Adhyaya 10
Dhruva’s War with the Yakṣas and the Protection of the Holy Name
ध्रुव महाभक्त-राजा म्हणून प्रतिष्ठित झाल्यानंतर या अध्यायात त्याचा गृहस्थाश्रम—विवाह व संतती—यांद्वारे वंशकथा पुढे जाते. हिमालयात शिकारीदरम्यान यक्षाने धाकटा भाऊ उत्तम याचा वध केला आणि त्यानंतर सुरुचीचे निधन झाले; त्यामुळे ध्रुवाचा शोक व क्रोध प्रचंड वाढतो. तो शंखनाद करत शिवगणांशी संबंधित यक्षनगरी अलकापुरीवर चाल करून युद्ध आरंभतो व असंख्य यक्षांच्या शस्त्रवृष्टीतही पराक्रमाने त्यांचा संहार करतो. उरलेले यक्ष माया उभी करतात—वादळे, रक्तवृष्टी, पडणारी प्रेते, सर्प-पशू आणि प्रलयसदृश समुद्र—यामुळे ध्रुवाची मानसिक व आध्यात्मिक कसोटी लागते. तेव्हा ऋषी शुभ उपदेश देतात: शार्ङ्गधन्वा विष्णूचे स्मरण करा आणि हरिनामाचा आश्रय घ्या; पवित्र नाम भक्ताला भय व मृत्यूपासून वाचवते. अशा रीतीने सूड संतवचनाने संयमित होऊन भक्तिनिर्देशित कर्मात रूपांतरित होतो।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच प्रजापतेर्दुहितरं शिशुमारस्य वै ध्रुव: । उपयेमे भ्रमिं नाम तत्सुतौ कल्पवत्सरौ ॥ १ ॥
मैत्रेय ऋषी म्हणाले—हे विदुर! नंतर ध्रुव महाराजांनी प्रजापती शिशुमाराची कन्या भ्रमि हिच्याशी विवाह केला; तिच्यापासून कल्प व वत्सर नावाचे दोन पुत्र झाले।
Verse 2
इलायामपि भार्यायां वायो: पुत्र्यां महाबल: । पुत्रमुत्कलनामानं योषिद्रत्नमजीजनत् ॥ २ ॥
महाबली ध्रुव महाराजांची दुसरी पत्नी इला होती, ती देव वायूची कन्या होती. तिच्यापासून उत्कल नावाचा पुत्र आणि एक अत्यंत सुंदर कन्या जन्मली।
Verse 3
उत्तमस्त्वकृतोद्वाहो मृगयायां बलीयसा । हत: पुण्यजनेनाद्रौ तन्मातास्य गतिं गता ॥ ३ ॥
ध्रुव महाराजांचा धाकटा भाऊ उत्तम, जो अजून अविवाहित होता, एकदा शिकारीस गेला असता हिमालयात एका बलवान यक्षाने त्याचा वध केला. त्याची माता सुरुचीही पुत्राच्या मार्गानेच गेली (देहत्याग केला)।
Verse 4
ध्रुवो भ्रातृवधं श्रुत्वा कोपामर्षशुचार्पित: । जैत्रं स्यन्दनमास्थाय गत: पुण्यजनालयम् ॥ ४ ॥
भाऊ उत्तमाच्या वधाची वार्ता ऐकून ध्रुव महाराज शोक व क्रोधाने व्याकुळ झाले. त्यांनी विजय-रथावर आरूढ होऊन यक्षांची नगरी अलकापुरीकडे प्रस्थान केले।
Verse 5
गत्वोदीचीं दिशं राजा रुद्रानुचरसेविताम् । ददर्श हिमवद्द्रोण्यां पुरीं गुह्यकसङ्कुलाम् ॥ ५ ॥
राजा ध्रुव महाराज उत्तरेकडे हिमालय-प्रदेशात, रुद्राच्या अनुचरांनी सेविलेल्या स्थानी गेले आणि हिमवद्च्या द्रोणीत गुह्यकांनी भरलेली एक पुरी पाहिली.
