिरेकी क्रोध थांबव, जो नरकाचे द्वार आहे. तू अशा यक्षांना मारून मर्यादा ओलांडत आहेस जे वास्तविक निरपराध आहेत.

Verse 8

नास्मत्कुलोचितं तात कर्मैतत्सद्विगर्हितम् । वधो यदुपदेवानामारब्धस्तेऽकृतैनसाम् ॥ ८ ॥

हे पुत्रा, तू जे निरपराध यक्षांचे हनन सुरू केले आहेस, ते आपल्या कुळाला शोभणारे नाही आणि सज्जनांनी निंदिलेले आहे. आपले कुळ धर्म आणि अधर्माचे नियम जाणणारे मानले जाते.

Verse 9

नन्वेकस्यापराधेन प्रसङ्गाद् बहवो हता: । भ्रातुर्वधाभितप्तेन त्वयाङ्ग भ्रातृवत्सल ॥ ९ ॥

हे पुत्रा, हे सिद्ध झाले आहे की तुझे तुझ्या भावावर खूप प्रेम आहे आणि यक्षांनी त्याला मारल्यामुळे तू खूप दुखी झाला आहेस, पण जरा विचार कर: एका यक्षाच्या अपराधासाठी तू अनेक निरपराधांना मारले आहेस.

Verse 10

नायं मार्गो हि साधूनां हृषीकेशानुवर्तिनाम् । यदात्मानं पराग्गृह्य पशुवद्भूतवैशसम् ॥ १० ॥

हा मार्ग हृषीकेशाच्या भक्तिमार्गाचे अनुयायी साधूजनांचा नाही. देहालाच आत्मा मानून पशूसारखे इतर प्राण्यांचे देहवध करू नये.

Verse 11

सर्वभूतात्मभावेन भूतावासं हरिं भवान् । आराध्याप दुराराध्यं विष्णोस्तत्परमं पदम् ॥ ११ ॥

तुम्ही सर्वभूतांत आत्मभाव ठेवून सर्व जीवांचा आश्रय असलेल्या हरिची आराधना केली आहे. विष्णूचे परम पद दुर्लभ असले तरी तुम्ही ते धाम प्राप्त कराल.

Verse 12

स त्वं हरेरनुध्यातस्तत्पुंसामपि सम्मत: । कथं त्ववद्यं कृतवाननुशिक्षन् सतां व्रतम् ॥ १२ ॥

तुम्ही हरिचे शुद्ध भक्त आहात; भगवान् सदैव तुमचे स्मरण करतात आणि त्यांच्या अंतरंग भक्तांना तुम्ही मान्य आहात. तुमचे जीवन सत्पुरुषांच्या व्रताचे आदर्श आहे—मग असे निंद्य कर्म का केले?

Verse 13

तितिक्षया करुणया मैत्र्या चाखिलजन्तुषु । समत्वेन च सर्वात्मा भगवान् सम्प्रसीदति ॥ १३ ॥

भक्त सर्व जीवांप्रती सहनशीलता, करुणा, मैत्री आणि समता ठेवतो तेव्हा सर्वात्मा भगवान् अत्यंत प्रसन्न होतात.

Verse 14

सम्प्रसन्ने भगवति पुरुष: प्राकृतैर्गुणै: । विमुक्तो जीवनिर्मुक्तो ब्रह्म निर्वाणमृच्छति ॥ १४ ॥

भगवान् पूर्ण प्रसन्न झाल्यावर पुरुष स्थूल-सूक्ष्म प्राकृत गुणांपासून मुक्त होतो. जीवनातच बंधनरहित होऊन तो ब्रह्म-निर्वाण, अनंत आध्यात्मिक आनंद प्राप्त करतो.

Verse 15

भूतै: पञ्चभिरारब्धैर्योषित्पुरुष एव हि । तयोर्व्यवायात्सम्भूतिर्योषित्पुरुषयोरिह ॥ १५ ॥

पंचभूतांपासून ही सृष्टी व स्त्री‑पुरुषांचे देह घडतात. स्त्री‑पुरुषांच्या संगमाने येथे संततीची वाढ होते.

Verse 16

एवं प्रवर्तते सर्ग: स्थिति: संयम एव च । गुणव्यतिकराद्राजन्मायया परमात्मन: ॥ १६ ॥

हे राजा ध्रुव! परमात्म्याच्या मायेमुळे आणि प्रकृतीच्या त्रिगुणांच्या परस्पर संयोगामुळेच सृष्टी, स्थिती व प्रलय घडतात.

Verse 17

निमित्तमात्रं तत्रासीन्निर्गुण: पुरुषर्षभ: । व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं यत्र भ्रमति लोहवत् ॥ १७ ॥

हे ध्रुव! तो पुरुषोत्तम निर्गुण असून सृष्टीत तो केवळ निमित्त कारण आहे. त्याच्या प्रेरणेने हे व्यक्त‑अव्यक्त विश्व चुंबकाने लोखंड हलावे तसे फिरते.

