Adhyaya 7
Kūrma Supports Mandara; Hālahala Appears; Śiva Becomes Nīlakaṇṭha
अमृतासाठी देव–असुर एकत्र येऊन वासुकीला मंथन-दोरी करून मंदराचलाचे समुद्रमंथन करतात. शुभत्वाच्या वादात दैत्य सर्पाचा ‘पुढचा भाग’ मागतात; पण अजित विष्णू शांतपणे शेपूट धरतो आणि त्यांची गणिते उलटतात. आधार नसल्याने मंदर बुडू लागतो; तेव्हा प्रभू कूर्मावतार धारण करून आपल्या पाठीवर पर्वत उचलून मंथनाला पुन्हा गती देतो. सत्त्व–रज–तम गुणांनी देव, असुर व वासुकीमध्ये प्रवेश करून तो सर्वांना बळ देतो आणि सहस्र बाहूंनी वरून मंदर स्थिर ठेवतो. प्रथम अमृत नव्हे तर भयंकर हालाहल विष प्रकट होऊन लोकांत पसरते. भयभीत देव कैलासावर सदाशिवाची शरण घेतात; प्रजापती स्तुती करून शिवाचे विश्वरूप व परात्परत्व वर्णितात. करुणा व रक्षणधर्माने, सतीच्या संमतीने शिव विष पितो; त्याचा कंठ निळा होतो—नीलकंठ, आणि पुढील शुभ उत्पत्तींची भूमिका तयार होते.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ते नागराजमामन्त्र्य फलभागेन वासुकिम् । परिवीय गिरौ तस्मिन् नेत्रमब्धिं मुदान्विता: । आरेभिरे सुरा यत्ता अमृतार्थे कुरूद्वह ॥ १ ॥
श्रीशुक म्हणाले—हे कुरुश्रेष्ठ! देव व दैत्यांनी अमृतातील भाग देण्याचे वचन देऊन नागराज वासुकीला बोलावले. त्याला मंदर पर्वताभोवती गुंडाळून दोरी करून आनंदाने क्षीरसागराचे मंथन सुरू केले।
Verse 2
हरि: पुरस्ताज्जगृहे पूर्वं देवास्ततोऽभवन् ॥ २ ॥
भगवान अजित हरिने सर्पाचा पुढील भाग प्रथम धरला; मग देवता त्यांच्या मागे उभे राहिले।
Verse 3
तन्नैच्छन् दैत्यपतयो महापुरुषचेष्टितम् । न गृह्णीमो वयं पुच्छमहेरङ्गममङ्गलम् । स्वाध्यायश्रुतसम्पन्ना: प्रख्याता जन्मकर्मभि: ॥ ३ ॥
दैत्याधिपतींना महापुरुषाची ही योजना मान्य नव्हती. ते म्हणाले—सर्पाची अमंगल शेपटी आम्ही धरणार नाही; आम्ही शुभ व गौरवशाली पुढील भागच धरू. वेदाध्ययन-श्रवणाने संपन्न व जन्मकर्मांनी प्रसिद्ध आहोत असा बहाणा करून त्यांनी अग्रभाग मागितला।
Verse 4
इति तूष्णीं स्थितान्दैत्यान् विलोक्य पुरुषोत्तम: । स्मयमानो विसृज्याग्रं पुच्छं जग्राह सामर: ॥ ४ ॥
अशा रीतीने दैत्य गप्प उभे राहून देवांच्या इच्छेला विरोध करत होते. त्यांचा हेतू ओळखून पुरुषोत्तम भगवान स्मितहास्य केले. वाद न करता त्यांनी अग्रभाग सोडून सर्पाची शेपटी धरली आणि देवता त्यांच्या मागे झाले।
Verse 5
कृतस्थानविभागास्त एवं कश्यपनन्दना: । ममन्थु: परमं यत्ता अमृतार्थं पयोनिधिम् ॥ ५ ॥
