Adhyaya 1
Genealogies of Svāyambhuva Manu, the Appearance of Yajña, and Atri’s Sons (Brahmā–Viṣṇu–Śiva Expansions)
मैत्रेय विदुरांना स्वायंभुव मनूच्या पूर्वकथांपासून पुढे नेत वंशविस्ताराचे स्पष्ट वर्णन करतात. मनूच्या कन्या—आकूती, देवहूती व प्रसूती—प्रजापतीकुळांत विवाह करून सृष्टीच्या सामाजिक व दैवी जाळ्याची स्थापना करतात. आकूती व रुची यांच्यापासून यज्ञ (विष्णूचा यज्ञेश अवतार) व दक्षिणा जन्मतात; या मन्वंतरात यज्ञ इंद्रपद प्राप्त करतो आणि त्याचे पुत्र तुषित म्हणून प्रसिद्ध होतात. पुढे कर्दमाच्या कन्यांच्या संततीचा क्रम येतो व देवकुल्या इत्यादी पवित्र प्रवाहांचा दिव्य-स्पर्शाशी संबंध सांगितला जातो. विदुरांच्या प्रश्नावर अत्रीच्या तपश्चर्येतून ब्रह्मा-विष्णू-शिव एकत्र प्रकट होऊन आपली एकता स्पष्ट करतात व सोम, दत्तात्रेय आणि दुर्वासा अशी अंशरूपे देतात. अङ्गिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, वसिष्ठ, भृगु इत्यादी ऋषिवंशांचाही उल्लेख होतो. शेवटी दक्ष-प्रसूती प्रसंगात सतीचा विवाह व दक्षाने शिवाचा केलेला अपमान दाखवून पुढील कथेस पूल बांधला जातो।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच मनोस्तु शतरूपायां तिस्र: कन्याश्च जज्ञिरे । आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुता: ॥ १ ॥
श्री मैत्रेय म्हणाले—स्वायंभुव मनूंना पत्नी शतरूपेपासून तीन कन्या झाल्या—आकूती, देवहूती आणि प्रसूती—अशी त्या प्रसिद्ध आहेत।
Verse 2
आकूतिं रुचये प्रादादपि भ्रातृमतीं नृप: । पुत्रिकाधर्ममाश्रित्य शतरूपानुमोदित: ॥ २ ॥
राजा स्वायंभुव मनूंनी पत्नी शतरूपेच्या संमतीने, भाऊ असतानाही, पुत्रिकाधर्मानुसार आकूतीला प्रजापती रुचीला दिले—अशी अट ठेवून की तिचा पुत्र मनूला पुत्र म्हणून परत दिला जाईल।
Verse 3
प्रजापति: स भगवान् रुचिस्तस्यामजीजनत् । मिथुनं ब्रह्मवर्चस्वी परमेण समाधिना ॥ ३ ॥
ते भगवान् प्रजापती रुची, ब्राह्मणतेजाने युक्त, परम समाधीने आकूतीपासून एक पुत्र व एक कन्या—असे युगल—उत्पन्न केले।
Verse 4
यस्तयो: पुरुष: साक्षाद्विष्णुर्यज्ञस्वरूपधृक् । या स्त्री सा दक्षिणा भूतेरंशभूतानपायिनी ॥ ४ ॥
आकूतीच्या दोन संततींपैकी पुत्र साक्षात् विष्णू—यज्ञस्वरूप—भगवान् होता; आणि कन्या श्रीलक्ष्मीची अंशरूप ‘दक्षिणा’ होती, जी प्रभूची नित्य सहचरी आहे.
Verse 5
आनिन्ये स्वगृहं पुत्र्या: पुत्रं विततरोचिषम् । स्वायम्भुवो मुदा युक्तो रुचिर्जग्राह दक्षिणाम् ॥ ५ ॥
स्वायंभुव मनूने अत्यंत आनंदाने कन्येचा पुत्र, तेजस्वी यज्ञ याला आपल्या घरी आणले; आणि जावई रुचीने पत्नी दक्षिणा हिला आपल्या जवळच ठेवले.
Verse 6
तां कामयानां भगवानुवाह यजुषां पति: । तुष्टायां तोषमापन्नोऽजनयद् द्वादशात्मजान् ॥ ६ ॥
यजुषांचा स्वामी भगवान् यज्ञ यांनी, ज्यांना पतीरूपाने मिळवण्याची इच्छा होती त्या दक्षिणेशी विवाह केला; आणि पत्नी प्रसन्न झाल्यावर स्वतःही संतुष्ट होऊन तिच्यापासून बारा पुत्र उत्पन्न केले.
