Adhyaya 2
Trikūṭa Mountain, Ṛtumat Garden, and the Beginning of Gajendra’s Crisis
शुकदेव गोस्वामी महाराज परीक्षितांना क्षीरसमुद्रातील भव्य त्रिकूट पर्वताचे वर्णन करतात—त्याची तीन प्रमुख शिखरे, रत्नमय दऱ्या, धबधबे, पक्षी आणि दिव्य निवासी. पुढे वरुणदेवाचे सर्वऋतूंचे उद्यान ‘ऋतुमत’ व त्यातील कमळांनी भरलेले सरोवर यांचे रम्य चित्र येते, जे पुढील महान आध्यात्मिक प्रसंगाची भूमिका ठरते. याच ठिकाणी गजांचा अधिपती गजेंद्र आपल्या कळपासह येऊन स्नान-पान करतो आणि प्रेमाने कुटुंबाची सेवा करतो—मायेतील देहासक्तीचे उदाहरण. दैवयोगाने एक बलवान मगर गजेंद्राचा पाय पकडते आणि सहस्र वर्षे दीर्घ संघर्ष चालतो. पाण्यात असल्याने मगरीचे बळ वाढते, गजेंद्राचे क्षीण होते; तेव्हा गजेंद्राला लौकिक मदत व्यर्थ वाटून, एकमेव सर्वशरण श्रीहरिच शरण मानण्याचा निश्चय होतो. हा अध्याय सौंदर्यवर्णनातून संकटाकडे वळवून पुढील भागातील शरणागती-प्रार्थना व भगवद्कृपेच्या हस्तक्षेपाची तयारी करतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच आसीद् गिरिवरो राजंस्त्रिकूट इति विश्रुत: । क्षीरोदेनावृत: श्रीमान्योजनायुतमुच्छ्रित: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजन्, त्रिकूट नावाचा एक महान पर्वत होता. तो क्षीरसागराने वेढलेला, अत्यंत शोभिवंत आणि दहा हजार योजन उंच होता.
Verse 2
तावता विस्तृत: पर्यक्त्रिभि: शृङ्गै: पयोनिधिम् । दिश: खं रोचयन्नास्ते रौप्यायसहिरण्मयै: ॥ २ ॥ अन्यैश्च ककुभ: सर्वा रत्नधातुविचित्रितै: । नानाद्रुमलतागुल्मैर्निर्घोषैर्निर्झराम्भसाम् ॥ ३ ॥
तो पर्वत तितकाच लांब-रुंदही होता. लोखंड, चांदी व सोन्याचे त्याचे तीन मुख्य शिखर दिशांना व आकाशाला शोभा देत. इतर अनेक शिखरे रत्न-धातूंनी नटलेली, विविध वृक्ष-लता-झुडपांनी सजलेली होती; आणि धबधब्यांच्या जलाचा मधुर निनाद सर्व दिशांची शोभा वाढवीत होता.
Verse 3
तावता विस्तृत: पर्यक्त्रिभि: शृङ्गै: पयोनिधिम् । दिश: खं रोचयन्नास्ते रौप्यायसहिरण्मयै: ॥ २ ॥ अन्यैश्च ककुभ: सर्वा रत्नधातुविचित्रितै: । नानाद्रुमलतागुल्मैर्निर्घोषैर्निर्झराम्भसाम् ॥ ३ ॥
तो पर्वत तितकाच लांब-रुंदही होता. लोखंड, चांदी व सोन्याचे त्याचे तीन मुख्य शिखर दिशांना व आकाशाला शोभा देत. इतर अनेक शिखरे रत्न-धातूंनी नटलेली, विविध वृक्ष-लता-झुडपांनी सजलेली होती; आणि धबधब्यांच्या जलाचा मधुर निनाद सर्व दिशांची शोभा वाढवीत होता.
Verse 4
स चावनिज्यमानाङ्घ्रि: समन्तात् पयऊर्मिभि: । करोति श्यामलां भूमिं हरिन्मरकताश्मभि: ॥ ४ ॥
त्या पर्वताच्या पायथ्याला चारही बाजूंनी क्षीराच्या लाटा सतत धुत राहतात; आणि सर्वत्र हिरव्या मरकत-मण्यांमुळे भूमी श्यामल-हरित दिसू लागते.
Verse 5
सिद्धचारणगन्धर्वैर्विद्याधरमहोरगै: । किन्नरैरप्सरोभिश्च क्रीडद्भिर्जुष्टकन्दर: ॥ ५ ॥
त्या पर्वताच्या गुहा सिद्ध, चारण, गंधर्व, विद्याधर, महोरग (नाग), किन्नर आणि अप्सरांनी भरलेल्या असतात; कारण ते सर्व तेथे क्रीडा-विहार करण्यास येतात.
