Adhyaya 21

Verse 1

श्रीशुक उवाच सत्यं समीक्ष्याब्जभवो नखेन्दुभि- र्हतस्वधामद्युतिरावृतोऽभ्यगात् । मरीचिमिश्रा ऋषयो बृहद्‌व्रता: सनन्दनाद्या नरदेव योगिन: ॥ १ ॥

कमलज ब्रह्मदेवांनी सत्य पाहिले; वामनदेवांच्या नखचंद्रांच्या तेजाने त्यांच्या धामाची प्रभा मावळली असे जाणून ते भगवंतांकडे गेले। मरीचि आदी ऋषी व सनंदन आदी योगी सोबत होते; तरी त्या तेजापुढे तेही क्षुद्र भासले।

Verse 2

वेदोपवेदा नियमा यमान्विता- स्तर्केतिहासाङ्गपुराणसंहिता: । ये चापरे योगसमीरदीपित- ज्ञानाग्निना रन्धितकर्मकल्मषा: ॥ २ ॥ ववन्दिरे यत्स्मरणानुभावत: स्वायम्भुवं धाम गता अकर्मकम् । अथाङ्‍‍घ्रये प्रोन्नमिताय विष्णो- रुपाहरत् पद्मभवोऽर्हणोदकम् । समर्च्य भक्त्याभ्यगृणाच्छुचिश्रवा यन्नाभिपङ्केरुहसम्भव: स्वयम् ॥ ३ ॥

तेथे अनेक महापुरुष आले—नियम-यमांत सिद्ध, तर्क, इतिहास, पुराण व शास्त्रांत पारंगत; वेद-उपवेद व विविध वैदिक संहितांचे ज्ञाते; तसेच योगसाधनेने प्रज्वलित ज्ञानाग्नीने कर्मकल्मष जाळून मुक्त झालेले. काहींनी तर उन्नत वैदिक ज्ञानाने, सामान्य कर्माविना, स्वायंभुव ब्रह्मलोक प्राप्त केला होता. मग विष्णूच्या उन्नत चरणकमलांवर पद्मज ब्रह्मदेवांनी अर्घ्यजल अर्पून भक्तीने पूजन केले व स्तुती केली।

Verse 3

वेदोपवेदा नियमा यमान्विता- स्तर्केतिहासाङ्गपुराणसंहिता: । ये चापरे योगसमीरदीपित- ज्ञानाग्निना रन्धितकर्मकल्मषा: ॥ २ ॥ ववन्दिरे यत्स्मरणानुभावत: स्वायम्भुवं धाम गता अकर्मकम् । अथाङ्‍‍घ्रये प्रोन्नमिताय विष्णो- रुपाहरत् पद्मभवोऽर्हणोदकम् । समर्च्य भक्त्याभ्यगृणाच्छुचिश्रवा यन्नाभिपङ्केरुहसम्भव: स्वयम् ॥ ३ ॥

तेथे अनेक महापुरुष आले—नियम-यमांत सिद्ध, तर्क, इतिहास, पुराण व शास्त्रांत पारंगत; वेद-उपवेद व विविध वैदिक संहितांचे ज्ञाते; तसेच योगसाधनेने प्रज्वलित ज्ञानाग्नीने कर्मकल्मष जाळून मुक्त झालेले. काहींनी तर सामान्य कर्माविना उन्नत वैदिक ज्ञानाने स्वायंभुव ब्रह्मलोक प्राप्त केला. मग विष्णूच्या उन्नत चरणकमलांवर पद्मज ब्रह्मदेवांनी अर्घ्यजल अर्पून भक्तीने पूजन व स्तुती केली।

Verse 4

धातु: कमण्डलुजलं तदुरुक्रमस्य पादावनेजनपवित्रतया नरेन्द्र । स्वर्धुन्यभून्नभसि सा पतती निमार्ष्टि लोकत्रयं भगवतो विशदेव कीर्ति: ॥ ४ ॥

