Adhyaya 9
Mohinī-mūrti Distributes Amṛta; Rāhu is Severed; Results Differ by Shelter
मंथनानंतर असुरांनी अमृतकलश हिसकावून घेतला आणि लगेचच आपापसांत भांडण सुरू झाले—भोग व सत्ता यांवर उभ्या असलेल्या मैत्रीची अस्थिरता उघड झाली. तेव्हा भगवान मोहिनी-मूर्ती, अतिशय सुंदर स्त्री-रूप धारण करून प्रकट झाले; त्यांच्या मोहक सौंदर्याने असुरांची मने व्याकुळ झाली. कश्यपवंशातील समान नात्याचा आधार देऊन त्यांनी मोहिनीला न्यायाधीश होऊन अमृत समान वाटण्याची विनंती केली. मोहिनी स्पष्ट इशारा देते की स्वतंत्र स्त्रीवर अंधविश्वास ठेवणे शहाणपणाचे नाही; तरीही गर्वाने मोहित असुर कलश तिच्या हाती देतात आणि न्याय-अन्याय जे होईल ते मान्य करतो अशी प्रतिज्ञा करतात. विधीपूर्वक आसनव्यवस्था करून मोहिनी वेगळ्या रांगा लावते आणि मधुर वाणीने असुरांना फसवून देवांना अमृत पाजते; त्यामुळे देव जरा-मरणापासून मुक्त होतात. ‘समत्व’ पाळण्याची शपथ आणि मोहसंबंध टिकवण्यासाठी असुर मौन धारण करतात. राहू देवांच्या रांगेत शिरतो, पण सूर्य-चंद्र त्याला ओळखतात; हरि सुदर्शनचक्राने त्याचे शिरच्छेद करतात—अमर मस्तक ग्रह बनून ग्रहणाचे कारण ठरते. देवांचे पान पूर्ण झाल्यावर भगवान आपले खरे स्वरूप प्रकट करतात. निष्कर्ष असा—प्रयत्न एकच, पण फल वेगळे: देव भगवंतांच्या चरणाश्रयामुळे सफल, असुर भक्तिवियोगामुळे निष्फळ; जगातील कर्मही भगवंतांच्या तुष्टीसाठी अर्पण केले तरच फलदायी होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तेऽन्योन्यतोऽसुरा: पात्रं हरन्तस्त्यक्तसौहृदा: । क्षिपन्तो दस्युधर्माण आयान्तीं ददृशु: स्त्रियम् ॥ १ ॥
श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: त्यानंतर, मैत्री सोडून आणि लुटारूंप्रमाणे वागून, एकमेकांकडून अमृताचे पात्र हिसकावून घेणाऱ्या असुरांनी एका स्त्रीला येताना पाहिले.
Verse 2
अहो रूपमहो धाम अहो अस्या नवं वय: । इति ते तामभिद्रुत्य पप्रच्छुर्जातहृच्छया: ॥ २ ॥
त्या सुंदरीला पाहून असुर म्हणाले, "अहा! काय हे रूप, काय हे तेज आणि काय हे नवयौवन!" असे म्हणत कामवासनेने ग्रस्त होऊन ते तिच्याजवळ गेले आणि विचारू लागले.
Verse 3
का त्वं कञ्जपलाशाक्षि कुतो वा किं चिकीर्षसि । कस्यासि वद वामोरु मथ्नतीव मनांसि न: ॥ ३ ॥
हे कमलपर्ण-नेत्री सुंदरी, तू कोण आहेस? कुठून आलीस? येथे येण्यामागचा हेतू काय, आणि तू कोणाची आहेस? हे सुंदर जंघेची, तुला पाहताच आमची मने व्याकुळ होत आहेत।
Verse 4
न वयं त्वामरैर्दैत्यै: सिद्धगन्धर्वचारणै: । नास्पृष्टपूर्वां जानीमो लोकेशैश्च कुतो नृभि: ॥ ४ ॥
मनुष्यांची गोष्टच काय, देव, दैत्य, सिद्ध, गंधर्व, चारण तसेच लोकपाल व प्रजापती यांनीही तुला पूर्वी कधी स्पर्श केलेला नाही। तरीही असे नाही की आम्हाला तुझी ओळख कळत नाही।
Verse 5
नूनं त्वं विधिना सुभ्रू: प्रेषितासि शरीरिणाम् । सर्वेन्द्रियमन:प्रीतिं विधातुं सघृणेन किम् ॥ ५ ॥
हे सुंदर भुवयांची कन्या, निश्चयच विधात्याने आपल्या अहैतुकी कृपेने तुला आम्हा सर्व देहधाऱ्यांच्या इंद्रिय व मनांना प्रसन्न करण्यासाठी पाठविले आहे. हे खरे नाही काय?
