Ashtama Skandha Adhyaya 6 - Srimad Bhagavatam | Marathi | Vedapath

Vyasa

Ashtama SkandhaAdhyaya 639 Verses

Adhyaya 6

The Lord Appears to the Devas and Instructs the Truce; Mandara Is Brought for Churning

देवतांच्या संकटातून व शरणागतीतून पुढे ब्रह्मा, शंकर आणि सर्व देवसमूहासमोर श्रीहरि प्रचंड तेजाने प्रकट झाले; त्या तेजाने त्यांची दृष्टीही दिपून गेली. ब्रह्मा व शंकरांनी कौस्तुभ, लक्ष्मी आणि दिव्य आयुधांनी शोभित मरकतवर्ण प्रभुरूप पाहिले; देवांनी भक्तिभावाने साष्टांग नमस्कार केला. ब्रह्मांनी प्रभूचे गुणातीतत्व, विश्वाचे कारण-आधार-लय आणि त्यांना प्राप्त करण्याचा मार्ग भक्तियोग—यावर तत्त्वपूर्ण स्तुती केली. देवांनी मार्गदर्शन मागितल्यावर भगवान म्हणाले—काळाच्या अनुकूल असुरांशी युक्तीने संधी करा, मंदर पर्वत दांडा व वासुकी दोर करून क्षीरसागर मंथन करा; धैर्य धरा, कालकूट विष निघाले तरी भय मानू नका आणि मध्ये मिळणाऱ्या वस्तूंवर लोभ करू नका. भगवान अंतर्धान पावल्यावर देव बलिकडे गेले; इंद्राचा विष्णुप्रेरित प्रस्ताव बलिने मान्य केला. दोन्ही पक्षांनी मंदर उचलला, पण थकून टाकला; अनेक जण चिरडले गेले. तेव्हा गरुडावर येऊन विष्णूंनी पडलेल्यांना जिवंत केले व सहजपणे मंदर समुद्रापर्यंत नेला—पुढील मंथनाची तयारी झाली.

Shlokas

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवं स्तुत: सुरगणैर्भगवान् हरिरीश्वर: । तेषामाविरभूद् राजन्सहस्रार्कोदयद्युति: ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजा परीक्षित! देवगण व ब्रह्मदेव यांनी अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर भगवान हरि प्रकट झाले. त्यांच्या देहकांतीत जणू एकाच वेळी हजार सूर्य उगवल्याचा तेज होता.

Verse 2

श्रीएवं उक्त्वा हरिवंशेण शकुन्तला पुरो हृषीकेशम् । अभ्युपगम्य महाभागा हर्षेणाभिवाद्य भास्करम् ॥ २ ॥

भगवानांच्या तेजामुळे देवतांची दृष्टी आडली गेली. म्हणून त्यांना ना आकाश, ना दिशा, ना पृथ्वी, ना स्वतः दिसले; मग समोर उपस्थित हृषीकेश कसा दिसणार?

Verse 3

विरिञ्चो भगवान्‍द‍ृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भ‍िरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥

ब्रह्मदेवांनी शंकरासह भगवानांचे ते स्वरूप पाहिले—स्फटिकासारखे स्वच्छ, मरकत-मण्यासारखे श्याम, कमळाच्या गर्भासारखे अरुण नेत्र; तप्त सुवर्णासारखे पिवळे कौशेय वस्त्र; प्रसन्न व मनोहर सर्वांग, सुंदर मुख व रम्य भुवया. मस्तकी महामणींनी जडलेला मुकुट, भुजांवर केयूर, कानातील अलंकारांनी उजळलेले कपोल आणि कमळासारखे मुख. कटीत कांचीदाम, हातात वलये, वक्षस्थळी हार, पायात नूपुर; कंठी कौस्तुभमणी, गळ्यात वनमाला, सोबत लक्ष्मीदेवी; आणि सुदर्शनादी दिव्य आयुधे मूर्तिमान होऊन सेवा करीत होती. हे रूप पाहताच ब्रह्मा, शंकर व सर्व देवगण साष्टांग दंडवत होऊन भूमीवर पडले.

