Adhyaya 4
Aftermath of Gajendra’s Deliverance: Hūhū’s Release, Indradyumna’s Curse, and Sārūpya-mukti
गजेन्द्राचा नक्रापासून भगवंतांनी केलेला अद्भुत उद्धार झाल्यावर संपूर्ण विश्व आनंदित होते. देव, ऋषी, गंधर्व, चारण व सिद्ध ढोल-ताशे, गीते आणि पुष्पवृष्टीने पुरुषोत्तमाची स्तुती करतात. तो नक्र प्रत्यक्षात देवलाच्या शापाने बाधित गंधर्वराज हूहू होता; प्रभूच्या कृपेने मुक्त होताच त्याला दिव्य रूप प्राप्त होते, तो योग्य प्रार्थना करतो, प्रदक्षिणा घालतो आणि शुद्ध होऊन गंधर्वलोकात परततो. गजेन्द्रही भगवद्स्पर्शाने अविद्या व बंधनातून मुक्त होऊन सारूप्य-मुक्ती मिळवतो—पीतांबरधारी, चतुर्भुज, प्रभूसदृश रूप. शुकदेव सांगतात की गजेन्द्र पूर्वजन्मी द्रविड देशातील पांड्यराज इंद्रद्युम्न नावाचा वैष्णव राजा होता; मौनव्रत व तन्मय उपासनेमुळे अगस्त्याच्या क्रोधातून त्याला हत्ती होण्याचा शाप मिळाला, पण भक्ताने तो प्रभूची इच्छा मानून स्वीकारला आणि भक्तिस्मृती टिकून राहिली. नंतर भगवान गरुडावर आरूढ होऊन गजेन्द्राला सोबत घेऊन स्वधामास जातात. श्रवणफल असे—ही कथा ऐकणे मंगलदायक, कलिदोषापासून रक्षण करणारे व वाईट स्वप्नांचे निवारण करणारे आहे; सकाळी पठणास योग्य. शेवटी प्रसन्न प्रभू सर्वांसमक्ष गजेन्द्राला वर देण्यासाठी बोलण्यास सिद्ध होतात, पुढील संवादाची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तदा देवर्षिगन्धर्वा ब्रह्मेशानपुरोगमा: । मुमुचु: कुसुमासारं शंसन्त: कर्म तद्धरे: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—भगवानांनी गजेन्द्राचा उद्धार केला तेव्हा ब्रह्मा व शंकर यांच्या नेतृत्वाखाली देव, देवर्षी आणि गंधर्वांनी त्या हरिकर्माची स्तुती केली व प्रभू आणि गजेन्द्रावर पुष्पवृष्टी केली।
Verse 2
नेदुर्दुन्दुभयो दिव्या गन्धर्वा ननृतुर्जगु: । ऋषयश्चारणा: सिद्धास्तुष्टुवु: पुरुषोत्तमम् ॥ २ ॥
दिव्य दुंदुभी वाजू लागल्या, गंधर्व नाचू व गाऊ लागले। ऋषी, चारण आणि सिद्धांनी पुरुषोत्तम प्रभूची स्तुती केली।
Verse 3
योऽसौ ग्राह: स वै सद्य: परमाश्चर्यरूपधृक् । मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तम: ॥ ३ ॥ प्रणम्य शिरसाधीशमुत्तमश्लोकमव्ययम् । अगायत यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथम् ॥ ४ ॥
देवल मुनींच्या शापामुळे गंधर्वश्रेष्ठ राजा हूहू ग्राह झाला होता. आता भगवंतांच्या कृपेने मुक्त होताच त्याने तत्काळ अत्यंत अद्भुत व सुंदर गंधर्वरूप धारण केले. हे कोणाच्या कृपेने घडले हे जाणून त्याने मस्तक झुकवून अव्यय उत्तमश्लोक प्रभूंना प्रणाम केला आणि कीर्तनीय गुणांनी युक्त प्रभूचे यशोगान सुरू केले।
Verse 4
योऽसौ ग्राह: स वै सद्य: परमाश्चर्यरूपधृक् । मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तम: ॥ ३ ॥ प्रणम्य शिरसाधीशमुत्तमश्लोकमव्ययम् । अगायत यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथम् ॥ ४ ॥
देवल मुनींच्या शापामुळे गंधर्वश्रेष्ठ राजा हूहू ग्राह झाला होता. आता भगवंतांच्या कृपेने मुक्त होताच त्याने तत्काळ अत्यंत अद्भुत व सुंदर गंधर्वरूप धारण केले. हे कोणाच्या कृपेने घडले हे जाणून त्याने मस्तक झुकवून अव्यय उत्तमश्लोक प्रभूंना प्रणाम केला आणि कीर्तनीय गुणांनी युक्त प्रभूचे यशोगान सुरू केले।
Verse 5
सोऽनुकम्पित ईशेन परिक्रम्य प्रणम्य तम् । लोकस्य पश्यतो लोकं स्वमगान्मुक्तकिल्बिष: ॥ ५ ॥
ईश्वराच्या निरहेतुक कृपेने अनुग्रहित होऊन आणि आपले मूळ स्वरूप प्राप्त करून, राजा हूहूने प्रभूची प्रदक्षिणा घातली व दंडवत् प्रणाम केला. मग ब्रह्मा आदी देवांच्या साक्षीने तो गंधर्वलोकात परत गेला; तो सर्व पापकर्मफलांपासून मुक्त झाला होता.