Verse 6
सा त्वं न: स्पर्धमानानामेकवस्तुनि मानिनि । ज्ञातीनां बद्धवैराणां शं विधत्स्व सुमध्यमे ॥ ६ ॥
हे मानिनी, एका वस्तू—अमृतकलश—यासाठी आम्ही परस्पर स्पर्धा करून वैर बांधून बसलो आहोत। एकाच कुळातील असूनही शत्रुता वाढत आहे। हे सुमध्यमा, कृपा करून आमचे कल्याण कर आणि हा वाद मिटव।
Verse 7
वयं कश्यपदायादा भ्रातर: कृतपौरुषा: । विभजस्व यथान्यायं नैव भेदो यथा भवेत् ॥ ७ ॥
आम्ही सर्व—देव व दैत्य—कश्यपाचेच पुत्र आहोत, म्हणून भाऊ आहोत. पण आता पराक्रम दाखवित मतभेदाने भांडत आहोत. म्हणून तू न्यायाने अमृताचे विभाजन कर, जेणेकरून आमच्यात भेद राहणार नाही।
Verse 8
इत्युपामन्त्रितो दैत्यैर्मायायोषिद्वपुर्हरि: । प्रहस्य रुचिरापाङ्गैर्निरीक्षन्निदमब्रवीत् ॥ ८ ॥
दैत्यांनी असे विनविले तेव्हा माया-स्त्रीरूप धारण केलेले भगवान हरि हसले. मोहक कटाक्षांनी त्यांच्याकडे पाहत त्यांनी असे म्हटले.
Verse 9
श्रीभगवानुवाच कथं कश्यपदायादा: पुंश्चल्यां मयि सङ्गता: । विश्वासं पण्डितो जातु कामिनीषु न याति हि ॥ ९ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे कश्यपाचे वंशजांनो! मी तर केवळ पुंश्चली आहे; तरी तुम्ही माझ्यावर इतका विश्वास कसा ठेवता? पंडित पुरुष कधीही कामिनीवर विश्वास ठेवत नाही.
Verse 10
सालावृकाणां स्त्रीणां च स्वैरिणीनां सुरद्विष: । सख्यान्याहुरनित्यानि नूत्नं नूत्नं विचिन्वताम् ॥ १० ॥
हे सुरद्वेषी दैत्यांनो! जसे माकडे, कोल्हे व कुत्रे कामसंबंधांत अस्थिर राहून रोज नवे नवे साथी शोधतात, तसेच स्वैरिणी स्त्रिया दररोज नवे मित्र शोधतात. अशा स्त्रीचे सख्य कधी टिकत नाही—असा पंडितांचा मत आहे.
Verse 11
श्रीशुक उवाच इति ते क्ष्वेलितैस्तस्या आश्वस्तमनसोऽसुरा: । जहसुर्भावगम्भीरं ददुश्चामृतभाजनम् ॥ ११ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले: मोहिनी-मूर्तीने जणू विनोदाने बोललेले शब्द ऐकून असुरांचे मन निर्धास्त झाले. ते गंभीर भावाने हसले आणि शेवटी अमृताचे भांडे तिच्या हाती दिले.
Verse 12
ततो गृहीत्वामृतभाजनं हरि- र्बभाष ईषत्स्मितशोभया गिरा । यद्यभ्युपेतं क्व च साध्वसाधु वा कृतं मया वो विभजे सुधामिमाम् ॥ १२ ॥
मग भगवान हरिने अमृताचे भांडे हातात घेऊन, हलक्या स्मिताने शोभणाऱ्या वाणीने म्हटले: हे दैत्यांनो! माझे कृत्य—ते योग्य असो वा अयोग्य—तुम्ही मान्य कराल तर मी ही सुधा तुमच्यात वाटण्याची जबाबदारी घेईन.