Verse 4

भगवान ब्रह्मा शंकरांसह परम पुरुषाचे ते स्वच्छ, मरकत-श्याम देहदर्शन करू लागले; कमळगर्भासारखे अरुण नेत्र होते. तप्त सुवर्णासारख्या पिवळ्या रेशमी वस्त्रांनी शोभित, प्रसन्न सर्वांग, सुमुख व सुंदर भुवयांनी युक्त असे ते प्रभू होते.

Verse 5

त्यांनी प्रभूच्या मस्तकी महामणींनी जडलेला किरीट व भुजांवरील केयूर पाहिले. कानातील आभूषणांनी कपोल तेजस्वी झाले होते आणि स्मिताने मुखकमळ शोभत होते; अशी हरिमूर्ती ब्रह्मा शंकरांसह पाहू लागले.

Verse 6

त्यांनी प्रभूच्या कटीवर काञ्ची, हातात वलये, वक्षस्थळी हार आणि पायांत नूपुर पाहिले. कंठी कौस्तुभमणी झळकत होती; वनमाला धारण करून ते लक्ष्मीदेवीसह विराजमान होते.

Verse 7

सुदर्शन इत्यादी मूर्तिमान स्वास्त्रांनी सेवित त्या परम पुरुषाला पाहताच देवश्रेष्ठ ब्रह्मा शंकरांसह सर्व देवगणांबरोबर तत्क्षणी साष्टांग भूमीवर पडून प्रणाम करून स्तुती करू लागले.

Verse 8

श्रीब्रह्मोवाच अजातजन्मस्थितिसंयमाया- गुणाय निर्वाणसुखार्णवाय । अणोरणिम्नेऽपरिगण्यधाम्ने

श्रीब्रह्मा म्हणाले—हे प्रभो! आपण अजन्मा असूनही अवताररूपाने प्रकट व तिरोभाव होत राहता. आपण गुणातीत, निर्वाणसुखाच्या महासागराचे आश्रय आहात; अणूपेक्षाही अणु, अचिंत्य सत्तायुक्त परमेश्वर—आपल्याला आम्ही नमस्कार करतो.

Verse 9

रूपं तवैतत् पुरुषर्षभेज्यं श्रेयोऽर्थिभिर्वैदिकतान्त्रिकेण । योगेन धात: सह नस्त्रिलोकान् पश्याम्यमुष्मिन्नु ह विश्वमूर्तौ ॥ ९ ॥

हे पुरुषश्रेष्ठ, हे परम नियंता! जे परम कल्याण इच्छितात, ते वैदिक-तांत्रिक विधीने तुमच्या या रूपाची उपासना करतात. प्रभो, तुमच्या या विश्वमूर्ती रूपात आम्ही त्रैलोक्य पाहतो.

Verse 10

त्वय्यग्र आसीत् त्वयि मध्य आसीत् त्वय्यन्त आसीदिदमात्मतन्त्रे । त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यं घटस्य मृत्स्‍नेव पर: परस्मात् ॥ १० ॥

हे स्वातंत्र्यसंपन्न प्रभो! हे विश्व आरंभी तुमच्यात होते, मध्यात तुमच्यावरच टिकते आणि अंतकाळीही तुमच्यातच लीन होते. तुम्हीच याचे आदि, मध्य व अंत आहात—जसे माती घड्याचे कारण, आधार आणि फुटल्यावर त्याची परतफेड ठरते.

Verse 11

त्वं माययात्माश्रयया स्वयेदं निर्माय विश्वं तदनुप्रविष्ट: । पश्यन्ति युक्ता मनसा मनीषिणो गुणव्यवायेऽप्यगुणं विपश्चित: ॥ ११ ॥

हे परमेश्वरा! तुम्ही स्वयंसिद्ध व पूर्ण स्वतंत्र आहात; कोणाचीही मदत घेत नाही. आत्माश्रित मायाशक्तीने हे विश्व निर्माण करून त्यात तुम्हीच प्रवेश करता. भक्तियोगाने शुद्ध, शास्त्रप्रमाण जाणणारे व मन एकाग्र केलेले मनीषी पाहतात की गुणांच्या विकारांत असूनही तुम्ही गुणातीत व अस्पर्श आहात.