हे नरेन्द्र! ब्रह्मदेवांच्या कमंडलूतील जल उरुक्रम वामनदेवांच्या चरणांचे प्रक्षालन करून अत्यंत पवित्र झाले आणि तेच आकाशातून पडणारी स्वर्धुनी गंगा बनले। ती जशी तीनही लोक पावन करते, तशीच भगवंतांची निर्मळ कीर्तीही करते।

Verse 5

ब्रह्मादयो लोकनाथा: स्वनाथाय समाद‍ृता: । सानुगा बलिमाजह्रु: सङ्‌क्षिप्तात्मविभूतये ॥ ५ ॥

ब्रह्मा इत्यादी सर्व लोकांचे अधिपती देव आपल्या परम स्वामी वामनदेवांची आदराने पूजा करू लागले; त्यांनी सर्वव्यापी रूप संकुचित करून मूळ रूप धारण केले होते. त्यांनी पूजेसाठी सर्व सामग्री व अर्पण गोळा केले.

Verse 6

तोयै: समर्हणै: स्रग्भिर्दिव्यगन्धानुलेपनै: । धूपैर्दीपै: सुरभिभिर्लाजाक्षतफलाङ्कुरै: ॥ ६ ॥ स्तवनैर्जयशब्दैश्च तद्वीर्यमहिमाङ्कितै: । नृत्यवादित्रगीतैश्च शङ्खदुन्दुभिनि:स्वनै: ॥ ७ ॥

त्यांनी जल, पाद्य-अर्घ्यादी सत्कार, सुगंधी पुष्पमाळा, दिव्य सुगंधांचे लेपन, धूप-दीप, सुगंधित लाजा, अक्षत, फळे, मुळे व अंकुर अर्पून प्रभूची पूजा केली.

Verse 7

तोयै: समर्हणै: स्रग्भिर्दिव्यगन्धानुलेपनै: । धूपैर्दीपै: सुरभिभिर्लाजाक्षतफलाङ्कुरै: ॥ ६ ॥ स्तवनैर्जयशब्दैश्च तद्वीर्यमहिमाङ्कितै: । नृत्यवादित्रगीतैश्च शङ्खदुन्दुभिनि:स्वनै: ॥ ७ ॥

प्रभूच्या पराक्रम-महिमेने युक्त स्तोत्रे गात ‘जय! जय!’ असा जयघोष केला. नृत्य, वाद्य, गीत, शंखनाद व दुंदुभीच्या गजरासह त्यांनी अशा रीतीने भगवानाची आराधना केली.

Verse 8

जाम्बवानृक्षराजस्तु भेरीशब्दैर्मनोजव: । विजयं दिक्षु सर्वासु महोत्सवमघोषयत् ॥ ८ ॥

अस्वलांचा राजा जांबवानही त्या समारंभात सहभागी झाला. त्याने भेरीचा नाद करून सर्व दिशांना वामनदेवाच्या विजयाचा महान उत्सव जाहीर केला.

Verse 9

महीं सर्वां हृतां द‍ृष्ट्वा त्रिपदव्याजयाच्ञया । ऊचु: स्वभर्तुरसुरा दीक्षितस्यात्यमर्षिता: ॥ ९ ॥

जेव्हा असुरांनी पाहिले की दीक्षा घेऊन यज्ञात दृढ असलेल्या आपल्या स्वामी महाराज बळीची सारी भूमी वामनदेवाने ‘तीन पावले’ मागण्याच्या बहाण्याने हिरावून घेतली आहे, तेव्हा ते अत्यंत संतप्त झाले आणि असे बोलले.

Verse 10

न वायं ब्रह्मबन्धुर्विष्णुर्मायाविनां वर: । द्विजरूपप्रतिच्छन्नो देवकार्यं चिकीर्षति ॥ १० ॥

हा वामन नक्कीच ब्राह्मण नाही, तर मायावी लोकांमध्ये श्रेष्ठ असा भगवान विष्णू आहे. ब्राह्मणाचे रूप घेऊन त्याने आपले खरे रूप झाकले आहे आणि अशा प्रकारे तो देवांचे कार्य करू इच्छित आहे.