Verse 6
दध्मौ शङ्खं बृहद्बाहु: खं दिशश्चानुनादयन् । येनोद्विग्नदृश: क्षत्तरुपदेव्योऽत्रसन्भृशम् ॥ ६ ॥
मैत्रेय म्हणाले—हे विदुर, ध्रुव महाराज अलकापुरीत पोहोचताच त्यांनी शंख फुंकला; त्याचा नाद आकाशात व सर्व दिशांत घुमला. त्यामुळे यक्षांच्या पत्नी अत्यंत भयभीत झाल्या; त्यांच्या डोळ्यांत व्याकुळता दिसत होती.
Verse 7
ततो निष्क्रम्य बलिन उपदेवमहाभटा: । असहन्तस्तन्निनादमभिपेतुरुदायुधा: ॥ ७ ॥
हे वीर विदुर, तेव्हा यक्षांचे अत्यंत बलवान उपदेव नावाचे महाभट तो निनाद सहन न होऊन नगरातून बाहेर पडले आणि शस्त्रे उचलून ध्रुवावर तुटून पडले.
Verse 8
स तानापततो वीर उग्रधन्वा महारथ: । एकैकं युगपत्सर्वानहन् बाणैस्त्रिभिस्त्रिभि: ॥ ८ ॥
मग उग्र धनुष्यधारी महारथी ध्रुव महाराजांनी धावून येणाऱ्या त्या वीरांना एकाच वेळी तीन-तीन बाण सोडून, एकेक करून सर्वांना ठार केले.
Verse 9
ते वै ललाटलग्नैस्तैरिषुभि: सर्व एव हि । मत्वा निरस्तमात्मानमाशंसन् कर्म तस्य तत् ॥ ९ ॥
यक्षवीरांनी पाहिले की ध्रुव महाराजांचे बाण त्यांच्या ललाटावर रुतत आहेत, तेव्हा त्यांनी आपला पराभव निश्चित मानला. तरीही वीरधर्माने त्यांनी ध्रुवाच्या त्या पराक्रमाची प्रशंसा केली.
Verse 10
तेऽपि चामुममृष्यन्त: पादस्पर्शमिवोरगा: । शरैरविध्यन् युगपद् द्विगुणं प्रचिकीर्षव: ॥ १० ॥
जसे सर्प पायाचा स्पर्श सहन करत नाहीत, तसे ध्रुव महाराजांचे अद्भुत पराक्रम न सहन होऊन यक्षांनी एकाच वेळी दुप्पट बाण सोडले व आपले शौर्य दाखविले।
Verse 11
तत: परिघनिस्त्रिंशै: प्रासशूलपरश्वधै: । शक्त्यृष्टिभिर्भुशुण्डीभिश्चित्रवाजै: शरैरपि ॥ ११ ॥ अभ्यवर्षन् प्रकुपिता: सरथं सहसारथिम् । इच्छन्तस्तत्प्रतीकर्तुमयुतानां त्रयोदश ॥ १२ ॥
मग क्रुद्ध यक्षांनी ध्रुव महाराजांवर—रथ व सारथीसह—पिसांनी सजलेल्या विचित्र बाणांसह परिघ, निस्त्रिंश, प्रास-शूल, परश्वध, शक्ति, ऋष्टि आणि भुशुण्डी अशा शस्त्रांची मुसळधार वर्षा केली।
Verse 12
तत: परिघनिस्त्रिंशै: प्रासशूलपरश्वधै: । शक्त्यृष्टिभिर्भुशुण्डीभिश्चित्रवाजै: शरैरपि ॥ ११ ॥ अभ्यवर्षन् प्रकुपिता: सरथं सहसारथिम् । इच्छन्तस्तत्प्रतीकर्तुमयुतानां त्रयोदश ॥ १२ ॥
एक लाख तीस हजार यक्ष-योद्धे अत्यंत क्रुद्ध होते आणि ध्रुव महाराजांची अद्भुत कृत्ये मोडून काढू इच्छित होते; त्यांनी पूर्ण बळाने रथ व सारथीसह ध्रुवांवर शस्त्रे व बाणांची वर्षा केली।
Verse 13
औत्तानपादि: स तदा शस्त्रवर्षेण भूरिणा । न एवादृश्यताच्छन्न आसारेण यथा गिरि: ॥ १३ ॥
तेव्हा औत्तानपादि ध्रुव महाराजांवर प्रचंड शस्त्रवर्षा झाली; ते इतके झाकले गेले की दिसेनासे झाले, जसे मुसळधार पावसात पर्वत झाकला जातो।
Verse 14
हाहाकारस्तदैवासीत्सिद्धानां दिवि पश्यताम् । हतोऽयं मानव: सूर्यो मग्न: पुण्यजनार्णवे ॥ १४ ॥
तेव्हा आकाशातून युद्ध पाहणाऱ्या सिद्धांमध्ये हाहाकार झाला—“मनूचा नातू ध्रुव तर सूर्याप्रमाणे; तो यक्षांच्या समुद्रात बुडून गेला, तो नष्ट झाला!”