Verse 12

यथाग्निमेधस्यमृतं च गोषु भुव्यन्नमम्बूद्यमने च वृत्तिम् । योगैर्मनुष्या अधियन्ति हि त्वां गुणेषु बुद्ध्या कवयो वदन्ति ॥ १२ ॥

जसे लाकडातून अग्नी, गायींतून दूध, भूमीतून अन्न व पाणी, आणि उद्योगातून उपजीविकेची समृद्धी मिळते; तसेच भक्तियोगाच्या साधनेने या भौतिक जगात राहूनही मनुष्य तुमची कृपा प्राप्त करून बुद्धीने तुमच्याजवळ पोहोचू शकतो. धर्मशील कवीजन असेच सांगतात.

Verse 13

तं त्वां वयं नाथ समुज्जिहानं सरोजनाभातिचिरेप्सितार्थम् । द‍ृष्ट्वा गता निर्वृतमद्य सर्वे गजा दवार्ता इव गाङ्गमम्भ: ॥ १३ ॥

हे नाथ, हे सरोजनाभ! ज्यांचे दर्शन आम्ही फार काळापासून इच्छित होतो, ते तुम्ही आज आमच्यासमोर प्रकट झाला आहात. तुम्हाला पाहून आम्ही सर्वजण परम निर्वृतीला पोहोचलो आहोत—जसे दावाग्नीने त्रस्त गज गंगाजल मिळाल्यावर आनंदित होतात.

Verse 14

स त्वं विधत्स्वाखिललोकपाला वयं यदर्थास्तव पादमूलम् । समागतास्ते बहिरन्तरात्मन् किं वान्यविज्ञाप्यमशेषसाक्षिण: ॥ १४ ॥

हे अखिललोकपाल! आम्ही देवगण ज्या हेतुने तुमच्या चरणकमळांशी आलो आहोत, तो पूर्ण करा. तुम्ही अंतर्बाह्य सर्वांचे साक्षी आहात; तुम्हाला काहीही अज्ञात नाही, म्हणून पुन्हा विनंती सांगणे आवश्यक नाही.

Verse 15

अहं गिरित्रश्च सुरादयो ये दक्षादयोऽग्नेरिव केतवस्ते । किं वा विदामेश पृथग्विभाता विधत्स्व शं नो द्विजदेवमन्त्रम् ॥ १५ ॥

मी ब्रह्मा, गिरित्र शंकर व इतर देव, तसेच दक्षादी प्रजापती—तुमच्या मूळ अग्नीतील ठिणग्यांसारखेच तुमच्यामुळे प्रकाशमान आहोत. हे ईश! आम्ही तुमचे अंश; मग आमचे कल्याण काय ते आम्हाला काय कळणार? हे परमेश्वरा, द्विज व देवांना योग्य असा उद्धाराचा उपाय आम्हाला द्या.

Verse 16

श्रीशुक उवाच एवं विरिञ्चादिभिरीडितस्तद् विज्ञाय तेषां हृदयं यथैव । जगाद जीमूतगभीरया गिरा बद्धाञ्जलीन्संवृतसर्वकारकान् ॥ १६ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—ब्रह्मा आदी देवांनी अशी स्तुती केल्यावर, भगवानांनी त्यांच्या हृदयातील हेतू तसाच जाणला. मग ढगांच्या गर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने, हात जोडून सावध उभ्या असलेल्या देवांना उत्तर दिले.

