Adhyaya 23
Bali Liberated, Prahlāda Blessed, and Vāmana Accepted as Universal Protector
भगवानांच्या अंतिम वचनांनंतर भक्तिभावाने भारावलेले बळी महाराज स्तुती व नमस्कार करतात. वरुणाच्या नागपाशातून मुक्त होऊन ते सुतललोकात प्रवेश करतात; आणि भगवान इंद्राला स्वर्गाधिपत्य परत देऊन अदितीची इच्छा पूर्ण करत विश्व-व्यवस्था स्थिर करतात. बळीची मुक्ती व वरदान ऐकून प्रह्लाद महाराज गहन भक्तिचिंतन मांडतात—भगवान परमात्मा म्हणून सम आहेत, तरी भक्तांवर विशेष कृपा करतात; कल्पवृक्षाप्रमाणे जसा भाव घेऊन कोणी येतो तसा प्रत्युत्तर मिळतो, म्हणून त्यांचा ‘पक्षपात’ हा दिव्य नियमच आहे. मग भगवान प्रह्लादाला सुतलला जाण्याची आज्ञा देतात व तेथे चतुर्भुज नारायणरूपाने नित्य दर्शन देईन असे वचन देऊन कर्मबंधनातून मुक्त करतात. पुढे हरि शुकराचार्यांना यज्ञातील त्रुटी ओळखून दूर करण्यास सांगतात; शुक म्हणतात की भगवन्नाम-संकीर्तन सर्व विधिदोष पूर्ण करते आणि ते आदेशानुसार तपशील दुरुस्त करतात. शेवटी देव व ऋषी उपेंद्र (वामन) यांना वेद-धर्मांचे परम रक्षक मानतात; इंद्र वामनाच्या संरक्षणाखाली पुन्हा राज्य मिळवतो. शुकदेव वामन–त्रिविक्रम कथाश्रवणाची मुक्तिदायक महिमा सांगून, अवतारकथा ही भागवतात शासनापासून मोक्षापर्यंतची वाट आहे असे उपसंहार करतात।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्युक्तवन्तं पुरुषं पुरातनं महानुभावोऽखिलसाधुसम्मत: । बद्धाञ्जलिर्बाष्पकलाकुलेक्षणो भक्त्युत्कलो गद्गदया गिराब्रवीत् ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—अशा रीतीने सनातन पुरुषोत्तम भगवानांनी सांगितल्यावर, सर्व साधूंनी मान्य असा महात्मा बली महाराज हात जोडून, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी व भक्तिभावाने गद्गद वाणीने असे बोलला।
Verse 2
श्रीबलिरुवाच अहो प्रणामाय कृत: समुद्यम: प्रपन्नभक्तार्थविधौ समाहित: । यल्लोकपालैस्त्वदनुग्रहोऽमरै- रलब्धपूर्वोऽपसदेऽसुरेऽर्पित: ॥ २ ॥
श्रीबली महाराज म्हणाले—अहो! आपल्याला नमस्कार करण्याचा केवळ प्रयत्नही किती अद्भुत फल देतो! मी फक्त प्रणाम करण्याचा उद्यम केला, तरी शरणागत भक्तांचे कल्याण करणाऱ्या आपण मला कृपा केलीत. जो अनुग्रह लोकपाल देवांनाही कधी मिळाला नाही, तोच आपण माझ्यासारख्या पतित असुरावर निरपेक्ष दयेने केला।
Verse 3
श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा हरिमानत्य ब्रह्माणं सभवं तत: । विवेश सुतलं प्रीतो बलिर्मुक्त: सहासुरै: ॥ ३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—असे बोलून बली महाराजांनी प्रथम भगवान् हरिला प्रणाम केला, नंतर ब्रह्मदेव व भगवान् शंकरालाही नमस्कार केला। मग वरुणाच्या नागपाशाच्या बंधनातून मुक्त होऊन, असुरांसह प्रसन्नचित्ताने ते सुतल लोकात प्रविष्ट झाले।