अशा रीतीने नाग धरण्याची जागा ठरवून कश्यपपुत्र देव-दानव अमृतासाठी क्षीरसागराचे मंथन करू लागले।
Verse 6
मथ्यमानेऽर्णवे सोऽद्रिरनाधारो ह्यपोऽविशत् । ध्रियमाणोऽपि बलिभिर्गौरवात् पाण्डुनन्दन ॥ ६ ॥
हे पांडुनंदना! क्षीरसागरात मंथनदंड म्हणून मंदर पर्वत वापरला असता आधार नसल्याने, देव-दानवांनी बळाने धरूनही तो भारामुळे पाण्यात बुडाला।
Verse 7
ते सुनिर्विण्णमनस: परिम्लानमुखश्रिय: । आसन् स्वपौरुषे नष्टे दैवेनातिबलीयसा ॥ ७ ॥
दैवाच्या अतिप्रबळ शक्तीने पर्वत बुडाल्यामुळे देव-दानव अत्यंत निराश झाले; त्यांचे पराक्रम निष्फळ ठरले आणि मुखकांती म्लान झाली।
Verse 8
विलोक्य विघ्नेशविधिं तदेश्वरो दुरन्तवीर्योऽवितथाभिसन्धि: । कृत्वा वपु: कच्छपमद्भुतं महत् प्रविश्य तोयं गिरिमुज्जहार ॥ ८ ॥
असीम पराक्रमी व अच्युत संकल्प असलेल्या परमेश्वराने ती विघ्नमय स्थिती पाहून अद्भुत विशाल कच्छप-रूप धारण केले, पाण्यात प्रवेश करून महान मंदर पर्वत उचलला।
Verse 9
तमुत्थितं वीक्ष्य कुलाचलं पुन: समुद्यता निर्मथितुं सुरासुरा: । दधार पृष्ठेन स लक्षयोजन- प्रस्तारिणा द्वीप इवापरो महान् ॥ ९ ॥
मंदर पर्वत वर उचललेला पाहून देव-दानव पुन्हा मंथनास सज्ज झाले. तो पर्वत त्या महान कच्छपाच्या पाठीवर स्थिर राहिला; तो लक्ष योजन पसरलेला जणू एक विशाल द्वीपच होता।
Verse 10
सुरासुरेन्द्रैर्भुजवीर्यवेपितं परिभ्रमन्तं गिरिमङ्ग पृष्ठत: । बिभ्रत् तदावर्तनमादिकच्छपो मेनेऽङ्गकण्डूयनमप्रमेय: ॥ १० ॥
हे राजन्, देव व असुरांनी भुजबलाने मंदर पर्वत अद्भुत कच्छप-रूप प्रभूच्या पाठीवर फिरविला. त्या आदिकच्छपाने हे फिरणे जणू अंग खाजविण्यासारखे मानून परम सुख अनुभवले.
Verse 11
तथासुरानाविशदासुरेण रूपेण तेषां बलवीर्यमीरयन् । उद्दीपयन् देवगणांश्च विष्णु- र्दैवेन नागेन्द्रमबोधरूप: ॥ ११ ॥
त्यानंतर भगवान विष्णू असुरांत रजोगुणरूपाने, देवांत सत्त्वगुणरूपाने आणि वासुकी नागात तमोगुणरूपाने प्रवेश करून त्यांचा उत्साह जागवून बल व वीर्य वाढवू लागले.
Verse 12
उपर्यगेन्द्रं गिरिराडिवान्य आक्रम्य हस्तेन सहस्रबाहु: । तस्थौ दिवि ब्रह्मभवेन्द्रमुख्यै- रभिष्टुवद्भि: सुमनोऽभिवृष्ट: ॥ १२ ॥
मग सहस्रबाहु प्रभू मंदर पर्वताच्या शिखरावर जणू दुसरा महापर्वतच प्रकट झाले आणि एका हाताने मंदराला धरून ठेवले. वरच्या लोकांत ब्रह्मा, शिव, इंद्र आदी देवांनी स्तुती करून पुष्पवृष्टी केली.