Verse 17

एक एवेश्वरस्तस्मिन्सुरकार्ये सुरेश्वर: । विहर्तुकामस्तानाह समुद्रोन्मथनादिभि: ॥ १७ ॥

देवांचा स्वामी भगवान एकटाच त्या देवकार्याला समर्थ होता, तरीही समुद्रमंथनादी लीलांचा आस्वाद घ्यावा म्हणून त्याने देवांना असे सांगितले.

Verse 18

श्रीभगवानुवाच हन्त ब्रह्मन्नहो शम्भो हे देवा मम भाषितम् । श‍ृणुतावहिता: सर्वे श्रेयो व: स्याद् यथा सुरा: ॥ १८ ॥

श्रीभगवान म्हणाले—हे ब्रह्मन्! अहो शंभो! हे देवांनो! तुम्ही सर्वांनी सावध होऊन माझे वचन ऐका; मी जे बोलेन त्यातून तुमचे कल्याण होईल.

Verse 19

यात दानवदैतेयैस्तावत् सन्धिर्विधीयताम् । कालेनानुगृहीतैस्तैर्यावद् वो भव आत्मन: ॥ १९ ॥

जोपर्यंत तुम्ही समृद्ध होत नाही, तोपर्यंत काळाने अनुकूल झालेले दानव‑दैत्य यांच्याशी संधी करा, जेणेकरून तुमचे स्वहित साधेल।

Verse 20

अरयोऽपि हि सन्धेया: सति कार्यार्थगौरवे । अहिमूषिकवद् देवा ह्यर्थस्य पदवीं गतै: ॥ २० ॥

कार्य व स्वार्थ अत्यंत महत्त्वाचे असतील तर शत्रूंशीही संधी करावी लागते. हे देवांनो, स्वार्थसिद्धीसाठी सर्प‑उंदीर न्यायाप्रमाणे वागावे.

Verse 21

अमृतोत्पादने यत्न: क्रियतामविलम्बितम् । यस्य पीतस्य वै जन्तुर्मृत्युग्रस्तोऽमरो भवेत् ॥ २१ ॥

अमृत निर्माणाचा प्रयत्न त्वरित, विलंब न करता करा; ते पिल्यावर मृत्युग्रस्त प्राणीही अमर होतो।

Verse 22

क्षिप्‍त्वा क्षीरोदधौ सर्वा वीरुत्तृणलतौषधी: । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् ॥ २२ ॥ सहायेन मया देवा निर्मन्थध्वमतन्द्रिता: । क्लेशभाजो भविष्यन्ति दैत्या यूयं फलग्रहा: ॥ २३ ॥

हे देवांनो, क्षीरसागरात सर्व प्रकारच्या वनस्पती, तृण, लता व औषधी टाका. मग मंदर पर्वत मथणी आणि वासुकी दोर करून, माझ्या सहाय्याने, निष्काळजी न होता क्षीरसागराचे मंथन करा.

Verse 23

अशा मंथनात दैत्य कष्ट भोगतील; पण हे देवांनो, फळाचे ग्रहणकर्ते तुम्हीच व्हाल—समुद्रातून निघालेले अमृत तुम्हालाच मिळेल।

Verse 24

यूयं तदनुमोदध्वं यदिच्छन्त्यसुरा: सुरा: । न संरम्भेण सिध्यन्ति सर्वार्था: सान्‍त्वया यथा ॥ २४ ॥

हे देवांनो! धैर्य व शांततेने सर्व कार्य सिद्ध होते; क्रोधाने उद्दिष्ट साधत नाही. म्हणून असुर जे मागतील त्यास संमती द्या.

Verse 25

न भेतव्यं कालकूटाद् विषाज्जलधिसम्भवात् । लोभ: कार्यो न वो जातु रोष: कामस्तु वस्तुषु ॥ २५ ॥

क्षीरसागरातून ‘कालकूट’ नावाचे विष उत्पन्न होईल; त्याची भीती बाळगू नका. आणि विविध पदार्थ निघतील तेव्हा लोभ, मिळविण्याची व्याकुळता वा क्रोध कधीही करू नका.