Verse 4
एवमिन्द्राय भगवान् प्रत्यानीय त्रिविष्टपम् । पूरयित्वादिते: काममशासत् सकलं जगत् ॥ ४ ॥
अशा प्रकारे भगवानांनी इंद्राला त्रिविष्टप (स्वर्ग) परत दिला, आणि देवमाता अदितीची इच्छा पूर्ण करून संपूर्ण जगताचे शासन केले।
Verse 5
लब्धप्रसादं निर्मुक्तं पौत्रं वंशधरं बलिम् । निशाम्य भक्तिप्रवण: प्रह्लाद इदमब्रवीत् ॥ ५ ॥
आपला पौत्र वंशधर बळी बंधनातून मुक्त होऊन भगवंतांची कृपा प्राप्त झाली हे पाहून भक्तिभावाने द्रवलेल्या प्रह्लादाने असे म्हटले।
Verse 6
श्रीप्रह्लाद उवाच नेमं विरिञ्चो लभते प्रसादं न श्रीर्न शर्व: किमुतापरेऽन्ये । यन्नोऽसुराणामसि दुर्गपालो विश्वाभिवन्द्यैरभिवन्दिताङ्घ्रि: ॥ ६ ॥
प्रह्लाद म्हणाला—हे सर्वत्र पूज्य परमेश्वरा! ज्यांच्या चरणकमलांना ब्रह्मा व शंकरही वंदन करतात, असा प्रसाद न ब्रह्माला मिळाला, न लक्ष्मीला, न शंकराला; मग इतरांची काय कथा! तरीही आपण आम्हा असुरांचे रक्षण कराल असे वचन देता।
Verse 7
यत्पादपद्ममकरन्दनिषेवणेन ब्रह्मादय: शरणदाश्नुवते विभूती: । कस्माद् वयं कुसृतय: खलयोनयस्ते दाक्षिण्यदृष्टिपदवीं भवत: प्रणीता: ॥ ७ ॥
हे सर्वांचा आश्रय असलेल्या प्रभो! आपल्या चरणकमलांच्या मकरंदाचे—म्हणजे सेवाभावाचे—आस्वादन करून ब्रह्मा आदी सिद्धी प्राप्त करतात. मग आम्ही दुष्ट, कुटिल, असुरकुळात जन्मलेले, आपल्या कृपादृष्टीचे पात्र कसे झालो? हे केवळ आपल्या अहैतुकी दयेनेच शक्य झाले।
Verse 8
चित्रं तवेहितमहोऽमितयोगमाया- लीलाविसृष्टभुवनस्य विशारदस्य । सर्वात्मन: समदृशोऽविषम: स्वभावो भक्तप्रियो यदसि कल्पतरुस्वभाव: ॥ ८ ॥
हे प्रभो! आपली लीला किती अद्भुत! आपल्या अमित योगमायेने विश्वांची निर्मिती केली आणि तिच्या प्रतिबिंबित शक्तीने भौतिक सृष्टी प्रकट झाली. आपण सर्वात्मा असल्याने सर्वांवर समदृष्टी ठेवता; तरीही भक्तांवर विशेष कृपा करता—हे पक्षपात नाही, कारण आपण कल्पवृक्षासारखे प्रत्येकाच्या इच्छेनुसार फल देता।
Verse 9
श्रीभगवानुवाच वत्स प्रह्लाद भद्रं ते प्रयाहि सुतलालयम् । मोदमान: स्वपौत्रेण ज्ञातीनां सुखमावह ॥ ९ ॥
भगवान म्हणाले—वत्सा प्रह्लाद, तुझे कल्याण असो. आत्ता तू सुतल लोकात जा; तेथे आपल्या पौत्रासह व इतर नातलगांसोबत आनंद कर आणि आपल्या ज्ञातिबांधवांना सुख दे।
Verse 10
नित्यं द्रष्टासि मां तत्र गदापाणिमवस्थितम् । मद्दर्शनमहाह्लादध्वस्तकर्मनिबन्धन: ॥ १० ॥
तू तेथे नित्य मला माझ्या स्वाभाविक रूपात शंख, चक्र, गदा व पद्म धारण केलेला पाहशील. माझ्या दर्शनातून होणाऱ्या परम आनंदाने तुझे कर्मबंधन नष्ट होईल आणि पुन्हा फलासक्त कर्मांचे बंधन राहणार नाही.