Verse 13
इत्यभिव्याहृतं तस्या आकर्ण्यासुरपुङ्गवा: । अप्रमाणविदस्तस्यास्तत् तथेत्यन्वमंसत ॥ १३ ॥
मोहिनी-मूर्तीचे मधुर वचन ऐकून, निर्णय करण्यात अडाणी असुरनायकांनी तत्क्षणी मान्यता दिली. ते म्हणाले—“हो, तुम्ही म्हणता तेच योग्य आहे.”
Verse 14
अथोपोष्य कृतस्नाना हुत्वा च हविषानलम् । दत्त्वा गोविप्रभूतेभ्य: कृतस्वस्त्ययना द्विजै: ॥ १४ ॥ यथोपजोषं वासांसि परिधायाहतानि ते । कुशेषु प्राविशन्सर्वे प्रागग्रेष्वभिभूषिता: ॥ १५ ॥
मग देव आणि दैत्यांनी उपवास करून स्नान केले, घृतादि हविर्द्रव्यांनी अग्नीत आहुती दिली. त्यांनी गायींना, ब्राह्मणांना व इतर वर्णांना यथायोग्य दान दिले. द्विजांच्या मार्गदर्शनाने स्वस्त्ययनादी विधी झाले. नंतर त्यांनी आवडीनुसार नवे वस्त्र परिधान करून, अलंकारांनी सजून, कुशासनांवर पूर्वमुख होऊन बसले.
Verse 15
अथोपोष्य कृतस्नाना हुत्वा च हविषानलम् । दत्त्वा गोविप्रभूतेभ्य: कृतस्वस्त्ययना द्विजै: ॥ १४ ॥ यथोपजोषं वासांसि परिधायाहतानि ते । कुशेषु प्राविशन्सर्वे प्रागग्रेष्वभिभूषिता: ॥ १५ ॥
मग देव आणि दैत्यांनी उपवास करून स्नान केले, घृतादि हविर्द्रव्यांनी अग्नीत आहुती दिली. त्यांनी गायींना, ब्राह्मणांना व इतर वर्णांना यथायोग्य दान दिले. द्विजांच्या मार्गदर्शनाने स्वस्त्ययनादी विधी झाले. नंतर त्यांनी आवडीनुसार नवे वस्त्र परिधान करून, अलंकारांनी सजून, कुशासनांवर पूर्वमुख होऊन बसले.
Verse 16
प्राङ्मुखेषूपविष्टेषु सुरेषु दितिजेषु च । धूपामोदितशालायां जुष्टायां माल्यदीपकै: ॥ १६ ॥ तस्यां नरेन्द्र करभोरुरुशद्दुकूल- श्रोणीतटालसगतिर्मदविह्वलाक्षी । सा कूजती कनकनूपुरशिञ्जितेन कुम्भस्तनी कलसपाणिरथाविवेश ॥ १७ ॥
हे नरेन्द्र! देव व दितिज पूर्वमुख होऊन बसले असता, धूपाच्या सुवासाने दरवळणाऱ्या व माळा-दीपांनी सजलेल्या सभामंडपात ती स्त्री प्रवेशली—अतिसुंदर वस्त्र परिधान केलेली, जड नितंबांमुळे मंदगतीने चालणारी, यौवनमदाने चंचल नेत्रांची. सोन्याच्या नूपुरांच्या झंकारासह ती कूजन करत आली; तिचे स्तन कलशासारखे, उरू करभस्तंभासारखे, आणि हातात जलकलश होता.
Verse 17
प्राङ्मुखेषूपविष्टेषु सुरेषु दितिजेषु च । धूपामोदितशालायां जुष्टायां माल्यदीपकै: ॥ १६ ॥ तस्यां नरेन्द्र करभोरुरुशद्दुकूल- श्रोणीतटालसगतिर्मदविह्वलाक्षी । सा कूजती कनकनूपुरशिञ्जितेन कुम्भस्तनी कलसपाणिरथाविवेश ॥ १७ ॥
हे नरेन्द्र! देव व दितिज पूर्वमुख होऊन बसले असता, धूपाच्या सुवासाने दरवळणाऱ्या व माळा-दीपांनी सजलेल्या सभामंडपात ती स्त्री प्रवेशली—अतिसुंदर वस्त्र परिधान केलेली, जड नितंबांमुळे मंदगतीने चालणारी, यौवनमदाने चंचल नेत्रांची. सोन्याच्या नूपुरांच्या झंकारासह ती कूजन करत आली; तिचे स्तन कलशासारखे, उरू करभस्तंभासारखे, आणि हातात जलकलश होता.