Verse 26

श्रीशुक उवाच इति देवान्समादिश्य भगवान् पुरुषोत्तम: । तेषामन्तर्दधे राजन्स्वच्छन्दगतिरीश्वर: ॥ २६ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजा परीक्षित! अशा रीतीने देवांना उपदेश करून स्वेच्छागती ईश्वर, पुरुषोत्तम भगवान्, त्यांच्या समोरून अंतर्धान पावले.

Verse 27

अथ तस्मै भगवते नमस्कृत्य पितामह: । भवश्च जग्मतु: स्वं स्वं धामोपेयुर्बलिं सुरा: ॥ २७ ॥

मग पितामह ब्रह्मा आणि भगवान् शंकर यांनी प्रभूला नमस्कार करून आपापल्या धामास प्रस्थान केले. त्यानंतर सर्व देवता महाराज बलिकडे गेले.

Verse 28

द‍ृष्ट्वारीनप्यसंयत्ताञ्जातक्षोभान्स्वनायकान् । न्यषेधद् दैत्यराट् श्लोक्य: सन्धिविग्रहकालवित् ॥ २८ ॥

आपले सेनापती शत्रूंना मारण्यास उद्यत व क्षुब्ध झालेले पाहूनही—देवता युद्धभाव न ठेवता येत आहेत हे पाहून—संधी व विग्रहाचा काळ जाणणारा कीर्तिमान दैत्यराज बलीने त्यांना रोखले.

Verse 29

ते वैरोचनिमासीनं गुप्तं चासुरयूथपै: । श्रिया परमया जुष्टं जिताशेषमुपागमन् ॥ २९ ॥

देव वैरोचनपुत्र बली महाराजाजवळ आले व त्याच्या निकट बसले. तो असुरसेनापतींनी संरक्षित, परम ऐश्वर्याने युक्त आणि सर्व विश्व जिंकलेला होता.

Verse 30

महेन्द्र: श्लक्ष्णया वाचा सान्‍त्वयित्वा महामति: । अभ्यभाषत तत् सर्वं शिक्षितं पुरुषोत्तमात् ॥ ३० ॥

महेन्द्राने मृदू वाणीने त्या महामती बलीला संतुष्ट करून, पुरुषोत्तम भगवान विष्णूकडून शिकलेले सर्व प्रस्ताव विनयाने मांडले.

Verse 31

तत्त्वरोचत दैत्यस्य तत्रान्ये येऽसुराधिपा: । शम्बरोऽरिष्टनेमिश्च ये च त्रिपुरवासिन: ॥ ३१ ॥

इंद्राने मांडलेले प्रस्ताव दैत्यराज बलीला तत्क्षणी रुचले. शंबर, अरिष्टनेमि आदी असुराधिप तसेच त्रिपुरातील सर्व निवासी यांनीही ते लगेच स्वीकारले.

Verse 32

ततो देवासुरा: कृत्वा संविदं कृतसौहृदा: । उद्यमं परमं चक्रुरमृतार्थे परन्तप ॥ ३२ ॥

हे शत्रुदमन परिक्षित! त्यानंतर देव आणि असुरांनी मैत्री करून संधी केली. मग अमृतासाठी त्यांनी अत्यंत मोठा उद्योग आरंभ केला.

Verse 33

ततस्ते मन्दरगिरिमोजसोत्पाट्य दुर्मदा: । नदन्त उदधिं निन्यु: शक्ता: परिघबाहव: ॥ ३३ ॥

त्यानंतर अत्यंत बलवान देव व असुर, गदेसारख्या दृढ भुजांनी युक्त, मदोन्मत्त होऊन मंदर पर्वत उपटून काढला. मोठ्या गर्जना करीत ते त्याला क्षीरसागराकडे घेऊन गेले.

Verse 34

दूरभारोद्वहश्रान्ता: शक्रवैरोचनादय: । अपारयन्तस्तं वोढुं विवशा विजहु: पथि ॥ ३४ ॥

दूरवर मोठा पर्वत वाहून नेताना शक्र, वैरोचन (बली) इत्यादी देव-दानव थकले. तो उचलू न शकल्याने त्यांनी तो वाटेतच टाकून दिला.