Verse 11
श्रीशुक उवाच आज्ञां भगवतो राजन्प्रह्लादो बलिना सह । बाढमित्यमलप्रज्ञो मूर्ध्न्याधाय कृताञ्जलि: ॥ ११ ॥ परिक्रम्यादिपुरुषं सर्वासुरचमूपति: । प्रणतस्तदनुज्ञात: प्रविवेश महाबिलम् ॥ १२ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजा परीक्षित! बलि महाराजासह प्रह्लाद महाराजांनी, जे सर्व असुरसेनापतींचे अधिपती होते, हात जोडून भगवंताची आज्ञा मस्तकी धारण केली व ‘बाढम्’ असे म्हणून मान्य केले. मग आदिपुरुषाची प्रदक्षिणा करून, प्रणाम करून, त्यांची अनुमती घेऊन सुतल नावाच्या महाबिलात प्रवेश केला.
Verse 12
श्रीशुक उवाच आज्ञां भगवतो राजन्प्रह्लादो बलिना सह । बाढमित्यमलप्रज्ञो मूर्ध्न्याधाय कृताञ्जलि: ॥ ११ ॥ परिक्रम्यादिपुरुषं सर्वासुरचमूपति: । प्रणतस्तदनुज्ञात: प्रविवेश महाबिलम् ॥ १२ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजा परीक्षित! बलि महाराजासह प्रह्लाद महाराजांनी, जे सर्व असुरसेनापतींचे अधिपती होते, हात जोडून भगवंताची आज्ञा मस्तकी धारण केली व ‘बाढम्’ असे म्हणून मान्य केले. मग आदिपुरुषाची प्रदक्षिणा करून, प्रणाम करून, त्यांची अनुमती घेऊन सुतल नावाच्या महाबिलात प्रवेश केला.
Verse 13
अथाहोशनसं राजन्हरिर्नारायणोऽन्तिके । आसीनमृत्विजां मध्ये सदसि ब्रह्मवादिनाम् ॥ १३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—त्यानंतर, हे महाराज परीक्षित! हरि नारायणांनी जवळ बसलेल्या शुक्राचार्यांना, जे ब्रह्मवादी ऋत्विजांच्या मध्येसभेत आसनस्थ होते, संबोधिले.
Verse 14
ब्रह्मन् सन्तनु शिष्यस्य कर्मच्छिद्रं वितन्वत: । यत् तत् कर्मसु वैषम्यं ब्रह्मदृष्टं समं भवेत् ॥ १४ ॥
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण शुक्राचार्य! तुमच्या शिष्य बलि महाराजांच्या यज्ञकर्मात जी त्रुटी किंवा विसंगती आहे ती कृपया सांग. योग्य ब्राह्मणांच्या साक्षीने विचार झाल्यावर ते कर्मातील वैषम्य सम होईल, म्हणजे दोष निवळेल.
Verse 15
श्रीशुक्र उवाच कुतस्तत्कर्मवैषम्यं यस्य कर्मेश्वरो भवान् । यज्ञेशो यज्ञपुरुष: सर्वभावेन पूजित: ॥ १५ ॥
श्रीशुक्राचार्य म्हणाले—हे प्रभो! यज्ञकर्मांत तूच कर्मेश्वर, यज्ञेश व यज्ञपुरुष आहेस; सर्वभावे तुझी पूजा होते. ज्याने तुला पूर्ण तृप्त केले, त्याच्या यज्ञकर्मात विसंगती किंवा दोष कसा राहील?