Verse 13
उपर्यधश्चात्मनि गोत्रनेत्रयो: परेण ते प्राविशता समेधिता: । ममन्थुरब्धिं तरसा मदोत्कटा महाद्रिणा क्षोभितनक्रचक्रम् ॥ १३ ॥
पर्वताच्या वर-खाली स्थित आणि देव, असुर, वासुकी व पर्वत यांतही प्रवेश करून प्रेरणा देणाऱ्या प्रभूमुळे देव-असुर अमृतासाठी उन्मत्त होऊन महापर्वताने क्षीरसागर जोराने मंथू लागले. समुद्र इतका खवळला की पाण्यातील मगर व्याकुळ झाले, तरीही मंथन सुरूच राहिले.
Verse 14
अहीन्द्रसाहस्रकठोरदृङ्मुख- श्वासाग्निधूमाहतवर्चसोऽसुरा: । पौलोमकालेयबलील्वलादयो दवाग्निदग्धा: सरला इवाभवन् ॥ १४ ॥
वासुकीचे हजारो डोळे व मुखे होती. त्याच्या मुखांतून निघणारा धूर व ज्वालाग्नी पौलोम, कालेय, बली, इल्वल आदी असुरांवर पडला. दावाग्नीने जळालेल्या सरळ झाडांसारखे ते हळूहळू शक्तिहीन झाले.
Verse 15
देवांश्च तच्छ्वासशिखाहतप्रभान् धूम्राम्बरस्रग्वरकञ्चुकाननान् । समभ्यवर्षन्भगवद्वशा घना ववु: समुद्रोर्म्युपगूढवायव: ॥ १५ ॥
वासुकीच्या ज्वालामय श्वासामुळे देवांची देहकांती मावळली; वस्त्रे, माळा, शस्त्रे व मुख धुराने काळवंडले. पण भगवंताच्या कृपेने समुद्रावर मेघ दाटले, मुसळधार पाऊस पडला आणि लाटांतून जलकण आणणारे शीत वारे वाहू लागले; देवांना दिलासा मिळाला.
Verse 16
मथ्यमानात् तथा सिन्धोर्देवासुरवरूथपै: । यदा सुधा न जायेत निर्ममन्थाजित: स्वयम् ॥ १६ ॥
देव-दैत्यांच्या श्रेष्ठ योद्ध्यांनी फार प्रयत्न करूनही क्षीरसागर मथला जात असताना जेव्हा अमृत प्रकट झाले नाही, तेव्हा अजित—परम भगवान—स्वतः समुद्र मथू लागले.
Verse 17
मेघश्याम: कनकपरिधि: कर्णविद्योतविद्यु- न्मूर्ध्नि भ्राजद्विलुलितकच: स्रग्धरो रक्तनेत्र: । जैत्रैर्दोर्भिर्जगदभयदैर्दन्दशूकं गृहीत्वा मथ्नन् मथ्ना प्रतिगिरिरिवाशोभताथो धृताद्रि: ॥ १७ ॥
भगवान मेघासारखे श्याम होते; पिवळे वस्त्र परिधान केले होते; कानांतील कुंडले विजेसारखी चमकत होती; केस खांद्यावर विस्कटले होते; गळ्यात पुष्पहार आणि डोळे अरुणाभ होते. जगाला अभय देणाऱ्या त्यांच्या विजयी, बलवान भुजांनी त्यांनी वासुकीला धरून मंदर पर्वताला मथणीचा दांडा करून समुद्र मथू लागले; तेव्हा ते इंद्रनील पर्वतासारखे शोभून दिसले.