Verse 7
तोष: प्रतोष: सन्तोषो भद्र: शान्तिरिडस्पति: । इध्म: कविर्विभु: स्वह्न: सुदेवो रोचनो द्विषट् ॥ ७ ॥
यज्ञ व दक्षिणा यांचे बारा पुत्र—तोष, प्रतोष, संतोष, भद्र, शांती, इडस्पती, इध्म, कवी, विभू, स्वह्न, सुदेव आणि रोचन—असे होते.
Verse 8
तुषिता नाम ते देवा आसन्स्वायम्भुवान्तरे । मरीचिमिश्रा ऋषयो यज्ञ: सुरगणेश्वर: ॥ ८ ॥
स्वायंभुव मन्वंतरात हे पुत्र ‘तुषित’ नावाचे देवगण झाले. मरीची सप्तर्षींचा प्रमुख झाला आणि यज्ञ देवगणांचा अधिपती—इंद्र—झाला.
Verse 9
प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्रौ महौजसौ । तत्पुत्रपौत्रनप्तृणामनुवृत्तं तदन्तरम् ॥ ९ ॥
स्वायंभुव मनूचे दोन पुत्र—प्रियव्रत व उत्तानपाद—अतिशय पराक्रमी राजे झाले. त्यांच्या पुत्र-पौत्र-प्रपौत्रांची संतती त्या काळी त्रैलोक्यात सर्वत्र पसरली.
Verse 10
देवहूतिमदात्तात कर्दमायात्मजां मनु: । तत्सम्बन्धि श्रुतप्रायं भवता गदतो मम ॥ १० ॥
हे प्रिय पुत्रा, स्वायंभुव मनूंनी आपली अत्यंत प्रिय कन्या देवहूती कर्दम मुनींना अर्पण केली. त्यांचा संबंध मी पूर्वी सांगितला आहे आणि तू तो प्रायः पूर्णपणे ऐकला आहेस.
Verse 11
दक्षाय ब्रह्मपुत्राय प्रसूतिं भगवान्मनु: । प्रायच्छद्यत्कृत: सर्गस्त्रिलोक्यां विततो महान् ॥ ११ ॥
स्वायंभुव मनूंनी ब्रह्मपुत्र दक्षाला आपली कन्या प्रसूती दिली. दक्षाच्या संततीमुळे सृष्टीचा विस्तार झाला आणि त्यांचा वंश त्रैलोक्यात व्यापक झाला.
Verse 12
या: कर्दमसुता: प्रोक्ता नव ब्रह्मर्षिपत्नय: । तासां प्रसूतिप्रसवं प्रोच्यमानं निबोध मे ॥ १२ ॥
कर्दम मुनींच्या ज्या नऊ कन्यांचा उल्लेख पूर्वी झाला, त्या नऊ ब्रह्मर्षींना पत्नी म्हणून दिल्या गेल्या. आता त्या नऊ कन्यांच्या संततीचा वृत्तांत मी सांगतो; माझ्याकडून ऐक.
Verse 13
पत्नी मरीचेस्तु कला सुषुवे कर्दमात्मजा । कश्यपं पूर्णिमानं च ययोरापूरितं जगत् ॥ १३ ॥
कर्दम मुनींची कन्या कला, मरीचीची पत्नी, हिने दोन संततींना जन्म दिला—कश्यप आणि पूर्णिमा. त्यांच्या वंशजांनी जग सर्वत्र भरून गेले.
Verse 14
पूर्णिमासूत विरजं विश्वगं च परन्तप । देवकुल्यां हरे: पादशौचाद्याभूत्सरिद्दिव: ॥ १४ ॥
हे विदुर, कश्यप व पूर्णिमा या दो पुत्रांपैकी पूर्णिमेने विरज, विश्वग आणि देवकुल्या अशी तीन संतती उत्पन्न केली. त्यांपैकी देवकुल्या हे श्रीहरिच्या चरणकमलांचे प्रक्षालन करणारे पवित्र जल होते; तेच पुढे स्वर्गलोकातील गंगा नदी झाले.
Verse 15
अत्रे: पत्न्यनसूया त्रीञ्जज्ञे सुयशस: सुतान् । दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान् ॥ १५ ॥
अत्रि मुनींची पत्नी अनसूया हिने तीन अत्यंत यशस्वी पुत्रांना जन्म दिला—सोम, दत्तात्रेय आणि दुर्वासा. हे अनुक्रमे भगवान ब्रह्मा, भगवान विष्णू आणि भगवान शिव यांचे अंशरूप अवतार होते; सोम ब्रह्मांश, दत्तात्रेय विष्ण्वंश आणि दुर्वासा शिवांश होते.