Verse 15
नदत्सु यातुधानेषु जयकाशिष्वथो मृधे । उदतिष्ठद्रथस्तस्य नीहारादिव भास्कर: ॥ १५ ॥
युद्धात यक्ष ‘जिंकलो’ असे गर्जत असता, तेवढ्यात ध्रुव महाराजांचा रथ अचानक प्रकट झाला—जसा धुक्यातून सूर्य दिसावा।
Verse 16
धनुर्विस्फूर्जयन्दिव्यं द्विषतां खेदमुद्वहन् । अस्त्रौघं व्यधमद्बाणैर्घनानीकमिवानिल: ॥ १६ ॥
ध्रुव महाराजांनी दिव्य धनुष्याचा टंकार केला; शत्रूंच्या अंतःकरणात खेद दाटला. त्यांनी अखंड बाणवर्षाव करून त्यांच्या अस्त्रसमूहाचा नाश केला—जसा प्रचंड वारा मेघसमूह उधळून लावतो।
Verse 17
तस्य ते चापनिर्मुक्ता भित्त्वा वर्माणि रक्षसाम् । कायानाविविशुस्तिग्मा गिरीनशनयो यथा ॥ १७ ॥
ध्रुव महाराजांच्या धनुषातून सुटलेले तीक्ष्ण बाण राक्षसांचे कवच भेदून त्यांच्या देहात घुसले—जसे इंद्राचे वज्र पर्वतांचे शरीर फोडून टाकतात।
Verse 18
भल्लै: सञ्छिद्यमानानां शिरोभिश्चारुकुण्डलै: । ऊरुभिर्हेमतालाभैर्दोर्भिर्वलयवल्गुभि: ॥ १८ ॥ हारकेयूरमुकुटैरुष्णीषैश्च महाधनै: । आस्तृतास्ता रणभुवो रेजुर्वीरमनोहरा: ॥ १९ ॥
मैत्रेय ऋषी म्हणाले—हे विदुर! ध्रुव महाराजांच्या भल्लबाणांनी छिन्न झालेल्यांची मस्तके सुंदर कुंडले व उष्णीषांनी शोभत होती. त्यांच्या उरू स्वर्णताडवृक्षांसारखे, भुजा सोन्याच्या वलय-कंकणांनी अलंकृत, आणि मस्तकांवर मौल्यवान सुवर्णजडित मुकुट-शिरस्त्राणे होती. अशा अलंकारांनी आच्छादलेली रणभूमी वीरांचे मनही मोहवू लागली।
Verse 19
भल्लै: सञ्छिद्यमानानां शिरोभिश्चारुकुण्डलै: । ऊरुभिर्हेमतालाभैर्दोर्भिर्वलयवल्गुभि: ॥ १८ ॥ हारकेयूरमुकुटैरुष्णीषैश्च महाधनै: । आस्तृतास्ता रणभुवो रेजुर्वीरमनोहरा: ॥ १९ ॥
मैत्रेय ऋषी म्हणाले—हे विदुर! ध्रुव महाराजांच्या भल्लबाणांनी छिन्न झालेल्यांची मस्तके सुंदर कुंडले व उष्णीषांनी शोभत होती. त्यांच्या उरू स्वर्णताडवृक्षांसारखे, भुजा सोन्याच्या वलय-कंकणांनी अलंकृत, आणि मस्तकांवर मौल्यवान सुवर्णजडित मुकुट-शिरस्त्राणे होती. अशा अलंकारांनी आच्छादलेली रणभूमी वीरांचे मनही मोहवू लागली।
Verse 20
हतावशिष्टा इतरे रणाजिराद् रक्षोगणा: क्षत्रियवर्यसायकै: । प्रायो विवृक्णावयवा विदुद्रुवु- र्मृगेन्द्रविक्रीडितयूथपा इव ॥ २० ॥
जे यक्ष कसेबसे जिवंत राहिले होते, त्यांचे अवयव महान योद्धा ध्रुव महाराजांच्या बाणांनी कापले गेले होते. सिंहाने पराभूत केल्यावर हत्ती जसे पळतात, तसे ते रणांगणातून पळू लागले.