Verse 18
निर्मथ्यमानादुदधेरभूद्विषं महोल्बणं हालहलाह्वमग्रत: । सम्भ्रान्तमीनोन्मकराहिकच्छपात् तिमिद्विपग्राहतिमिङ्गिलाकुलात् ॥ १८ ॥
समुद्र मथला जात असताना सर्वप्रथम अत्यंत भयंकर ‘हालाहल’ नावाचे विष प्रकट झाले. त्यामुळे मासे, मकर, सर्प व कासव अतिशय व्याकुळ झाले; समुद्र प्रचंड खवळला आणि तिमी, जलहत्ती, ग्राह व तिमिंगिलसारखे विशाल जलचरही वर आले.
Verse 19
तदुग्रवेगं दिशि दिश्युपर्यधो विसर्पदुत्सर्पदसह्यमप्रति । भीता: प्रजा दुद्रुवुरङ्ग सेश्वरा अरक्ष्यमाणा: शरणं सदाशिवम् ॥ १९ ॥
हे राजन्, ते असह्य व अप्रतिहत विष वर-खाली आणि सर्व दिशांना उग्र वेगाने पसरू लागले. तेव्हा भयभीत प्रजा आणि स्वयं ईश्वरासह देव, आपण असुरक्षित आहोत असे जाणून, शरणासाठी सदाशिव शंकराकडे धावले.
Verse 20
विलोक्य तं देववरं त्रिलोक्या भवाय देव्याभिमतं मुनीनाम् । आसीनमद्रावपवर्गहेतो- स्तपो जुषाणं स्तुतिभि: प्रणेमु: ॥ २० ॥
देवतांनी कैलासशिखरावर भवानीसह विराजमान देवश्रेष्ठ महादेवांना पाहिले; ते त्रैलोक्याच्या कल्याणासाठी तपात स्थित होते. मोक्षेच्छुक मुनी त्यांची उपासना करीत होते; देवतांनी स्तुतींसह सादर प्रणाम केला।
Verse 21
श्रीप्रजापतय ऊचु: देवदेव महादेव भूतात्मन् भूतभावन । त्राहि न: शरणापन्नांस्त्रैलोक्यदहनाद् विषात् ॥ २१ ॥
प्रजापती म्हणाले— हे देवदेव महादेव, हे सर्व भूतांचा आत्मा व त्यांच्या कल्याणाचा कारण! आम्ही तुमच्या शरण आलो आहोत; कृपा करून त्रैलोक्याला दहन करणाऱ्या या विषापासून आम्हाला वाचवा।
Verse 22
त्वमेक: सर्वजगत ईश्वरो बन्धमोक्षयो: । तं त्वामर्चन्ति कुशला: प्रपन्नार्तिहरं गुरुम् ॥ २२ ॥
हे प्रभो, संपूर्ण जगताच्या बंधन व मोक्षाचे अधीश्वर तुम्हीच आहात. जे अध्यात्मदृष्ट्या कुशल आहेत ते शरणागतांचे दुःख हरून मुक्ती देणाऱ्या गुरु रूपाने तुमची आराधना करतात; म्हणून आम्हीही तुमची उपासना करतो।
Verse 23
गुणमय्या स्वशक्त्यास्य सर्गस्थित्यप्ययान्विभो । धत्से यदा स्वदृग् भूमन्ब्रह्मविष्णुशिवाभिधाम् ॥ २३ ॥
हे विभो, तुमच्या गुणमयी स्वशक्तीने तुम्ही सृष्टी, स्थिती आणि प्रलय घडविता. हे स्वप्रकाश परमेश्वरा, या कार्यांत प्रवृत्त झाल्यावर तुम्ही ब्रह्मा, विष्णु आणि शिव अशी नावे धारण करता।
Verse 24
त्वं ब्रह्म परमं गुह्यं सदसद्भावभावनम् । नानाशक्तिभिराभातस्त्वमात्मा जगदीश्वर: ॥ २४ ॥
तुम्ही परम गुह्य, स्वप्रकाश परब्रह्म आहात—सत् व असत् या दोन्ही भावांचेही कारण. विविध शक्तींनी तुम्ही या विश्वात प्रकट होता; तुम्हीच जगदीश्वर आत्मा आहात।
Verse 25