Verse 16
विदुर उवाच अत्रेर्गृहे सुरश्रेष्ठा: स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: । किञ्चिच्चिकीर्षवो जाता एतदाख्याहि मे गुरो ॥ १६ ॥
विदुर म्हणाला: गुरुदेव, सृष्टी-स्थिती-प्रलयाचे कारण असलेले ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव हे श्रेष्ठ देव अत्रि मुनींच्या पत्नीपासून संततीरूपाने कसे प्रकट झाले? कृपा करून हे मला सांगा.
Verse 17
मैत्रेय उवाच ब्रह्मणा चोदित: सृष्टावत्रिर्ब्रह्मविदां वर: । सह पत्न्या ययावृक्षं कुलाद्रिं तपसि स्थित: ॥ १७ ॥
मैत्रेय म्हणाला: सृष्टीचा विस्तार करण्यासाठी भगवान ब्रह्मांनी आज्ञा दिल्यावर, ब्रह्मविद्येत श्रेष्ठ असलेले अत्रि मुनी अनसूयेशी विवाह करून पत्नीसमवेत ऋक्ष नावाच्या पर्वताच्या दरीत गेले आणि कठोर तपश्चर्येत स्थित झाले.
Verse 18
तस्मिन् प्रसूनस्तबकपलाशाशोककानने । वार्भि: स्रवद्भिरुद्घुष्टेनिर्विन्ध्याया: समन्तत: ॥ १८ ॥
त्या पर्वत-उपत्यकेतील वनात पलाशाच्या फुलांचे घोस आणि अशोक वृक्षांनी शोभलेले कानन होते. तेथे निर्विन्ध्या नावाची नदी वाहत होती आणि धबधब्यांतून पडणाऱ्या पाण्याचा मधुर निनाद सर्वत्र घुमत होता. ते दांपत्य त्या रम्य तीरावर पोहोचले.
Verse 19
प्राणायामेन संयम्य मनो वर्षशतं मुनि: । अतिष्ठदेकपादेन निर्द्वन्द्वोऽनिलभोजन: ॥ १९ ॥
तेथे महर्षी अत्रींनी प्राणायामाने मन संयमित करून आसक्ती आवरली; द्वंद्वातीत होऊन केवळ वायूचा आहार घेत, एक पायावर उभे राहून शंभर वर्षे तप केले।
Verse 20
शरणं तं प्रपद्येऽहं य एव जगदीश्वर: । प्रजामात्मसमां मह्यं प्रयच्छत्विति चिन्तयन् ॥ २० ॥
तो मनात चिंतू लागला—“मी जगदीश्वराच्या शरण गेलो आहे; तो प्रसन्न होऊन मला त्याच्यासारखा पुत्र प्रदान करो.”
Verse 21
तप्यमानं त्रिभुवनं प्राणायामैधसाग्निना । निर्गतेन मुनेर्मूर्ध्न: समीक्ष्य प्रभवस्त्रय: ॥ २१ ॥
अत्रि मुनी अशी कठोर तपश्चर्या करीत असता, प्राणायामरूपी इंधनाने प्रज्वलित अग्नी त्यांच्या मस्तकातून बाहेर पडली; ती त्रिभुवनातील तीन प्रधान देवांनी पाहिली।
Verse 22
अप्सरोमुनिगन्धर्वसिद्धविद्याधरोरगै: । वितायमानयशसस्तदाश्रमपदं ययु: ॥ २२ ॥
तेव्हा त्रिलोकीतील ते तीन देव अप्सरा, मुनी, गंधर्व, सिद्ध, विद्याधर आणि नाग इत्यादी स्वर्गलोकवासीयांसह, तपाने कीर्तिमान झालेल्या त्या महर्षीच्या आश्रमात आले।
Verse 23
तत्प्रादुर्भावसंयोगविद्योतितमना मुनि: । उत्तिष्ठन्नेकपादेन ददर्श विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥
त्यांच्या एकत्र प्रकट होण्याने मुनींचे मन आनंदाने उजळले. तो एक पायावर उभाच होता; तरी देवश्रेष्ठांना पाहताच, कष्ट सहन करून, एक पायावरच त्यांच्या जवळ गेला।
Verse 24
प्रणम्य दण्डवद्भूमावुपतस्थेऽर्हणाञ्जलि: । वृषहंससुपर्णस्थान् स्वै: स्वैश्चिह्नैश्च चिह्नितान् ॥ २४ ॥
मग मुनीने भूमीवर दंडवत् प्रणाम करून, अर्हणाञ्जली जोडून, वृषभ, हंस व गरुडवाहनावर विराजमान देवांची आराधना केली।
Verse 25