Verse 11

अनेन याचमानेन शत्रुणा वटुरूपिणा । सर्वस्वं नो हृतं भर्तुर्न्यस्तदण्डस्य बर्हिषि ॥ ११ ॥

यज्ञ करत असल्यामुळे आमचे स्वामी बळी महाराज यांनी शिक्षा देण्याचा अधिकार सोडला होता. याचा फायदा घेऊन, आमचा शत्रू विष्णू याने बटू (ब्रह्मचारी) भिक्षूच्या रूपात येऊन त्यांचे सर्वस्व हिरावून घेतले आहे.

Verse 12

सत्यव्रतस्य सततं दीक्षितस्य विशेषत: । नानृतं भाषितुं शक्यं ब्रह्मण्यस्य दयावत: ॥ १२ ॥

आमचे स्वामी बळी महाराज नेहमीच सत्यवचनी आहेत आणि विशेषतः सध्या त्यांनी यज्ञाची दीक्षा घेतली आहे. ते ब्राह्मणांवर दया करणारे आहेत आणि ते कधीही खोटे बोलू शकत नाहीत.

Verse 13

तस्मादस्य वधो धर्मो भर्तु: शुश्रूषणं च न: । इत्यायुधानि जगृहुर्बलेरनुचरासुरा: ॥ १३ ॥

त्यामुळे या वामनदेवाचा (विष्णूचा) वध करणे हाच आमचा धर्म आहे आणि हीच आमच्या स्वामींची सेवा आहे. असा निर्णय घेऊन बळी महाराजांच्या असुर सेवकांनी आपली शस्त्रे हाती घेतली.

Verse 14

ते सर्वे वामनं हन्तुं शूलपट्टिशपाणय: । अनिच्छन्तो बले राजन् प्राद्रवञ्जातमन्यव: ॥ १४ ॥

हे राजा, ते सर्व असुर रागाने लाल होऊन हातात त्रिशूळ आणि पट्टिश घेऊन, बळी महाराजांच्या इच्छेविरुद्ध वामनदेवाला मारण्यासाठी धावले.

Verse 15

तानभिद्रवतो द‍ृष्ट्वा दितिजानीकपान् नृप । प्रहस्यानुचरा विष्णो: प्रत्यषेधन्नुदायुधा: ॥ १५ ॥

हे राजन्! दैत्यसेना उग्र वेगाने धावत येताना पाहून विष्णूंचे पार्षद हसले. शस्त्रे उचलून त्यांनी दैत्यांना पुढे जाण्यास मनाई केली.

Verse 16

नन्द: सुनन्दोऽथ जयो विजय: प्रबलो बल: । कुमुद: कुमुदाक्षश्च विष्वक्सेन: पतत्‍त्रिराट् ॥ १६ ॥ जयन्त: श्रुतदेवश्च पुष्पदन्तोऽथ सात्वत: । सर्वे नागायुतप्राणाश्चमूं ते जघ्नुरासुरीम् ॥ १७ ॥

नंद, सुनंद, जय, विजय, प्रबल, बल, कुमुद, कुमुदाक्ष, विष्वक्सेन, पतत्त्रिराट (गरुड), जयंत, श्रुतदेव, पुष्पदंत आणि सात्वत—हे सर्व विष्णूभगवानांचे पार्षद होते. दहा हजार हत्तींच्या बळाइतके सामर्थ्यवान होऊन त्यांनी असुरांची सेना मारू लागली.

Verse 17

नन्द: सुनन्दोऽथ जयो विजय: प्रबलो बल: । कुमुद: कुमुदाक्षश्च विष्वक्सेन: पतत्‍त्रिराट् ॥ १६ ॥ जयन्त: श्रुतदेवश्च पुष्पदन्तोऽथ सात्वत: । सर्वे नागायुतप्राणाश्चमूं ते जघ्नुरासुरीम् ॥ १७ ॥

नंद, सुनंद, जय, विजय, प्रबल, बल, कुमुद, कुमुदाक्ष, विष्वक्सेन, पतत्त्रिराट (गरुड), जयंत, श्रुतदेव, पुष्पदंत आणि सात्वत—हे सर्व विष्णूभगवानांचे पार्षद होते. दहा हजार हत्तींच्या बळाइतके सामर्थ्यवान होऊन त्यांनी असुरांची सेना मारू लागली.