Verse 6
गजेन्द्रो भगवत्स्पर्शाद् विमुक्तोऽज्ञानबन्धनात् । प्राप्तो भगवतो रूपं पीतवासाश्चतुर्भुज: ॥ ६ ॥
भगवानांच्या करस्पर्शानेच हत्तींचा राजा गजेन्द्र तत्क्षणी अज्ञान व बंधनातून मुक्त झाला. त्यामुळे त्याला सारूप्य-मुक्ती प्राप्त झाली आणि तो प्रभूसारखा देहधारी झाला—पीतांबरधारी व चतुर्भुज.
Verse 7
स वै पूर्वमभूद् राजा पाण्ड्यो द्रविडसत्तम: । इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो विष्णुव्रतपरायण: ॥ ७ ॥
हा गजेन्द्र पूर्वी द्रविड प्रदेशातील पाण्ड्य देशाचा राजा होता. तो इन्द्रद्युम्न महाराज म्हणून प्रसिद्ध होता आणि विष्णुव्रतपरायण वैष्णव होता.
Verse 8
स एकदाराधनकाल आत्मवान् गृहीतमौनव्रत ईश्वरं हरिम् । जटाधरस्तापस आप्लुतोऽच्युतं समर्चयामास कुलाचलाश्रम: ॥ ८ ॥
इन्द्रद्युम्न महाराजांनी गृहस्थाश्रम सोडून कुलाचल (मलय पर्वत) येथील आश्रमात निवास केला. जटाधारी तपस्वी होऊन ते सदैव हरिच्या आराधनेत रत असत. एकदा मौनव्रत धारण करून आत्मसंयमी अवस्थेत ते अच्युत प्रभूच्या पूजेत पूर्णतः तल्लीन झाले होते.
Verse 9
यदृच्छया तत्र महायशा मुनि: समागमच्छिष्यगणै: परिश्रित: । तं वीक्ष्य तूष्णीमकृतार्हणादिकं रहस्युपासीनमृषिश्चुकोप ह ॥ ९ ॥
त्याच वेळी योगायोगाने महायशस्वी मुनी अगस्त्य शिष्यगणांनी वेढलेले तेथे आले. त्यांनी पाहिले की एकांतात बसलेले इन्द्रद्युम्न महाराज मौन आहेत आणि स्वागत-सत्काराचा शिष्टाचार करत नाहीत; हे पाहून ऋषी फार क्रोधित झाले.