Verse 16
मन्त्रतस्तन्त्रतश्छिद्रं देशकालार्हवस्तुत: । सर्वं करोति निश्छिद्रमनुसङ्कीर्तनं तव ॥ १६ ॥
मंत्रोच्चार, तंत्र-विधी, तसेच देश-काल, पात्र व सामग्री यांत त्रुटी असू शकतात; पण तुझ्या पवित्र नामाचे अनुसंकीर्तन सर्व काही निर्दोष करते.
Verse 17
तथापि वदतो भूमन् करिष्याम्यनुशासनम् । एतच्छ्रेय: परं पुंसां यत् तवाज्ञानुपालनम् ॥ १७ ॥
तरीही, हे प्रभो, तू सांगतोस म्हणून मी तुझे अनुशासन पाळीन. मनुष्यांसाठी परम कल्याण हेच—तुझ्या आज्ञेचे पालन करणे.
Verse 18
श्रीशुक उवाच प्रतिनन्द्य हरेराज्ञामुशना भगवानिति । यज्ञच्छिद्रं समाधत्त बलेर्विप्रर्षिभि: सह ॥ १८ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—अशा रीतीने हरिच्या आज्ञेचा सन्मानपूर्वक स्वीकार करून, महाप्रतापी शुक्राचार्यांनी श्रेष्ठ ब्राह्मण-ऋषींंसह बली महाराजांच्या यज्ञातील उणिवा भरून काढण्यास सुरुवात केली.
Verse 19
एवं बलेर्महीं राजन् भिक्षित्वा वामनो हरि: । ददौ भ्रात्रे महेन्द्राय त्रिदिवं यत्परैर्हृतम् ॥ १९ ॥
हे राजा परीक्षित! अशा प्रकारे वामनरूप हरिने भिक्षा मागून बली महाराजाची सर्व भूमी घेतली आणि शत्रूंनी हिरावून घेतलेले त्रिदिव (स्वर्ग) आपल्या भ्राता महेंद्र इंद्राला परत दिले.
Verse 20
प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा देवर्षिपितृभूमिपै: । दक्षभृग्वङ्गिरोमुख्यै: कुमारेण भवेन च ॥ २० ॥ कश्यपस्यादिते: प्रीत्यै सर्वभूतभवाय च । लोकानां लोकपालानामकरोद् वामनं पतिम् ॥ २१ ॥
प्रजापतींचे अधिपती ब्रह्मदेव देवगण, देवर्षी, पितृलोकवासी, मनू, मुनी तसेच दक्ष, भृगु, अङ्गिरा इत्यादी अग्रणी, आणि कुमार कार्त्तिकेय व भगवान शंकर यांच्यासह, सर्वांच्या रक्षणासाठी वामनदेवांना स्वामी-रक्षक म्हणून स्वीकारले. हे कश्यप मुनी व अदिती यांच्या प्रीत्यर्थ आणि सर्व भूतांच्या कल्याणासाठी होते.
Verse 21
प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा देवर्षिपितृभूमिपै: । दक्षभृग्वङ्गिरोमुख्यै: कुमारेण भवेन च ॥ २० ॥ कश्यपस्यादिते: प्रीत्यै सर्वभूतभवाय च । लोकानां लोकपालानामकरोद् वामनं पतिम् ॥ २१ ॥
कश्यप मुनी व अदिती यांच्या प्रीत्यर्थ आणि सर्व भूतांच्या कल्याणासाठी ब्रह्मदेवांनी सर्व लोक व लोकपालांचे स्वामी-रक्षक म्हणून वामनदेवांना स्थापित केले.