Verse 18

हन्यमानान् स्वकान् द‍ृष्ट्वा पुरुषानुचरैर्बलि: । वारयामास संरब्धान् काव्यशापमनुस्मरन् ॥ १८ ॥

विष्णूंच्या पार्षदांकडून आपलेच सैनिक मारले जात आहेत हे पाहून बलि महाराजांना शुक्राचार्यांचा शाप आठवला; आणि त्यांनी संतप्त सैनिकांना युद्ध थांबवण्यास सांगितले.

Verse 19

हे विप्रचित्ते हे राहो हे नेमे श्रूयतां वच: । मा युध्यत निवर्तध्वं न न: कालोऽयमर्थकृत् ॥ १९ ॥

हे विप्रचित्ति, हे राहु, हे नेमि—माझे वचन ऐका. युद्ध करू नका; परत फिरा. हा काळ आपल्या हिताचा नाही.

Verse 20

य: प्रभु: सर्वभूतानां सुखदु:खोपपत्तये । तं नातिवर्तितुं दैत्या: पौरुषैरीश्वर: पुमान् ॥ २० ॥

हे दैत्यांनो, जो प्रभु सर्व जीवांना सुख-दुःख देतो, त्या परमेश्वर भगवंताला मानवी पराक्रमाने कोणीही ओलांडू शकत नाही।

Verse 21

यो नो भवाय प्रागासीदभवाय दिवौकसाम् । स एव भगवानद्य वर्तते तद्विपर्ययम् ॥ २१ ॥

परम पुरुषाचा कालरूप घटक पूर्वी आपल्या हितासाठी आणि देवांच्या अहितासाठी होता; तोच भगवान्-स्वरूप काळ आज उलट होऊन आपल्या प्रतिकूल झाला आहे।

Verse 22

बलेन सचिवैर्बुद्ध्या दुर्गैर्मन्त्रौषधादिभि: । सामादिभिरुपायैश्च कालं नात्येति वै जन: ॥ २२ ॥

बल, मंत्र्यांचा सल्ला, बुद्धी, कूटनीती, दुर्ग, गूढ मंत्र, औषधे, वनौषधी किंवा इतर कोणत्याही उपायांनीही कोणी भगवान्‌च्या कालरूपाला ओलांडू शकत नाही।

Verse 23

भवद्भ‍िर्निर्जिता ह्येते बहुशोऽनुचरा हरे: । दैवेनर्द्धैस्त एवाद्य युधि जित्वा नदन्ति न: ॥ २३ ॥

पूर्वी दैवकृपेने समर्थ होऊन तुम्ही हरिच्या या अनुचरांना अनेकदा जिंकले; पण आज तेच अनुचर युद्धात आपल्याला जिंकून सिंहासारखे गर्जत आहेत।

Verse 24

एतान् वयं विजेष्यामो यदि दैवं प्रसीदति । तस्मात् कालं प्रतीक्षध्वं यो नोऽर्थत्वाय कल्पते ॥ २४ ॥

दैव आपल्यावर प्रसन्न असेल तर आपण त्यांना नक्की जिंकू; म्हणून ज्या अनुकूल काळात त्यांना पराजित करणे शक्य होईल त्या वेळेची प्रतीक्षा करा।

Verse 25

श्रीशुक उवाच पत्युर्निगदितं श्रुत्वा दैत्यदानवयूथपा: । रसां निर्विविशू राजन् विष्णुपार्षदताडिता: ॥ २५ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजन्, स्वामी बली महाराजांची आज्ञा ऐकून दैत्य-दानवांचे यूथपती विष्णूच्या पार्षदांनी हुसकावून लावल्याने रसातळ (पाताळ) लोकात शिरले।

Verse 26

अथ तार्क्ष्यसुतो ज्ञात्वा विराट्‌प्रभुचिकीर्षितम् । बबन्ध वारुणै: पाशैर्बलिं सूत्येऽहनि क्रतौ ॥ २६ ॥