Verse 35

निपतन्स गिरिस्तत्र बहूनमरदानवान् । चूर्णयामास महता भारेण कनकाचल: ॥ ३५ ॥

तेव्हा सुवर्णमय अत्यंत जड मंदराचल पर्वत कोसळला आणि आपल्या प्रचंड भाराने अनेक देव-दानवांना चिरडून टाकले.

Verse 36

तांस्तथा भग्नमनसो भग्नबाहूरुकन्धरान् । विज्ञाय भगवांस्तत्र बभूव गरुडध्वज: ॥ ३६ ॥

त्यांचे मन खचले होते आणि त्यांच्या बाहू, मांड्या व खांदे मोडले होते. हे जाणून सर्वज्ञ भगवान गरुडध्वज तेथे प्रकट झाले.

Verse 37

गिरिपातविनिष्पिष्टान्विलोक्यामरदानवान् । ईक्षया जीवयामास निर्जरान् निर्व्रणान् यथा ॥ ३७ ॥

पर्वत पडून चिरडले गेलेले देव-दानव पाहून भगवानांनी केवळ दृष्टिक्षेपाने त्यांना पुन्हा जीवंत केले. ते शोकमुक्त झाले आणि शरीरावर जखमही उरली नाही.

Verse 38

गिरिं चारोप्य गरुडे हस्तेनैकेन लीलया । आरुह्य प्रययावब्धिं सुरासुरगणैर्वृत: ॥ ३८ ॥

भगवानांनी एका हाताने लीलया पर्वत उचलून गरुडाच्या पाठीवर ठेवला. मग स्वतःही गरुडावर आरूढ होऊन देव-दानवांनी वेढलेला क्षीरसागराकडे प्रस्थान केले.

Verse 39

अवरोप्य गिरिं स्कन्धात् सुपर्ण: पततां वर: । ययौ जलान्त उत्सृज्य हरिणा स विसर्जित: ॥ ३९ ॥

त्यानंतर पक्षिश्रेष्ठ गरुडाने मंदर पर्वत खांद्यावरून उतरवून जलाजवळ आणून ठेवला. मग भगवान हरि यांच्या आज्ञेने तो ते स्थान सोडून निघून गेला।

Frequently Asked Questions

Why does Lord Viṣṇu tell the demigods to make peace with the asuras in Bhagavatam 8.6?

The chapter states that the asuras were ‘favored by time’ (kāla), so direct confrontation would not yield the devas’ welfare. Viṣṇu teaches upāya-kauśalya: for a higher objective (amṛta and restoration of cosmic balance), one may adopt a temporary truce—even with enemies—while remaining internally steady and dharmically guided.

How is the Lord described when He appears before Brahmā and Śiva, and what is the theological point of that vision?

He is described as radiantly effulgent (blinding like thousands of suns), yet personally beautiful: marakata-like dark complexion, lotus-reddish eyes, yellow garments, jeweled helmet, ornaments, garlands, Kaustubha, weapons, and Lakṣmī. The theological point is that Bhagavān is simultaneously transcendent (beyond guṇas and ordinary perception) and personal (sac-cid-ānanda vigraha), approachable through devotion rather than material vision.

What is the significance of kālakūṭa poison being predicted before the churning begins?

Viṣṇu’s warning frames the churning as a process where dangerous and distracting byproducts appear before the final goal (amṛta). It teaches steadiness (kṣānti/śānti), freedom from fear and greed, and trust in divine oversight—an ethical and spiritual template for pursuing higher ends without being derailed by intermediate crises or temptations.

Who is Bali in this chapter, and why does he accept Indra’s proposal?

Bali Mahārāja, son of Virocana, is the asura king portrayed as politically discerning—knowing when to fight and when to make peace. He accepts because the devas approach without hostility and because the proposal promises a strategic advantage (participation in producing nectar), aligning with statecraft even within asuric power politics.