Verse 22
वेदानां सर्वदेवानां धर्मस्य यशस: श्रिय: । मङ्गलानां व्रतानां च कल्पं स्वर्गापवर्गयो: ॥ २२ ॥ उपेन्द्रं कल्पयांचक्रे पतिं सर्वविभूतये । तदा सर्वाणि भूतानि भृशं मुमुदिरे नृप ॥ २३ ॥
हे राजा परीक्षित! ब्रह्मा आदी देवांनी वेद, सर्व देवता, धर्म, यश, श्री, मंगळ, व्रत, स्वर्गप्राप्ती व मोक्ष—यांचा रक्षक म्हणून उपेन्द्र म्हणजे वामनदेव यांना इच्छिले. म्हणून त्यांनी उपेन्द्र वामनदेवांना सर्व विभूतींचे परम स्वामी मानले; तेव्हा सर्व प्राणी अत्यंत आनंदित झाले.
Verse 23
वेदानां सर्वदेवानां धर्मस्य यशस: श्रिय: । मङ्गलानां व्रतानां च कल्पं स्वर्गापवर्गयो: ॥ २२ ॥ उपेन्द्रं कल्पयांचक्रे पतिं सर्वविभूतये । तदा सर्वाणि भूतानि भृशं मुमुदिरे नृप ॥ २३ ॥
हे नृप! देवांनी उपेन्द्र वामनदेवांना सर्व विभूतींचे परम स्वामी ठरविले; तेव्हा सर्व प्राणी अत्यंत आनंदित झाले.
Verse 24
ततस्त्विन्द्र: पुरस्कृत्य देवयानेन वामनम् । लोकपालैर्दिवं निन्ये ब्रह्मणा चानुमोदित: ॥ २४ ॥
त्यानंतर स्वर्गराज इंद्राने वामनदेवांना अग्रभागी ठेवून, लोकपालांसह दिव्य विमानाने, ब्रह्मदेवांच्या अनुमोदनाने, त्यांना स्वर्गलोकी नेले.
Verse 25
प्राप्य त्रिभुवनं चेन्द्र उपेन्द्रभुजपालित: । श्रिया परमया जुष्टो मुमुदे गतसाध्वस: ॥ २५ ॥
उपेन्द्र (वामनदेव) यांच्या भुजांच्या संरक्षणाने इंद्राने त्रिभुवनाचे राज्य पुन्हा मिळवले. तो परम ऐश्वर्ययुक्त, निर्भय व पूर्ण तृप्त झाला.
Verse 26
ब्रह्मा शर्व: कुमारश्च भृग्वाद्या मुनयो नृप । पितर: सर्वभूतानि सिद्धा वैमानिकाश्च ये ॥ २६ ॥ सुमहत् कर्म तद् विष्णोर्गायन्त: परमद्भुतम् । धिष्ण्यानि स्वानि ते जग्मुरदितिं च शशंसिरे ॥ २७ ॥
हे नृपा! ब्रह्मा, शर्व (शिव), कुमार (कार्त्तिकेय), भृगु आदी मुनि, पितर, सिद्ध, विमानिक व तेथे उपस्थित सर्व जीवांनी विष्णूच्या—वामनदेवाच्या—परम अद्भुत महान कर्मांचे कीर्तन केले. कीर्तन-स्तुती करीत ते आपापल्या लोकांना गेले आणि अदितीची स्थितीही प्रशंसिली.
Verse 27
ब्रह्मा शर्व: कुमारश्च भृग्वाद्या मुनयो नृप । पितर: सर्वभूतानि सिद्धा वैमानिकाश्च ये ॥ २६ ॥ सुमहत् कर्म तद् विष्णोर्गायन्त: परमद्भुतम् । धिष्ण्यानि स्वानि ते जग्मुरदितिं च शशंसिरे ॥ २७ ॥
हे नृपा! ब्रह्मा, शर्व (शिव), कुमार (कार्त्तिकेय), भृगु आदी मुनि, पितर, सिद्ध, विमानिक व तेथे उपस्थित सर्व जीवांनी विष्णूच्या—वामनदेवाच्या—परम अद्भुत महान कर्मांचे कीर्तन केले. कीर्तन-स्तुती करीत ते आपापल्या लोकांना गेले आणि अदितीची स्थितीही प्रशंसिली.