Verse 18
तां श्रीसखीं कनककुण्डलचारुकर्ण- नासाकपोलवदनां परदेवताख्याम् । संवीक्ष्य सम्मुमुहुरुत्स्मितवीक्षणेन देवासुरा विगलितस्तनपट्टिकान्ताम् ॥ १८ ॥
कनककुंडलांनी शोभणारे कान, मनोहर नाक व कपोल यांमुळे त्या परदेवता मोहिनी-मूर्तीचे मुख अत्यंत रम्य दिसत होते. ती मंदस्मित कटाक्ष टाकताच, वक्षस्थळी साडीची किनार किंचित सरकताना पाहून देव-असुर सर्वच पूर्णपणे मोहित झाले।
Verse 19
असुराणां सुधादानं सर्पाणामिव दुर्नयम् । मत्वा जातिनृशंसानां न तां व्यभजदच्युत: ॥ १९ ॥
असुर स्वभावतः सर्पासारखे वाकडे असतात; म्हणून त्यांना अमृताचा वाटा देणे हे सर्पाला दूध देण्याइतकेच धोकादायक होते. त्यांच्या जातिनृशंसतेचा विचार करून अच्युत भगवंतांनी त्यांना अमृताचा अंश दिला नाही।
Verse 20
कल्पयित्वा पृथक् पङ्क्तीरुभयेषां जगत्पति: । तांश्चोपवेशयामास स्वेषु स्वेषु च पङ्क्तिषु ॥ २० ॥
जगत्पती भगवंतांनी (मोहिनी-रूपाने) देव व असुर यांच्यासाठी वेगवेगळ्या पंक्ती ठरवून, प्रत्येकाला त्याच्या-त्याच्या पंक्तीत बसविले।
Verse 21
दैत्यान्गृहीतकलसो वञ्चयन्नुपसञ्चरै: । दूरस्थान् पाययामास जरामृत्युहरां सुधाम् ॥ २१ ॥
अमृताचा कलश हातात घेऊन ती प्रथम दैत्यांकडे गेली; मधुर वचनांनी त्यांना तृप्त करून कपटाने त्यांचा अमृतभाग हिरावला. मग दूर बसलेल्या देवांना जरा, व्याधी व मृत्यू हरून नेणारी सुधा पाजली।
Verse 22
ते पालयन्त: समयमसुरा: स्वकृतं नृप । तूष्णीमासन्कृतस्नेहा: स्त्रीविवादजुगुप्सया ॥ २२ ॥
हे राजा, असुरांनी केलेली प्रतिज्ञा—स्त्री जे काही करील, न्याय असो वा अन्याय, ते आम्ही मान्य करू—ती पाळण्यासाठी, आणि स्त्रीशी वाद घृणास्पद मानून, ते मौन राहिले।
Verse 23
तस्यां कृतातिप्रणया: प्रणयापायकातरा: । बहुमानेन चाबद्धा नोचु: किञ्चन विप्रियम् ॥ २३ ॥
असुरांचे मोहिनीवर अतिशय प्रेम जडले होते आणि ते प्रेमभंग होण्याच्या भीतीने व्याकुळ झाले होते. त्यामुळे त्यांनी मोठ्या आदराने तिचे म्हणणे मान्य केले आणि काहीही अप्रिय बोलले नाहीत.
Verse 24
देवलिङ्गप्रतिच्छन्न: स्वर्भानुर्देवसंसदि । प्रविष्ट: सोममपिबच्चन्द्रार्काभ्यां च सूचित: ॥ २४ ॥
राहु देवाचे रूप घेऊन देवांच्या सभेत शिरला आणि त्याने अमृत प्राशन केले. परंतु सूर्य आणि चंद्र यांनी त्याला ओळखले आणि ही गोष्ट उघड केली.