कृपावलोकेन हसद्वदनेनोपलम्भितान् । तद्रोचिषा प्रतिहते निमील्य मुनिरक्षिणी ॥ २५ ॥
त्यांची कृपादृष्टी व हसतमुख पाहून अत्रि मुनी अत्यंत आनंदित झाले; त्यांच्या तेजाने डोळे दिपल्यामुळे त्यांनी काही काळ नेत्र मिटले।
Verse 26
चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत्संहताञ्जलि: । श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयस: ॥ २६ ॥ अत्रिरुवाच विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानै- र्मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहा: । ते ब्रह्मविष्णुगिरिशा: प्रणतोऽस्म्यहं व-स्तेभ्य: क एव भवतां म इहोपहूत: ॥ २७ ॥
चित्त त्यांच्याकडे झुकलेले असतानाही मुनीने इंद्रिये आवरून, हात जोडून, मधुर वाणीने सर्वलोकपूज्य देवांची स्तुती सुरू केली।
Verse 27
चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत्संहताञ्जलि: । श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयस: ॥ २६ ॥ अत्रिरुवाच विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानै- र्मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहा: । ते ब्रह्मविष्णुगिरिशा: प्रणतोऽस्म्यहं व-स्तेभ्य: क एव भवतां म इहोपहूत: ॥ २७ ॥
अत्रि म्हणाले—हे ब्रह्मा, विष्णु आणि गिरीश! सृष्टी, स्थिती व प्रलयासाठी मायेच्या गुणांनी विभागून तुम्ही युगोयुग तीन रूपे धारण करता. मी तुम्हा सर्वांना प्रणाम करतो; माझ्या प्रार्थनेने तुमच्यापैकी कोणाचे आवाहन झाले?
Verse 28
एको मयेह भगवान्विविधप्रधानै- श्चित्तीकृत: प्रजननाय कथं नु यूयम् । अत्रागतास्तनुभृतां मनसोऽपि दूराद् ब्रूत प्रसीदत महानिह विस्मयो मे ॥ २८ ॥
पुत्रप्राप्तीसाठी मी केवळ एकाच भगवानाला मनात धारण केले होते; तो तर मनाच्या कल्पनेपलीकडे आहे, तरी तुम्ही तिघे येथे कसे आलात? कृपा करून सांगा, माझा हा मोठा विस्मय दूर करा।
Verse 29
मैत्रेय उवाच इति तस्य वच: श्रुत्वा त्रयस्ते विबुधर्षभा: । प्रत्याहु: श्लक्ष्णया वाचा प्रहस्य तमृषिं प्रभो ॥ २९ ॥
मैत्रेय म्हणाले—अत्रि मुनींचे असे वचन ऐकून ते तीन देवश्रेष्ठ हसले आणि मधुर, कोमल वाणीने त्या ऋषींना उत्तर दिले।
Verse 30
देवा ऊचु: यथा कृतस्ते सङ्कल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा । सत्सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् यद्वै ध्यायति ते वयम् ॥ ३० ॥
देव म्हणाले—हे ब्राह्मण! तुझा संकल्प सिद्ध आहे; तू जसा निश्चय केला आहेस तसंच होईल, अन्यथा नाही. ज्याचे तू ध्यान करीत होतास, आम्हीच ते एकच तत्त्व आहोत; म्हणून आम्ही तुझ्याकडे आलो आहोत।
Verse 31
अथास्मदंशभूतास्ते आत्मजा लोकविश्रुता: । भवितारोऽङ्ग भद्रं ते विस्रप्स्यन्ति च ते यश: ॥ ३१ ॥
हे प्रिय! आमच्या अंशरूप तुझे पुत्र लोकप्रसिद्ध होतील. तुझे कल्याण असो—ते पुत्र जगात तुझा यशोविस्तार करतील।
Verse 32
एवं कामवरं दत्त्वा प्रतिजग्मु: सुरेश्वरा: । सभाजितास्तयो: सम्यग्दम्पत्योर्मिषतोस्तत: ॥ ३२ ॥