त्वं शब्दयोनिर्जगदादिरात्मा प्राणेन्द्रियद्रव्यगुण: स्वभाव: । काल: क्रतु: सत्यमृतं च धर्म- स्त्वय्यक्षरं यत् त्रिवृदामनन्ति ॥ २५ ॥
हे प्रभो! आपणच वेदवाणीचा आदिस्रोत आहात. आपणच जगताचा आदिकारण, प्राण, इंद्रिये, पंचमहाभूते, त्रिगुण व महत्तत्त्व आहात. आपणच सनातन काळ, संकल्प आणि ‘सत्य’ व ‘ऋत’ हे धर्ममार्ग आहात. अ-उ-म या त्रिवर्ण ‘ॐ’चा आश्रयही आपणच॥२५॥
Verse 26
अग्निर्मुखं तेऽखिलदेवतात्मा क्षितिं विदुर्लोकभवाङ्घ्रिपङ्कजम् । कालं गतिं तेऽखिलदेवतात्मनो दिशश्च कर्णौ रसनं जलेशम् ॥ २६ ॥
हे अखिलदेवतात्मन्, लोकपिता! विद्वान म्हणतात—अग्नी हे आपले मुख, पृथ्वीचा पृष्ठभाग हे आपले कमळचरण; काळ ही आपली गती, दिशा हे आपले कान, आणि जलांचा अधिपती वरुण ही आपली जिव्हा॥२६॥
Verse 27
नाभिर्नभस्ते श्वसनं नभस्वान् सूर्यश्च चक्षूंषि जलं स्म रेत: । परावरात्माश्रयणं तवात्मा सोमो मनो द्यौर्भगवन् शिरस्ते ॥ २७ ॥
हे भगवन्! आकाश हे आपली नाभी, वायू हा आपला श्वास, सूर्य हे आपले नेत्र, आणि जल हे आपले वीर्य आहे. आपणच उच्च-नीच सर्व जीवांचा आश्रय आहात. चंद्रदेव हे आपले मन, आणि द्युलोक हे आपले मस्तक आहे॥२७॥
Verse 28
कुक्षि: समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घा रोमाणि सर्वौषधिवीरुधस्ते । छन्दांसि साक्षात् तव सप्त धातव- स्त्रयीमयात्मन् हृदयं सर्वधर्म: ॥ २८ ॥
हे प्रभो! आपण त्रयी—तीन वेदांचे साक्षात् स्वरूप आहात. सात समुद्र आपली कुक्षी, पर्वत आपली अस्थिसंघ. सर्व औषधी, वेलीं व वनस्पती हे आपल्या देहाचे रोम. गायत्री इत्यादी छंद हे आपल्या देहाच्या सात धातूंप्रमाणे, आणि वैदिक धर्मव्यवस्था हे आपल्या हृदयाचे सार आहे॥२८॥
Verse 29
मुखानि पञ्चोपनिषदस्तवेश यैस्त्रिंशदष्टोत्तरमन्त्रवर्ग: । यत् तच्छिवाख्यं परमात्मतत्त्वं देव स्वयंज्योतिरवस्थितिस्ते ॥ २९ ॥
हे ईश! पाच प्रमुख उपनिषदे ही आपली पाच मुखे आहेत; त्यांतून अडतीस प्रसिद्ध वैदिक मंत्रसमूह प्रकट झाला. हे देव! ‘शिव’ या नावाने कीर्तित आपले परमात्मतत्त्व स्वयंप्रकाश आहे; आपणच परम सत्यरूपाने प्रत्यक्ष स्थित आहात॥२९॥
Verse 30
छाया त्वधर्मोर्मिषु यैर्विसर्गो नेत्रत्रयं सत्त्वरजस्तमांसि । साङ्ख्यात्मन: शास्त्रकृतस्तवेक्षा छन्दोमयो देव ऋषि: पुराण: ॥ ३० ॥
हे देवा! अधर्माच्या लाटांत तुझी छाया दिसते; त्यातून अनेक प्रकारची अधार्मिक निर्मिती घडते. सत्त्व, रज, तम हे तुझे त्रिनेत्र आहेत. छंदांनी परिपूर्ण सर्व वैदिक वाङ्मय तुझ्या दृष्टीतूनच प्रकट झाले, कारण ऋषींनी तुझ्या कृपादृष्टीने प्रेरित होऊन शास्त्रे रचली.