Verse 18

स खल्विदं भगवान् कालशक्त्या गुणप्रवाहेण विभक्तवीर्य: । करोत्यकर्तैव निहन्त्यहन्ता चेष्टा विभूम्न: खलु दुर्विभाव्या ॥ १८ ॥

तोच भगवान् कालशक्तीने गुणप्रवाह चालवून विविध शक्ती प्रकट करतो. तो करीत असूनही अकर्ता, संहार करीत असूनही अहंता नाही; विभूची ही चेष्टा अचिंत्य आहे.

Verse 19

सोऽनन्तोऽन्तकर: कालोऽनादिरादिकृदव्यय: । जनं जनेन जनयन्मारयन्मृत्युनान्तकम् ॥ १९ ॥

हे ध्रुव! भगवान् अनंत असून काळरूपाने सर्वांचा अंत करणारा आहे. तो अनादी असूनही आदिकर्ता व अव्यय आहे. जीव पित्यामुळे जन्मतात व मृत्यूमुळे मरतात; पण तो जन्म‑मृत्यूपासून सदैव मुक्त आहे.

Verse 20

न वै स्वपक्षोऽस्य विपक्ष एव वा परस्य मृत्योर्विशत: समं प्रजा: । तं धावमानमनुधावन्त्यनीशा यथा रजांस्यनिलं भूतसङ्घा: ॥ २० ॥

परमेश्वर कालरूपाने जगात सर्वांप्रती समदृष्टी ठेवतो; त्याचा ना पक्ष ना विपक्ष. काळाच्या अधीन जीव आपल्या कर्मफळाप्रमाणे सुख-दुःख भोगतात; जसा वारा वाहिला की धुळीचे कण उडतात.

Verse 21

आयुषोऽपचयं जन्तोस्तथैवोपचयं विभु: । उभाभ्यां रहित: स्वस्थो दु:स्थस्य विदधात्यसौ ॥ २१ ॥

विष्णु सर्वशक्तिमान असून कर्मफळ देणारा आहे. कोणाचा आयुष्यकाळ कमी होतो, कोणाचा वाढतो; पण तो या दोन्हींपासून अलिप्त, दिव्य स्थितीत स्थिर आहे—त्याचे आयुष्य ना घटते ना वाढते.

Verse 22

केचित्कर्म वदन्त्येनं स्वभावमपरे नृप । एके कालं परे दैवं पुंस: काममुतापरे ॥ २२ ॥

हे राजन्, काही जण जीवनातील भिन्नता व सुख-दुःखाचा भेद कर्मफळामुळे होतो असे म्हणतात. काही स्वभावामुळे, काही काळामुळे, काही दैवामुळे, तर काही पुरुषाच्या इच्छेमुळे असे मानतात.

Verse 23

अव्यक्तस्याप्रमेयस्य नानाशक्त्युदयस्य च । न वै चिकीर्षितं तात को वेदाथ स्वसम्भवम् ॥ २३ ॥

हे तात, जो अव्यक्त व अप्रमेय परमसत्य आहे आणि ज्याच्या नानाविध शक्ती प्रकट होतात, त्याची इच्छा व कृत्य कोण जाणू शकेल? तो सर्व कारणांचा कारण असूनही मनोकल्पनेने जाणता येत नाही.

Verse 24

न चैते पुत्रक भ्रातुर्हन्तारो धनदानुगा: । विसर्गादानयोस्तात पुंसो दैवं हि कारणम् ॥ २४ ॥

पुत्रा, कुबेराच्या वंशातील हे यक्ष तुझ्या भावाचे खरे हंतार नाहीत. हे तात, जन्म-मृत्यूचे कारण परमतत्त्व दैव—सर्व कारणांचे कारण भगवानच आहेत.

Verse 25

स एव विश्वं सृजति स एवावति हन्ति च । अथापि ह्यनहङ्कारान्नाज्यते गुणकर्मभि: ॥ २५ ॥

तोच परमेश्वर हे विश्व निर्माण करतो, तोच त्याचे पालन करतो आणि काळानुसार संहारही करतो; तरीही निरहंकार असल्याने तो गुण‑कर्मांनी कधीही लिप्त होत नाही।

Verse 26

एष भूतानि भूतात्मा भूतेशो भूतभावन: । स्वशक्त्या मायया युक्त: सृजत्यत्ति च पाति च ॥ २६ ॥

हेच भगवान सर्व जीवांचे परमात्मा, सर्वांचे अधीश्वर व पालनकर्ता आहेत; आपल्या बाह्य शक्ती मायेच्या योगाने ते सृष्टी करतात, पाळतात आणि संहारही करतात।

Verse 27

तमेव मृत्युममृतं तात दैवं सर्वात्मनोपेहि जगत्परायणम् । यस्मै बलिं विश्वसृजो हरन्ति गावो यथा वै नसि दामयन्त्रिता: ॥ २७ ॥