अशा रीतीने वर देऊन, त्या दाम्पत्याच्या पाहता पाहता ते तीन सुरेश्वर (ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश) तेथून अंतर्धान पावले; आणि दाम्पत्याने त्यांचा यथोचित सत्कार केला होता।
Verse 33
सोमोऽभूद्ब्रह्मणोंऽशेन दत्तो विष्णोस्तु योगवित् । दुर्वासा: शङ्करस्यांशो निबोधाङ्गिरस: प्रजा: ॥ ३३ ॥
त्यानंतर ब्रह्माच्या अंशातून सोम (चंद्रदेव) उत्पन्न झाले; विष्णूच्या अंशातून योगविद् दत्तात्रेय प्रकट झाले; आणि शंकराच्या अंशातून दुर्वासा झाले. आता अङ्गिरा ऋषींच्या अनेक संततीविषयी माझ्याकडून ऐक।
Verse 34
श्रद्धा त्वङ्गिरस: पत्नी चतस्रोऽसूत कन्यका: । सिनीवाली कुहू राका चतुर्थ्यनुमतिस्तथा ॥ ३४ ॥
अंगिरा ऋषींची पत्नी श्रद्धा हिने चार कन्यांना जन्म दिला—सिनीवाली, कुहू, राका आणि चौथी अनुमती।
Verse 35
तत्पुत्रावपरावास्तां ख्यातौ स्वारोचिषेऽन्तरे । उतथ्यो भगवान्साक्षाद् ब्रह्मिष्ठश्च बृहस्पति: ॥ ३५ ॥
या चार कन्यांव्यतिरिक्त तिचे आणखी दोन पुत्र झाले; स्वारोचिष मन्वंतरात ते प्रसिद्ध झाले—एक उतथ्य आणि दुसरा ब्रह्मनिष्ठ बृहस्पती।
Verse 36
पुलस्त्योऽजनयत्पत्न्यामगस्त्यं च हविर्भुवि । सोऽन्यजन्मनि दह्राग्निर्विश्रवाश्च महातपा: ॥ ३६ ॥
पुलस्त्यांनी पत्नी हविर्भू हिच्या गर्भातून अगस्त्य नावाचा पुत्र उत्पन्न केला; तो पुढील जन्मी दह्राग्नी झाला. याशिवाय पुलस्त्यांचा आणखी एक महातपस्वी पुत्र झाला—विश्रवा।
Verse 37
तस्य यक्षपतिर्देव: कुबेरस्त्विडविडासुत: । रावण: कुम्भकर्णश्च तथान्यस्यां विभीषण: ॥ ३७ ॥
विश्रवाच्या दोन पत्नी होत्या. इडविडा हिच्यापासून यक्षांचा अधिपती देव कुबेर जन्मला; आणि दुसऱ्या पत्नीपासून रावण, कुंभकर्ण व विभीषण हे पुत्र झाले।
Verse 38
पुलहस्य गतिर्भार्या त्रीनसूत सती सुतान् । कर्मश्रेष्ठं वरीयांसं सहिष्णुं च महामते ॥ ३८ ॥
पुलह ऋषींची पत्नी गति हिने तीन सत्पुत्रांना जन्म दिला—कर्मश्रेष्ठ, वरीयन् आणि सहिष्णु; ते सर्व महामती महर्षी होते।
Verse 39
क्रतोरपि क्रिया भार्या वालखिल्यानसूयत । ऋषीन्षष्टिसहस्राणि ज्वलतो ब्रह्मतेजसा ॥ ३९ ॥
क्रतूची पत्नी क्रिया हिने वालखिल्य नावाचे साठ हजार महर्षी प्रसविले. ते सर्व ब्रह्मज्ञानाने परिपूर्ण असून त्या तेजाने देदीप्यमान होते.
Verse 40
ऊर्जायां जज्ञिरे पुत्रा वसिष्ठस्य परन्तप । चित्रकेतुप्रधानास्ते सप्त ब्रह्मर्षयोऽमला: ॥ ४० ॥
परंतप! वसिष्ठांनी ऊर्जामध्ये (अरुंधती) चित्रकेतु-प्रमुख सात निर्मळ ब्रह्मर्षी पुत्र उत्पन्न केले.
Verse 41
चित्रकेतु: सुरोचिश्च विरजा मित्र एव च । उल्बणो वसुभृद्यानो द्युमान्शक्त्यादयोऽपरे ॥ ४१ ॥
त्या सात ऋषींची नावे—चित्रकेतु, सुरोचि, विरजा, मित्र, उल्बण, वसुभृद्यान आणि द्युमान. वसिष्ठांच्या दुसऱ्या पत्नीपासूनही इतर समर्थ पुत्र झाले.
Verse 42
चित्तिस्त्वथर्वण: पत्नी लेभे पुत्रं धृतव्रतम् । दध्यञ्चमश्वशिरसं भृगोर्वंशं निबोध मे ॥ ४२ ॥
अथर्वा ऋषींची पत्नी चित्ती हिने धृतव्रत नावाचा पुत्र प्राप्त केला; तो दध्यञ्च (अश्वशिरा) म्हणून प्रसिद्ध झाला. आता माझ्याकडून भृगुवंश ऐक.