Verse 31
न ते गिरित्राखिललोकपाल- विरिञ्चवैकुण्ठसुरेन्द्रगम्यम् । ज्योति: परं यत्र रजस्तमश्च सत्त्वं न यद् ब्रह्म निरस्तभेदम् ॥ ३१ ॥
हे गिरिश! जिथे परम ज्योतीरूप ब्रह्म आहे, तिथे सत्त्व-रज-तम यांचा प्रवेश नाही; म्हणून या जगाचे लोकपालही ते जाणू शकत नाहीत, तिथे पोहोचू शकत नाहीत. भेदरहित त्या ब्रह्माला ब्रह्मा, वैकुंठनाथ विष्णू आणि सुरेंद्र महेंद्रही समजू शकत नाहीत.
Verse 32
कामाध्वरत्रिपुरकालगराद्यनेक- भूतद्रुह: क्षपयत: स्तुतये न तत् ते । यस्त्वन्तकाल इदमात्मकृतं स्वनेत्र- वह्निस्फुलिङ्गशिखया भसितं न वेद ॥ ३२ ॥
प्रलयकाळी तुझ्या नेत्रांतून निघालेल्या अग्नीच्या ज्वाला व ठिणग्यांनी ही तुझीच रचना असलेली सृष्टी भस्म होते; तरीही हे कसे घडते याची तुला जणू जाणीव नसते. मग दक्षयज्ञ, त्रिपुरासुर आणि कालकूट विष यांचा नाश तर कायच! अशी कृत्ये तुझ्या स्तुतीचे विषय नाहीत.
Verse 33
ये त्वात्मरामगुरुभिर्हृदि चिन्तिताङ्घ्रि- द्वन्द्वं चरन्तमुमया तपसाभितप्तम् । कत्थन्त उग्रपरुषं निरतं श्मशाने ते नूनमूतिमविदंस्तव हातलज्जा: ॥ ३३ ॥
जे आत्माराम महापुरुष जगाला उपदेश करतात, ते हृदयात सतत तुझ्या चरणयुगलाचे चिंतन करतात. पण ज्यांना तुझ्या तपस्येचे रहस्य माहीत नाही, ते तुला उमेबरोबर चालताना पाहून कामी समजतात; आणि स्मशानात फिरताना पाहून उग्र व द्वेषी म्हणतात. ते नक्कीच निर्लज्ज आहेत; तुझ्या लीलांचा त्यांना बोध होत नाही.
Verse 34
तत् तस्य ते सदसतो: परत: परस्य नाञ्ज: स्वरूपगमने प्रभवन्ति भूम्न: । ब्रह्मादय: किमुत संस्तवने वयं तु तत्सर्गसर्गविषया अपि शक्तिमात्रम् ॥ ३४ ॥
म्हणूनच, चर-अचर सृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या परात्पर तुझ्या स्वरूपाचे यथार्थ ज्ञान कोणालाही होत नाही. ब्रह्मा आदींनाही जे कळत नाही, तेव्हा आम्ही तुझी स्तुती कशी करणार? आम्ही तर ब्रह्माच्या सृष्टीतील सृष्टीचे जीव, केवळ अल्पशक्तीचे. तरीही जितकी क्षमता होती तितका भाव आम्ही व्यक्त केला आहे.