त्यानंतर पक्षिराज गरुडाने प्रभूची इच्छा ओळखून, यज्ञ समाप्त झाल्यावर सोमपानाच्या दिवशी, वरुणाच्या पाशांनी बली महाराजांना बांधले।

Verse 27

हाहाकारो महानासीद् रोदस्यो: सर्वतोदिशम् । निगृह्यमाणेऽसुरपतौ विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ २७ ॥

सर्वपराक्रमी भगवान विष्णूंनी असुरपती बली महाराजांना असे आवळले तेव्हा वरच्या व खालच्या लोकांत सर्व दिशांना मोठा आक्रोश व विलाप झाला।

Verse 28

तं बद्धं वारुणै: पाशैर्भगवानाह वामन: । नष्टश्रियं स्थिरप्रज्ञमुदारयशसं नृप ॥ २८ ॥

हे राजन्, तेव्हा भगवान वामनदेवांनी वरुणाच्या पाशांनी बांधलेल्या, देहकांती हरपलेल्या तरी स्थिरबुद्धी, उदार व यशस्वी बली महाराजांशी बोलले।

Verse 29

पदानि त्रीणि दत्तानि भूमेर्मह्यं त्वयासुर । द्वाभ्यां क्रान्ता मही सर्वा तृतीयमुपकल्पय ॥ २९ ॥

हे असुरराजा, तू मला भूमीची तीन पावले देण्याचे वचन दिलेस. दोन पावलांनी मी सर्व जग व्यापले आहे; आता माझ्या तिसऱ्या पावलासाठी जागा ठरव.

Verse 30

यावत् तपत्यसौ गोभिर्यावदिन्दु: सहोडुभि: । यावद् वर्षति पर्जन्यस्तावती भूरियं तव ॥ ३० ॥

जोपर्यंत सूर्य तारांसह आणि चंद्र प्रकाशतो, आणि जोपर्यंत मेघ पाऊस पाडतात, तोपर्यंत ही सर्व भूमी तुझ्या स्वामित्वात आहे।

Verse 31

पदैकेन मयाक्रान्तो भूर्लोक: खं दिशस्तनो: । स्वर्लोकस्ते द्वितीयेन पश्यतस्ते स्वमात्मना ॥ ३१ ॥

एका पावलाने मी भूरलोक व्यापला; माझ्या देहाने आकाश व सर्व दिशा भरल्या. आणि तुझ्या पाहता पाहता, दुसऱ्या पावलाने मी स्वर्लोकही व्यापला।

Verse 32

प्रतिश्रुतमदातुस्ते निरये वास इष्यते । विश त्वं निरयं तस्माद् गुरुणा चानुमोदित: ॥ ३२ ॥

प्रतिज्ञेनुसार दान देऊ न शकल्यामुळे नियम असा आहे की तुला नरकलोकांत वास करावा लागेल. म्हणून, गुरु शुक्राचार्यांच्या आज्ञेनुसार आता खाली जाऊन तेथे राहा।

Verse 33

वृथा मनोरथस्तस्य दूर: स्वर्ग: पतत्यध: । प्रतिश्रुतस्यादानेन योऽर्थिनं विप्रलम्भते ॥ ३३ ॥

जो मनुष्य मागणाऱ्याला दिल्याचे वचन देऊनही न देता फसवतो, त्याच्यासाठी स्वर्ग दूरच राहतो, मनोरथ व्यर्थ होतो आणि तो अधःपतन होऊन नरकीय स्थितीत पडतो।

Verse 34

विप्रलब्धो ददामीति त्वयाहं चाढ्यमानिना । तद् व्यलीकफलं भुङ्‌क्ष्व निरयं कतिचित् समा: ॥ ३४ ॥

संपत्तीच्या गर्वाने तू ‘दीन’ असे म्हणत मला फसवलेस; पण वचन पूर्ण करू शकला नाहीस. म्हणून तुझ्या खोट्या प्रतिज्ञेचे फळ म्हणून काही वर्षे नरकजीवन भोग।