Verse 43
भृगु: ख्यात्यां महाभाग: पत्न्यां पुत्रानजीजनत् । धातारं च विधातारं श्रियं च भगवत्पराम् ॥ ४३ ॥
महाभाग भृगूंनी ख्याति पत्नीपासून धाता व विधाता हे दोन पुत्र आणि श्री नावाची एक कन्या उत्पन्न केली; ती भगवंतावर परम भक्ती असलेली होती.
Verse 44
आयतिं नियतिं चैव सुते मेरुस्तयोरदात् । ताभ्यां तयोरभवतां मृकण्ड: प्राण एव च ॥ ४४ ॥
ऋषी मेरूच्या आयति व नियति अशा दोन कन्या होत्या. त्याने त्या धाता व विधाता यांना अर्पण केल्या. त्या दोघींमधून मृकंड व प्राण हे दोन पुत्र झाले.
Verse 45
मार्कण्डेयो मृकण्डस्य प्राणाद्वेदशिरा मुनि: । कविश्च भार्गवो यस्य भगवानुशना सुत: ॥ ४५ ॥
मृकंडापासून मार्कंडेय मुनी झाले आणि प्राणापासून वेदशिरा मुनी झाले. वेदशिरांचे पुत्र भगवान उशना (शुक्राचार्य) ‘कवि’ व भार्गव म्हणून प्रसिद्ध होते.
Verse 46
त एते मुनय: क्षत्तर्लोकान्सर्गैरभावयन् । एष कर्दमदौहित्रसन्तान: कथितस्तव ॥ ४६ ॥ शृण्वत: श्रद्दधानस्य सद्य: पापहर: पर: । प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मज: ॥ ४७ ॥
हे क्षत्त (विदुर), या मुनींनी आपल्या सृष्टी-संततीने लोकांची वाढ केली. कर्दमाच्या कन्यांपासून झालेल्या वंशपरंपरेचे हे वर्णन तुला सांगितले आहे.
Verse 47
त एते मुनय: क्षत्तर्लोकान्सर्गैरभावयन् । एष कर्दमदौहित्रसन्तान: कथितस्तव ॥ ४६ ॥ शृण्वत: श्रद्दधानस्य सद्य: पापहर: पर: । प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मज: ॥ ४७ ॥
जो श्रद्धेने हा वंशवर्णन ऐकतो त्याची पापे तत्क्षणी नष्ट होतात. मनूची कन्या प्रसूतीला ब्रह्मपुत्र दक्षाने पत्नी म्हणून स्वीकारले.
Verse 48
तस्यां ससर्ज दुहितृ: षोडशामललोचना: । त्रयोदशादाद्धर्माय तथैकामग्नये विभु: ॥ ४८ ॥
प्रसूतीपासून दक्षाने कमलनयना अशा सोळा अतिशय सुंदर कन्या उत्पन्न केल्या. त्यांपैकी तेरांना धर्माला आणि एकेला अग्नीला विवाहाने दिले.
Verse 49
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
उरलेल्या दोन कन्यांपैकी एक पितृलोकाला दान देण्यात आली; ती तेथे सौहार्दाने वास करते. दुसरी भवच्छिद्, पापबंधन-हर भगवान् शिवांना अर्पण झाली. धर्माला दिलेल्या दक्षाच्या तेरा कन्या—श्रद्धा, मैत्री, दया, शान्ति, तुष्टि, पुष्टि, क्रिया, उन्नति, बुद्धि, मेधा, तितिक्षा, ह्री आणि मूर्ति—अशा आहेत.
Verse 50
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
श्रद्धेपासून शुभ, मैत्रीपासून प्रसाद आणि दयेपासून अभय उत्पन्न झाले. अशा रीतीने धर्मपत्नींच्या गुणस्वरूप पुत्रांनी लोककल्याण साधले.
Verse 51
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
शान्तीपासून सुख, तुष्टीपासून मुद, पुष्टीपासून स्मय; क्रियेपासून योग, उन्नतीपासून दर्प आणि बुद्धीपासून अर्थ उत्पन्न झाले. हे सर्व धर्ममार्ग उजळविणारे ठरले.
Verse 52
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
मेधापासून स्मृती, तितिक्षेपासून क्षेम आणि ह्रीपासून प्रश्रय उत्पन्न झाला. सर्व सद्गुणांची निधी असलेल्या मूर्तीने साक्षात् परम भगवान् श्री नर-नारायण ऋषींना जन्म दिला.