Verse 35
एतत् परं प्रपश्यामो न परं ते महेश्वर । मृडनाय हि लोकस्य व्यक्तिस्तेऽव्यक्तकर्मण: ॥ ३५ ॥
हे महेश्वर! आम्ही इतकेच पाहू शकतो की तुझे परम स्वरूप आम्हाला कळत नाही. तुझी प्रकट उपस्थिती लोकांचे कल्याण व सुखवृद्धी करते; यापलीकडे तुझी कर्मे कोणालाही समजत नाहीत.
Verse 36
श्रीशुक उवाच तद्वीक्ष्य व्यसनं तासां कृपया भृशपीडित: । सर्वभूतसुहृद् देव इदमाह सतीं प्रियाम् ॥ ३६ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—सर्वत्र पसरलेल्या विषामुळे जीव अत्यंत व्याकुळ झालेले पाहून, सर्वभूतसुहृद् देव शिव करुणेने फार व्यथित झाले आणि आपल्या नित्यप्रिया सतीला असे म्हणाले।
Verse 37
श्रीशिव उवाच अहो बत भवान्येतत् प्रजानां पश्य वैशसम् । क्षीरोदमथनोद्भूतात् कालकूटादुपस्थितम् ॥ ३७ ॥
श्रीशिव म्हणाले—अहो भवानि! पाहा, क्षीरसागराच्या मंथनातून उत्पन्न झालेल्या कालकूट विषामुळे प्रजा किती भयंकर संकटात सापडली आहे।
Verse 38
आसां प्राणपरीप्सूनां विधेयमभयं हि मे । एतावान्हि प्रभोरर्थो यद् दीनपरिपालनम् ॥ ३८ ॥
जीवन टिकवण्यासाठी झगडणाऱ्या या सर्व प्राण्यांना अभय देणे हे माझे कर्तव्य आहे. निःसंशय, स्वामीचा परम धर्म म्हणजे दीन आश्रितांचे पालन व रक्षण करणे।
Verse 39
प्राणै: स्वै: प्राणिन: पान्ति साधव: क्षणभङ्गुरै: । बद्धवैरेषु भूतेषु मोहितेष्वात्ममायया ॥ ३९ ॥
सामान्य लोक भगवंताच्या मायेमुळे मोहित होऊन परस्पर वैर करीत राहतात. पण साधु-भक्त क्षणभंगुर स्वतःच्या प्राणांचाही धोका पत्करून, वैरात बांधलेल्या जीवांचे रक्षण करण्याचा प्रयत्न करतात।
Verse 40
पुंस: कृपयतो भद्रे सर्वात्मा प्रीयते हरि: । प्रीते हरौ भगवति प्रीयेऽहं सचराचर: । तस्मादिदं गरं भुञ्जे प्रजानां स्वस्तिरस्तु मे ॥ ४० ॥
हे भद्रे भवानी! परोपकारासाठी केलेल्या शुभ कर्मांनी सर्वात्मा हरि प्रसन्न होतो. हरि भगवंत प्रसन्न झाला की मीही, सर्व चराचरांसह, प्रसन्न होतो. म्हणून प्रजांच्या कल्याणासाठी मी हे विष पितो; माझेही कल्याण होवो.
Verse 41
श्रीशुक उवाच एवमामन्त्र्य भगवान्भवानीं विश्वभावन: । तद् विषं जग्धुमारेभे प्रभावज्ञान्वमोदत ॥ ४१ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—अशा रीतीने भवानीला सांगून विश्वभावन भगवान् शंकर ते विष पिण्यास आरंभले. आणि शिवांची सामर्थ्ये पूर्ण जाणणारी भवानी त्यास अनुमती देऊन प्रसन्न झाली.