Verse 21
अपश्यमान: स तदाततायिनं महामृधे कञ्चन मानवोत्तम: । पुरीं दिदृक्षन्नपि नाविशद्द्विषां न मायिनां वेद चिकीर्षितं जन: ॥ २१ ॥
मानवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या ध्रुव महाराजांनी पाहिले की त्या महायुद्धात शत्रूचा एकही सैनिक शस्त्रांसह उभा राहिला नाही. त्यांना अलकापुरी पाहण्याची इच्छा झाली, पण 'मायावी यक्षांचे बेत कोणालाच माहीत नसतात' असा विचार करून त्यांनी प्रवेश केला नाही.
Verse 22
इति ब्रुवंश्चित्ररथ: स्वसारथिं यत्त: परेषां प्रतियोगशङ्कित: । शुश्राव शब्दं जलधेरिवेरितं नभस्वतो दिक्षु रजोऽन्वदृश्यत ॥ २२ ॥
इतक्यात, ध्रुव महाराज आपल्या सारथीशी बोलत असताना आणि शत्रूच्या प्रतिहल्ल्याची शंका घेत असताना, त्यांनी समुद्रासारखा प्रचंड आवाज ऐकला आणि पाहिले की आकाशातून सर्व दिशांनी धुळीचे वादळ येत आहे.
Verse 23
क्षणेनाच्छादितं व्योम घनानीकेन सर्वत: । विस्फुरत्तडिता दिक्षु त्रासयत्स्तनयित्नुना ॥ २३ ॥
एका क्षणात संपूर्ण आकाश दाट ढगांनी झाकले गेले आणि भीषण गडगडाट ऐकू येऊ लागला. वीज चमकू लागली आणि मुसळधार पाऊस पडू लागला.
Verse 24
ववृषू रुधिरौघासृक्पूयविण्मूत्रमेदस: । निपेतुर्गगनादस्य कबन्धान्यग्रतोऽनघ ॥ २४ ॥
हे निष्पाप विदुरा, त्या पावसात रक्त, पू, विष्ठा, मूत्र आणि मज्जा पडू लागली आणि ध्रुव महाराजांच्या समोर आकाशातून धड पडू लागले.