Verse 53
ययोर्जन्मन्यदो विश्वमभ्यनन्दत्सुनिर्वृतम् । मनांसि ककुभो वाता: प्रसेदु: सरितोऽद्रय: ॥ ५३ ॥
नर-नारायणांच्या प्राकट्यावेळी सारे जग परमानंदाने भरून गेले. सर्वांची मने शांत झाली; दिशादिशा, वारे, नद्या आणि पर्वतही प्रसन्न व रम्य झाले.
Verse 54
दिव्यवाद्यन्त तूर्याणि पेतु: कुसुमवृष्टय: । मुनयस्तुष्टुवुस्तुष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नरा: ॥ ५४ ॥ नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत्परममङ्गलम् । देवा ब्रह्मादय: सर्वे उपतस्थुरभिष्टवै: ॥ ५५ ॥
दिव्य लोकांत तूर्य-वाद्यांचा निनाद झाला आणि आकाशातून पुष्पवृष्टी झाली. तुष्ट मुनिंनी वैदिक स्तुती केली, गंधर्व-किन्नरांनी गायन केले, अप्सरांनी नृत्य केले—नर-नारायणांच्या प्राकट्यावेळी सर्वत्र परम मंगलाची चिन्हे दिसली।
Verse 55
दिव्यवाद्यन्त तूर्याणि पेतु: कुसुमवृष्टय: । मुनयस्तुष्टुवुस्तुष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नरा: ॥ ५४ ॥ नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत्परममङ्गलम् । देवा ब्रह्मादय: सर्वे उपतस्थुरभिष्टवै: ॥ ५५ ॥
त्याच वेळी दिव्य स्त्रिया नृत्य करू लागल्या आणि परम मंगल पसरले. ब्रह्मा आदी सर्व देवगणही आपल्या श्रेष्ठ स्तुतिंसह उपस्थित होऊन भगवंतांची उपासना करू लागले।
Verse 56
देवा ऊचु: यो मायया विरचितं निजयात्मनीदं खे रूपभेदमिव तत्प्रतिचक्षणाय । एतेन धर्मसदने ऋषिमूर्तिनाद्य प्रादुश्चकार पुरुषाय नम: परस्मै ॥ ५६ ॥
देव म्हणाले—त्या परब्रह्म पुरुषाला नमस्कार असो. ज्याने आपल्या मायाशक्तीने हे विश्व निर्माण केले आणि ते स्वतःमध्येच स्थित ठेवले, जसे आकाशात वायू व मेघ असतात. तोच आज धर्माच्या गृहात ऋषिमूर्ती नर-नारायणरूपाने प्रकट झाला आहे।
Verse 57
सोऽयं स्थितिव्यतिकरोपशमाय सृष्टान् सत्त्वेन न: सुरगणाननुमेयतत्त्व: । दृश्याददभ्रकरुणेन विलोकनेन यच्छ्रीनिकेतममलं क्षिपतारविन्दम् ॥ ५७ ॥
ज्यांचे तत्त्व प्रमाण वैदिक वाङ्मयाने जाणले जाते, तोच परमेश्वर सत्त्वगुणाने सृष्टीतील उपद्रव शांत करून शांती-समृद्धी देतो. तो आपल्या अपार करुणेच्या दृष्टीने आम्हा देवगणांवर कृपा करो; त्याची कृपादृष्टी लक्ष्मीचे निवासस्थान असलेल्या निर्मळ कमळाच्या सौंदर्यालाही मागे टाकते।
Verse 58
एवं सुरगणैस्तात भगवन्तावभिष्टुतौ । लब्धावलोकैर्ययतुरर्चितौ गन्धमादनम् ॥ ५८ ॥
मैत्रेय म्हणाले—हे विदुर, अशा प्रकारे देवगणांनी स्तुतींनी नर-नारायणरूप भगवंतांची उपासना केली. भगवंतांनी कृपादृष्टी टाकली आणि पूजित होऊन गंधमादन पर्वताकडे प्रस्थान केले।
Verse 59
ताविमौ वै भगवतो हरेरंशाविहागतौ । भारव्ययाय च भुव: कृष्णौ यदुकुरूद्वहौ ॥ ५९ ॥
हे दोघे भगवान हरिचे अंशावतार; पृथ्वीचा भार हलका करण्यासाठी यदुवंशात श्रीकृष्ण व कुरुवंशात अर्जुनरूपाने प्रकट झाले आहेत।
Verse 60
स्वाहाभिमानिनश्चाग्नेरात्मजांस्त्रीनजीजनत् । पावकं पवमानं च शुचिं च हुतभोजनम् ॥ ६० ॥
स्वाहेचे अधिष्ठाता अग्निदेवांनी पत्नी स्वाहेपासून पावक, पवमान आणि शुचि असे तीन पुत्र उत्पन्न केले; ते यज्ञाग्नीत अर्पिलेल्या हविर्भागाचे भक्षण करतात।
Verse 61
तेभ्योऽग्नय: समभवन्चत्वारिंशच्च पञ्च च । त एवैकोनपञ्चाशत्साकं पितृपितामहै: ॥ ६१ ॥
त्या तिघांपासून पुढे पंचेचाळीस अग्निदेव उत्पन्न झाले; पिता व पितामह धरून एकूण अग्निदेव एकोणपन्नास झाले।
Verse 62