प्रिय ध्रुव, त्या परम देव, सर्वात्मा, जगताचा परम आश्रय असलेल्या भगवंताला शरण जा—तो मृत्यूसाठीही मृत्यु आणि अमृतस्वरूप आहे; ब्रह्मा आदी देवही त्याच्या अधीन होऊन बलि अर्पित करतात, जसे नाकात दोरी बांधलेला बैल मालकाच्या वशात असतो।

Verse 28

य: पञ्चवर्षो जननीं त्वं विहाय मातु: सपत्‍न्या वचसा भिन्नमर्मा । वनं गतस्तपसा प्रत्यगक्ष- माराध्य लेभे मूर्ध्नि पदं त्रिलोक्या: ॥ २८ ॥

प्रिय ध्रुव, तू केवळ पाच वर्षांचा होतास; सावत्र आईच्या वचनांनी तुझे अंतःकरण जखमी झाले, आणि तू आईचा आश्रय सोडून वनात जाऊन तपस्येने अंतर्यामी नारायणाची आराधना केलीस; त्यामुळे तू त्रैलोक्यात सर्वोच्च पद प्राप्त केलेस।

Verse 29

तमेनमङ्गात्मनि मुक्तविग्रहे व्यपाश्रितं निर्गुणमेकमक्षरम् । आत्मानमन्विच्छ विमुक्तमात्मद‍ृग् यस्मिन्निदं भेदमसत्प्रतीयते ॥ २९ ॥

म्हणून, प्रिय ध्रुव, त्या एकमेव अक्षर, निर्गुण परम पुरुषाकडे मन वळव; तो आपल्या दिव्य मुक्त स्वरूपात स्थित आहे आणि त्याच्या आश्रयाने तू उभा आहेस. आत्मसाक्षात्काराने मुक्त झाल्यावर तुला कळेल की हा भेदभाव असत्यासारखा क्षणभंगुर भासतो।

Verse 30

त्वं प्रत्यगात्मनि तदा भगवत्यनन्त आनन्दमात्र उपपन्नसमस्तशक्तौ । भक्तिं विधाय परमां शनकैरविद्या- ग्रन्थिं विभेत्स्यसि ममाहमिति प्ररूढम् ॥ ३० ॥

तू अंतःस्थ आत्मस्वरूपात स्थिर होऊन, सर्वशक्तिमान आनंद-निधी अनंत भगवंताची परम भक्ती हळूहळू करशील; तेव्हा ‘मी’ व ‘माझे’ ही अविद्येची गाठ लवकरच तुटेल।

Verse 31

संयच्छ रोषं भद्रं ते प्रतीपं श्रेयसां परम् । श्रुतेन भूयसा राजन्नगदेन यथामयम् ॥ ३१ ॥

क्रोध आवर; तुझे कल्याण असो। हे राजन्, क्रोध हा श्रेयमार्गाचा परम विरोधक आहे. मी जे पुष्कळ सांगितले ते रोगावरच्या औषधासारखे आहे; माझ्या उपदेशाचे पालन कर।

Verse 32

येनोपसृष्टात्पुरुषाल्लोक उद्विजते भृशम् । न बुधस्तद्वशं गच्छेदिच्छन्नभयमात्मन: ॥ ३२ ॥

जो या संसारातून मुक्ती इच्छितो, त्याने क्रोधाच्या अधीन जाऊ नये; कारण क्रोधाने भ्रमित झालेला मनुष्य सर्वांस भयाचा कारण होतो।

Verse 33

हेलनं गिरिशभ्रातुर्धनदस्य त्वया कृतम् । यज्जघ्निवान् पुण्यजनान् भ्रातृघ्नानित्यमर्षित: ॥ ३३ ॥

हे ध्रुव, यक्षांनी तुझ्या भावाला मारले असे समजून तू अनेक यक्षांचा वध केलास. त्यामुळे देवांचा कोषाध्यक्ष, गिरिश शिवाचा भाऊ धनद कुबेर याचे मन क्षुब्ध झाले; कुबेर व शिव यांच्याप्रती तुझे वर्तन अनादराचे ठरले आहे।

Verse 34

तं प्रसादय वत्साशु सन्नत्या प्रश्रयोक्तिभि: । न यावन्महतां तेज: कुलं नोऽभिभविष्यति ॥ ३४ ॥

म्हणून, वत्सा, तू त्वरित नम्र प्रणाम, प्रार्थना व मधुर वचनांनी कुबेराला प्रसन्न कर; नाहीतर महात्म्यांचे तेज आपल्या कुलावर आघात करील।

Verse 35

एवं स्वायम्भुव: पौत्रमनुशास्य मनुर्ध्रुवम् । तेनाभिवन्दित: साकमृषिभि: स्वपुरं ययौ ॥ ३५ ॥

अशा प्रकारे स्वायंभुव मनूंनी आपल्या पौत्र ध्रुव महाराजांना उपदेश करून, ध्रुवाच्या सादर प्रणामाने अभिवंदित होऊन, ऋषींसह आपापल्या धामास प्रस्थान केले।