Verse 25
तत: खेऽदृश्यत गिरिर्निपेतु: सर्वतोदिशम् । गदापरिघनिस्त्रिंशमुसला: साश्मवर्षिण: ॥ २५ ॥
मग आकाशात एक महान पर्वत दिसू लागला; आणि सर्व दिशांनी गारांसह भाले, गदा, परिघ, तलवारी, मुसळे व मोठमोठे दगडांचा वर्षाव झाला।
Verse 26
अहयोऽशनिनि:श्वासा वमन्तोऽग्निं रुषाक्षिभि: । अभ्यधावन् गजा मत्ता: सिंहव्याघ्राश्च यूथश: ॥ २६ ॥
ध्रुव महाराजांनी क्रोधी डोळ्यांचे मोठमोठे साप पाहिले; ते वीजेसारखी फुत्कार टाकत, अग्नी ओकत त्याला गिळण्यासाठी धावत होते; तसेच मदोन्मत्त हत्ती, सिंह व वाघांचे कळपही होते।
Verse 27
समुद्र ऊर्मिभिर्भीम: प्लावयन् सर्वतो भुवम् । आससाद महाह्राद: कल्पान्त इव भीषण: ॥ २७ ॥
मग प्रलयकाळासारखा भयानक, फेसाळ लाटांनी उग्र झालेला समुद्र मोठ्या गर्जनेसह सर्वत्र भूमीला बुडवत त्याच्या समोर येऊन ठेपला।
Verse 28
एवंविधान्यनेकानि त्रासनान्यमनस्विनाम् । ससृजुस्तिग्मगतय आसुर्या माययासुरा: ॥ २८ ॥
अशा रीतीने कमी बुद्धीच्या लोकांना भयभीत करण्यासाठी, तीव्र गतीचे ते आसुरी यक्ष आपल्या मायाशक्तीने अनेक विचित्र व भयानक दृश्ये निर्माण करू लागले; कारण ते स्वभावतःच अत्यंत क्रूर होते।
Verse 29
ध्रुवे प्रयुक्तामसुरैस्तां मायामतिदुस्तराम् । निशम्य तस्य मुनय: शमाशंसन् समागता: ॥ २९ ॥
असुरांनी लावलेल्या अत्यंत दुस्तर मायेमुळे ध्रुव महाराज दबले आहेत असे महर्षींनी ऐकताच, ते त्वरित एकत्र आले आणि त्यांना शांती व मंगलमय धीर देऊ लागले।
Verse 30
मुनय ऊचु: औत्तानपाद भगवांस्तव शार्ङ्गधन्वा देव: क्षिणोत्ववनतार्तिहरो विपक्षान् । यन्नामधेयमभिधाय निशम्य चाद्धा लोकोऽञ्जसा तरति दुस्तरमङ्ग मृत्युम् ॥ ३० ॥
मुनी म्हणाले—हे उत्तानपादपुत्र ध्रुव! भक्तांचे दुःख हरिणारा शार्ङ्गधन्वा भगवान् तुझे शत्रू नष्ट करो. प्रभूचे पवित्र नाम प्रभूसारखेच सामर्थ्यवान आहे; नामाचा जप व श्रवण केल्याने मनुष्य सहजच दुस्तर मृत्यूसागर तरून सुरक्षित होतो.
Frequently Asked Questions
Dhruva attacks because his brother Uttama is killed by a Yakṣa during a Himalayan hunt, and Dhruva becomes overwhelmed by lamentation and anger. The narrative presents a realistic kṣatriya response to perceived injustice, while simultaneously setting up the Bhāgavata’s corrective theme: power and retaliation must be checked by devotion and saintly guidance so that duty does not degrade into adharma.
Yakṣas are a class of powerful beings often associated with wealth, guardianship, and in some contexts fierce or demoniac conduct. In this episode they function as formidable opponents skilled in mystic deception. Alakāpurī is their city in the Himalayan region, depicted as a stronghold populated by ghostly persons and followers linked with Lord Śiva’s sphere, emphasizing the atmosphere of occult power and illusion.
When direct combat fails, the Yakṣas project terrifying illusory phenomena: dust storms, thunderclouds, unnatural rainfall containing blood and impurities, falling body parts, hail and weapons from the sky, fire-breathing serpents, predatory beasts, and an ocean-like deluge resembling cosmic dissolution. The purpose is to destabilize Dhruva’s mind and frighten a less intelligent opponent, showing māyā as a weapon that targets perception and courage.
The sages’ counsel frames the decisive protection (rakṣā) not as mere martial superiority but as surrender to Bhagavān through nāma. They affirm that the Lord’s name is non-different from the Lord in potency, and that chanting and hearing can protect devotees even in life-threatening conditions. Theologically, this reinforces poṣaṇa—the Lord’s special care for His devotee—and redirects Dhruva’s crisis from anger-driven action to bhakti-centered refuge.
Śārṅgadhanvā is a name of Lord Viṣṇu, “He who holds the Śārṅga bow.” The sages invoke Him because Dhruva is facing both physical assault and illusionary threats; Viṣṇu is celebrated as the reliever of devotee distress and the ultimate protector. The epithet also resonates with the battlefield context—divine sovereignty over all weapons and all forms of fear.