Verse 28
सर्वमेतन्मयाख्यातं भवत: कुलनन्दन । उरुक्रमस्य चरितं श्रोतृणामघमोचनम् ॥ २८ ॥
हे कुलनंदन महाराज परीक्षित! उरुक्रम वामनदेवाचे अद्भुत चरित्र हे सर्व मी तुला सांगितले. जे श्रद्धेने हे ऐकतात, ते पापकर्मांच्या फळांपासून निश्चयाने मुक्त होतात.
Verse 29
पारं महिम्न उरुविक्रमतो गृणानो य: पार्थिवानि विममे स रजांसि मर्त्य: । किं जायमान उत जात उपैति मर्त्य इत्याह मन्त्रदृगृषि: पुरुषस्य यस्य ॥ २९ ॥
उरुविक्रम त्रिविक्रम विष्णूच्या महिमेचा पार कोणताही मर्त्य मोजू शकत नाही; जसे पृथ्वीवरील धुळीचे कण मोजणे अशक्य आहे. जन्मलेला असो वा जन्म घेणारा असो—कोणीही ते जाणू शकत नाही, असे मंत्रद्रष्टे ऋषी वसिष्ठांनी गायिले आहे.
Verse 30
य इदं देवदेवस्य हरेरद्भुतकर्मण: । अवतारानुचरितं शृण्वन् याति परां गतिम् ॥ ३० ॥
जो देवदेव श्रीहरीच्या अद्भुत कर्मांचे व अवतारचरित्राचे श्रवण करतो, तो निश्चयाने परम गतीला पोहोचतो।
Verse 31
क्रियमाणे कर्मणीदं दैवे पित्र्येऽथ मानुषे । यत्र यत्रानुकीर्त्येत तत् तेषां सुकृतं विदु: ॥ ३१ ॥
दैव, पितृ किंवा मानुष कर्मकांडात जिथे जिथे वामनदेवाची कथा कीर्तिली जाते, ते कर्म अत्यंत पुण्य व मंगल मानले जाते।
Frequently Asked Questions
Bali’s release shows that the Lord’s ‘punishment’ of a devotee is actually purification and protection (poṣaṇa). Sutala is not mere exile; it becomes a divinely guarded realm where the Lord’s presence ensures Bali’s security and spiritual elevation. The episode teaches that surrender may involve apparent loss (kingdom) but culminates in a higher gain—direct divine shelter and lasting auspiciousness.
Prahlāda explains that the Lord, as Supersoul, is fully aware and equal toward all, but He reciprocates with living beings according to their approach. Just as a desire tree yields according to one’s desire, the Lord’s special favor is a response to bhakti and surrender, not arbitrary bias. Therefore, His devotion-centered ‘preference’ is an expression of spiritual justice, not material partiality.
Śukrācārya acknowledges that ritual performance can suffer defects of mantra pronunciation, timing, place, personnel, and paraphernalia. Yet because Viṣṇu is the yajña-puruṣa (the true recipient and lawgiver of sacrifice), sincere invocation of His holy name reconnects the act to its divine center, neutralizing technical shortcomings. The theological point is that bhakti (nāma) perfects karma-kāṇḍa by aligning it with the Lord’s pleasure.
Indra represents delegated cosmic administration, but he remains a jīva within the system and thus vulnerable to rivalry and karmic fluctuation. Upendra (Vāmana/Viṣṇu) is the transcendent protector of Veda, dharma, fame, opulence, auspiciousness, vows, elevation, and liberation—values that exceed political control. By accepting Vāmana as protector, the devas affirm that cosmic order is secure only when rooted in Viṣṇu-tattva, not merely in bureaucratic power.