वैतानिके कर्मणि यन्नामभिर्ब्रह्मवादिभि: । आग्नेय्य इष्टयो यज्ञे निरूप्यन्तेऽग्नयस्तु ते ॥ ६२ ॥
वैतानिक वैदिक कर्मात ब्रह्मवादी ब्राह्मण यज्ञात ज्या ज्या नावांनी आग्नेय इष्टी ठरवितात, तेच हे उनचाळीस (एकोणपन्नास) अग्निदेव होत।
Verse 63
अग्निष्वात्ता बर्हिषद: सौम्या: पितर आज्यपा: । साग्नयोऽनग्नयस्तेषां पत्नी दाक्षायणी स्वधा ॥ ६३ ॥
अग्निष्वात्त, बर्हिषद, सौम्य आणि आज्यप हे पितर होत; ते साग्निक किंवा निरग्निक असतात. त्या सर्वांची पत्नी दाक्षायणी स्वधा आहे।
Verse 64
तेभ्यो दधार कन्ये द्वे वयुनां धारिणीं स्वधा । उभे ते ब्रह्मवादिन्यौ ज्ञानविज्ञानपारगे ॥ ६४ ॥
पितरांना अर्पित स्वधेनं वयुना व धारिणी नावाच्या दोन कन्या उत्पन्न केल्या। त्या दोघी ब्रह्मवादिनी असून ज्ञान-विज्ञानात पारंगत होत्या।
Verse 65
भवस्य पत्नी तु सती भवं देवमनुव्रता । आत्मन: सदृशं पुत्रं न लेभे गुणशीलत: ॥ ६५ ॥
सोळावी कन्या सती ही भगवान शिवांची पत्नी होती व पतीसेवेत अनुव्रता होती। तरीही गुण-शीलाने स्वतःसारखा पुत्र तिला प्राप्त झाला नाही।
Verse 66
पितर्यप्रतिरूपे स्वे भवायानागसे रुषा । अप्रौढैवात्मनात्मानमजहाद्योगसंयुता ॥ ६६ ॥
स्वतःच्या पित्याने दक्षाने निर्दोष भगवान शिवांचा क्रोधाने अपमान केल्यामुळे, सतीने अपरिपक्व वयातच योगबलाने देहत्याग केला।
Frequently Asked Questions
Yajña is directly identified as an avatāra of the Supreme Lord and specifically linked to Viṣṇu because yajña (sacrifice) is meant for Viṣṇu as the ultimate enjoyer and inner ruler of ritual. His role as Indra in Svāyambhuva Manu’s time shows that even the demigods’ administration is empowered through the Lord’s sacrificial principle.
The text presents them as the same Supreme reality approached through governance-functions of creation, maintenance, and dissolution, correlated with the guṇas. Atri meditated on the Supreme Lord for a son like Him; the three deities respond by affirming unity of the object of meditation while granting sons as partial manifestations of their potencies—Soma, Dattātreya, and Durvāsā.
Devakulyā is described as the water that washed the Lord’s lotus feet and later becomes the heavenly Gaṅgā. The point is theological: sacred geography is not accidental but arises from contact with the divine, and the Bhāgavatam embeds cosmology (rivers, realms) within devotional causality.
Nara-Nārāyaṇa Ṛṣi are identified as the Supreme Lord appearing in Dharma’s household through Mūrti. Their advent signals that dharma and tapas are ultimately fulfilled by the Lord’s descent, and it provides a template for ideal ascetic kingship and devotion; the text also links them typologically to Kṛṣṇa and Arjuna.
By noting Satī as Dakṣa’s daughter and Śiva’s wife, and explicitly stating Dakṣa’s habitual rebuking of faultless Śiva, the chapter plants the moral cause of the impending rupture. Satī’s inability to produce a child and her eventual self-abandonment are presented as consequences of Dakṣa’s offense, preparing the reader for the larger sacrificial controversy that follows.