Verse 25
चक्रेण क्षुरधारेण जहार पिबत: शिर: । हरिस्तस्य कबन्धस्तु सुधयाप्लावितोऽपतत् ॥ २५ ॥
भगवान हरींनी आपल्या तीक्ष्ण सुदर्शन चक्राने राहूचे मस्तक छाटले. त्याचे धड, ज्याला अमृताचा स्पर्श झाला नव्हता, ते खाली कोसळले.
Verse 26
शिरस्त्वमरतां नीतमजो ग्रहमचीक्लृपत् । यस्तु पर्वणि चन्द्रार्कावभिधावति वैरधी: ॥ २६ ॥
राहूचे मस्तक अमर झाले होते, म्हणून ब्रह्मदेवाने त्याला ग्रहाचे स्थान दिले. तो वैरामुळे पौर्णिमा आणि अमावस्येला सूर्य आणि चंद्रावर हल्ला करतो.
Verse 27
पीतप्रायेऽमृते देवैर्भगवान् लोकभावन: । पश्यतामसुरेन्द्राणां स्वं रूपं जगृहे हरि: ॥ २७ ॥
जेव्हा देवांनी जवळजवळ सर्व अमृत प्राशन केले, तेव्हा जगाचे रक्षणकर्ते भगवान हरी यांनी असुरांच्या देखत आपले मूळ रूप धारण केले.
Verse 28
एवं सुरासुरगणा: समदेशकाल- हेत्वर्थकर्ममतयोऽपि फले विकल्पा: । तत्रामृतं सुरगणा: फलमञ्जसापु- र्यत्पादपङ्कजरज:श्रयणान्न दैत्या: ॥ २८ ॥
अशा रीतीने देव व दानव—देश, काळ, कारण, हेतू, कर्म व अभिलाषा समान असूनही—फळात भिन्न झाले. भगवंतांच्या चरणकमलांच्या रजाचा आश्रय घेतल्याने देवांनी सहज अमृत प्राशन केले; पण चरणाश्रय नसल्याने दैत्यांना इच्छित फल मिळाले नाही।
Verse 29
यद् युज्यतेऽसुवसुकर्ममनोवचोभि- र्देहात्मजादिषु नृभिस्तदसत् पृथक्त्वात् । तैरेव सद् भवति यत् क्रियतेऽपृथक्त्वात् सर्वस्य तद् भवति मूलनिषेचनं यत् ॥ २९ ॥
मन, वाणी व कर्मांनी देह, पुत्रादी व धन-प्राणरक्षणासाठी जे काही पृथक् भावाने केले जाते ते भक्तीपासून वेगळे असल्याने निष्फळ ठरते. पण तेच कर्म भगवंतांच्या प्रसन्नतेसाठी केले असता ते सत् व कल्याणकारी होऊन सर्वांना लाभ देते—जसे वृक्षाच्या मुळाशी पाणी घातल्याने संपूर्ण वृक्ष तृप्त होतो।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the asuras as “crooked like snakes,” meaning their intent is exploitative and dangerous; giving them amṛta would empower adharma, like “milk to a snake.” More fundamentally, the concluding teaching states that the devas attained the fruit because they were under the shelter of the Lord’s lotus feet, whereas the asuras—separate from bhakti—could not receive the intended result even though they participated in the same enterprise.
Rāhu disguises himself in deva dress and briefly succeeds due to the complexity of the Lord’s līlā, where the Lord’s arrangement also allows the eclipse-causation narrative to manifest. The Sun and Moon detect him due to their enduring enmity, and the Lord immediately acts as protector (poṣaṇa) by severing him with Sudarśana, preventing the full empowerment of his body.
Rāhu is an asura whose head became immortal by contact with amṛta, while his body perished because it was not touched by nectar. Accepted as a graha, he remains an eternal enemy of Sūrya and Candra and attacks them on full-moon and new-moon nights—an etiological (Purāṇic) explanation for eclipses integrated into the cosmos-and-dharma narrative of the Bhāgavatam.
The text explicitly states that place, time, cause, purpose, activity, and ambition were the same for devas and asuras, yet the result differed. The deciding factor is shelter (āśraya): acts disconnected from devotional service are baffled, but when the same acts are offered for the Lord’s satisfaction, the benefit spreads to all—like watering the root nourishing the entire tree.