Verse 42
तत: करतलीकृत्य व्यापि हालाहलं विषम् । अभक्षयन्महादेव: कृपया भूतभावन: ॥ ४२ ॥
त्यानंतर भूतभावन महादेवांनी करुणेने सर्वत्र पसरलेले हालाहल विष हाताच्या तळहातात घेऊन संपूर्णपणे प्राशन केले.
Verse 43
तस्यापि दर्शयामास स्ववीर्यं जलकल्मष: । यच्चकार गले नीलं तच्च साधोर्विभूषणम् ॥ ४३ ॥
दुग्धसागरातून उत्पन्न त्या विषाने जणू निंदेप्रमाणे आपले सामर्थ्य दाखवून शिवाच्या कंठावर निळी रेषा केली. पण तीच निळी खूण आता त्या साधुरूप प्रभूचे भूषण मानली जाते.
Verse 44
तप्यन्ते लोकतापेन साधव: प्रायशो जना: । परमाराधनं तद्धि पुरुषस्याखिलात्मन: ॥ ४४ ॥
असे म्हणतात की साधुजन लोकांच्या दुःखाने व्याकुळ होऊन बहुधा स्वेच्छेने कष्ट सहन करतात. हेच सर्वांच्या हृदयात वसणाऱ्या परम पुरुष भगवंताची सर्वोच्च आराधना मानली जाते.
Verse 45
निशम्य कर्म तच्छम्भोर्देवदेवस्य मीढुष: । प्रजा दाक्षायणी ब्रह्मा वैकुण्ठश्च शशंसिरे ॥ ४५ ॥
देवदेव व वरदायक शंभूचे ते कर्म ऐकून दाक्षायणी भवानी, प्रजा, ब्रह्मा आणि वैकुंठनाथ विष्णू—सर्वांनी त्याची अतिशय स्तुती केली।
Verse 46
प्रस्कन्नं पिबत: पाणेर्यत् किञ्चिज्जगृहु: स्म तत् । वृश्चिकाहिविषौषध्यो दन्दशूकाश्च येऽपरे ॥ ४६ ॥
शिव पित असताना त्यांच्या हातातून जे थोडे विष सांडून पसरले, ते विंचू, साप, विषारी औषधी आणि इतर विषदंशी प्राणी पिऊ लागले।
Frequently Asked Questions
The asuras sought the ‘auspicious’ front out of pride in status and ritual calculation, rejecting the tail as inauspicious. In the churning, Vāsuki’s fiery breath and smoke primarily afflicted the demons near the head, draining their strength—showing how adharmic motivation converts ‘auspiciousness’ into suffering under the Lord’s higher arrangement.
Kūrma-avatāra embodies rakṣā and līlā: when the cosmic enterprise collapses (Mandara sinks), the Lord becomes the very support (ādhāra) of the work. The mountain’s rotation becomes ‘scratching’ pleasure to Him, teaching that what is burden for worlds is effortless play for Bhagavān, while still being real protection for creation.
Hālahala emerges from the Ocean of Milk as the first result of intense churning. The narrative teaches a moral-cosmic sequence: purification and boons often follow the surfacing of latent toxicity. The Lord’s plan allows danger to manifest so that dharma (Śiva’s protective sacrifice) and divine dependence (seeking shelter) are revealed before amṛta appears.
Although Viṣṇu is present, the devas approach Sadāśiva because Śiva’s cosmic role includes bearing and neutralizing destructive forces, and because devotion in the Bhāgavata honors the Lord’s devotees as empowered protectors. The episode also establishes Śiva’s unique compassion and his service to Hari’s larger purpose.
Śiva, capable of containing cosmic dissolution energies, takes the poison into his palm and drinks it; its potency manifests as a blue mark on his throat rather than killing him. Nīlakaṇṭha (‘blue-throated’) becomes a theological symbol: voluntary acceptance of suffering for universal welfare is the highest worship of Hari present in all hearts, and Śiva’s ‘scar’ becomes an ornament of compassion.