Verse 10
तस्मा इमं शापमदादसाधु- रयं दुरात्माकृतबुद्धिरद्य । विप्रावमन्ता विशतां तमिस्रं यथा गज: स्तब्धमति: स एव ॥ १० ॥
तेव्हा अगस्त्य मुनींनी राजाला शाप दिला—हा राजा असाधू व दुरात्मा आहे. अल्पबुद्धी होऊन याने ब्राह्मणाचा अपमान केला; म्हणून तो तमिस्र अंधकारात जावो आणि हत्तीचे जड, मूक शरीर प्राप्त करो।
Verse 11
श्रीशुक उवाच एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान् नृप सानुग: । इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिर्दिष्टं तदुपधारयन् ॥ ११ ॥ आपन्न: कौञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् । हर्यर्चनानुभावेन यद्गजत्वेऽप्यनुस्मृति: ॥ १२ ॥
श्रीशुक म्हणाले—हे राजा, असा शाप देऊन भगवान् अगस्त्य शिष्यांसह तेथून निघून गेले. राजर्षी इन्द्रद्युम्नानेही ते दैव-इच्छा मानून तो शाप आनंदाने स्वीकारला।
Verse 12
श्रीशुक उवाच एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान् नृप सानुग: । इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिर्दिष्टं तदुपधारयन् ॥ ११ ॥ आपन्न: कौञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् । हर्यर्चनानुभावेन यद्गजत्वेऽप्यनुस्मृति: ॥ १२ ॥
नंतर तो कुंजर-योनीत (हत्तीच्या जन्मात) पडला, जी आत्मस्मृती नष्ट करणारी आहे. तरीही हरि-आराधनेच्या प्रभावाने, हत्तीदेहातही त्याला प्रभूची पूजा व स्तुती कशी करावी याची स्मृती राहिली।
Verse 13
एवं विमोक्ष्य गजयूथपमब्जनाभ- स्तेनापि पार्षदगतिं गमितेन युक्त: । गन्धर्वसिद्धविबुधैरुपगीयमान- कर्माद्भुतं स्वभवनं गरुडासनोऽगात् ॥ १३ ॥
अंबजनाभ भगवानांनी गजयूथपतीला मगराच्या पकडीतून आणि मगरासारख्या संसारातूनही मुक्त करून त्याला सारूप्य-मुक्ती व पार्षदपद दिले. गंधर्व, सिद्ध व देव त्यांच्या अद्भुत कर्मांचे गान करीत होते; तेव्हा गरुडावर आरूढ प्रभू आपल्या दिव्य धामाला परत गेले आणि गजेंद्रालाही सोबत नेले।
Verse 14
एतन्महाराज तवेरितो मया कृष्णानुभावो गजराजमोक्षणम् । स्वर्ग्यं यशस्यं कलिकल्मषापहं दु:स्वप्ननाशं कुरुवर्य शृण्वताम् ॥ १४ ॥
हे महाराज, मी तुम्हाला कृष्णाचा अद्भुत प्रभाव—गजराजमोक्षणाची कथा—सांगितली. हे कुरुश्रेष्ठ, हे ऐकणाऱ्यांना स्वर्ग्य फल, भक्त म्हणून कीर्ती, कलियुगाच्या कल्मषाचा नाश आणि दुःस्वप्नांचा अंत प्राप्त होतो।
Verse 15
यथानुकीर्तयन्त्येतच्छ्रेयस्कामा द्विजातय: । शुचय: प्रातरुत्थाय दु:स्वप्नाद्युपशान्तये ॥ १५ ॥
म्हणून जे आपले कल्याण इच्छितात—विशेषतः वैष्णव ब्राह्मणांसह शुचि द्विज—त्यांनी सकाळी शय्येतून उठून, कोणताही बदल न करता, हे पवित्र आख्यान यथावत् कीर्तन करावे, जेणेकरून दु:स्वप्नादी त्रास शांत होतील।
Verse 16
इदमाह हरि: प्रीतो गजेन्द्रं कुरुसत्तम । शृण्वतां सर्वभूतानां सर्वभूतमयो विभु: ॥ १६ ॥
हे कुरुश्रेष्ठ! सर्वभूतांचा अंतर्यामी, सर्वव्यापी प्रभू हरि प्रसन्न होऊन, तेथे उपस्थित सर्व प्राणी ऐकत असताना गजेन्द्राला उद्देशून बोलला।
Frequently Asked Questions
The crocodile was King Hūhū, a Gandharva cursed by Devala Muni. The Bhāgavata presents his animal embodiment as the karmic and juridical effect of a brāhmaṇa’s śāpa, yet his deliverance shows that contact with the Lord overrides accumulated reactions and restores the soul’s higher destiny.
Sārūpya-mukti is liberation in which the devotee attains a form resembling the Lord’s, here described as four-armed and clad in yellow garments. Gajendra receives it because the Lord personally touches and rescues him, indicating both the intensity of his surrender and the Lord’s independent bestowal of grace upon a devotee.
The narrative frames the curse as arising from a perceived breach of etiquette toward Agastya Muni, but it also emphasizes divine orchestration: Indradyumna, being a devotee, accepts the curse as the Lord’s will. The theological point is that bhakti is not destroyed by adverse karma; rather, devotion can persist and mature through it.
Śukadeva states that hearing this account makes one fit for higher destinations, grants a devotional reputation, protects from Kali-yuga’s contamination, and prevents bad dreams. The text further recommends morning recitation—especially by the varṇas and particularly brāhmaṇa Vaiṣṇavas—as a practical śāstric remedy rooted in śravaṇa and smṛti.