Verse 6
यत्र सङ्गीतसन्नादैर्नदद्गुहममर्षया । अभिगर्जन्ति हरय: श्लाघिन: परशङ्कया ॥ ६ ॥
जिथे गुहांत देवगणांच्या गानाचा निनाद घुमतो, तिथे आपल्या बळाचा अभिमान बाळगणारे सिंह दुसरा सिंह गर्जतो असे समजून असह्य मत्सराने गर्जना करतात।
Verse 7
नानारण्यपशुव्रातसङ्कुलद्रोण्यलङ्कृत: । चित्रद्रुमसुरोद्यानकलकण्ठविहङ्गम: ॥ ७ ॥
त्रिकूट पर्वताच्या दऱ्या नानाविध वन्य पशूंच्या समूहांनी भरलेल्या होत्या; देवांच्या उद्यानांत वाढवलेल्या रंगीबेरंगी वृक्षांवर मधुर कंठाचे पक्षी किलबिलत होते।
Verse 8
सरित्सरोभिरच्छोदै: पुलिनैर्मणिवालुकै: । देवस्त्रीमज्जनामोदसौरभाम्ब्वनिलैर्युत: ॥ ८ ॥
त्रिकूट पर्वतावर अनेक नद्या व सरोवरे होती; त्यांच्या तीरांवर वाळूसारख्या लहान मण्यांची पखरण होती. पाणी स्फटिकासारखे स्वच्छ; देवांगना त्यात स्नान करताच त्यांच्या देहसौरभाने जल व वारा सुगंधित होऊन वातावरण रम्य होत असे।
Verse 9
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
त्रिकूटाच्या एका दऱ्यात महात्मा भक्त वरुणाचे ‘ऋतुमत’ नावाचे उद्यान होते; ते देवांगनांचे क्रीडास्थान होते. सर्वत्र दिव्य वृक्षांनी ते नटलेले होते—ज्यांना सर्व ऋतूंमध्ये फुले-फळे येत: मंदार, पारिजात, पाटल, अशोक, चंपक; चूत, पियाल, फणस, आंबे, आम्रातक, सुपारी, नारळ, खजूर, डाळिंब; मधूक, शाल, ताड, तमाल, असन, अर्जुन, अरिष्ट, उंबर, प्लक्ष, वट, किंशुक, चंदन; तसेच पिचुमर्द, कोविदार, सरल, देवदारू, द्राक्षे, ऊस, केळी, जांभूळ, बदरी, अक्ष, अभया व आवळेही होते।
Verse 10
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
त्रिकूटाच्या एका दऱ्यात महात्मा भक्त वरुणाचे ‘ऋतुमत’ नावाचे उद्यान होते; ते देवांगनांचे क्रीडास्थान होते. सर्वत्र दिव्य वृक्षांनी ते नटलेले होते—ज्यांना सर्व ऋतूंमध्ये फुले-फळे येत: मंदार, पारिजात, पाटल, अशोक, चंपक; चूत, पियाल, फणस, आंबे, आम्रातक, सुपारी, नारळ, खजूर, डाळिंब; मधूक, शाल, ताड, तमाल, असन, अर्जुन, अरिष्ट, उंबर, प्लक्ष, वट, किंशुक, चंदन; तसेच पिचुमर्द, कोविदार, सरल, देवदारू, द्राक्षे, ऊस, केळी, जांभूळ, बदरी, अक्ष, अभया व आवळेही होते।
Verse 11
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
त्रिकूट पर्वताच्या द्रोणीत ‘ऋतुमत’ नावाचे दिव्य उद्यान होते. ते महात्मा वरुणदेवांचे असून देवांगनांचे क्रीडास्थान होते. तेथे सर्व ऋतूंमध्ये फुले-फळे देणारी झाडे होती—मंदार, पारिजात, पाटल, अशोक, चंपक, चूत, पियाल, फणस, आंबे इत्यादी।
Verse 12
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
त्या उद्यानात मधूक, शाल, ताड, तमाल, असन, अर्जुन, अरिष्ट, उंबर, प्लक्ष, वट, किंशुक व चंदन अशीही वृक्षसंपदा होती. नाना प्रकारच्या फुलाफळांनी ते सदैव नटलेले असे; वरुणदेवांचे ते उद्यान देवांगनांच्या क्रीडाभूमीसारखे शोभत असे।
Verse 13
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
तेथे द्राक्षा, ऊस, केळी, जांभूळ, बोर, अक्ष, अभय व आवळा इत्यादीही होते; तसेच पिचुमर्द, कोविदार, सरल व सुरदारु अशा वृक्षांनी ते सर्वत्र भरलेले होते. अशा नित्यऋतुच्या पुष्प-फळांनी समृद्ध ते उद्यान त्रिकूट द्रोणीत दिव्य शोभा धारण करून होते।
Verse 14
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
त्या उद्यानात बिल्व, कपित्थ, जंबीर व भल्लातक इत्यादी वृक्षांनी वेढलेले एक अतिविशाल सरोवर होते; त्यात सुवर्णासारखे झळाळणारे कमळ फुलले होते. कुमुद, उत्पल, कह्लार व शतपत्र अशा पुष्पांनी ते समृद्ध होऊन पर्वताची शोभा वाढवीत होते।
Verse 15
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ते सरोवर कुमुद, उत्पल, कह्लार व शतपत्र पुष्पांच्या शोभेने युक्त होते. मधु पिऊन मत्त झालेले भुंगे गुंजारत आणि मधुर स्वरांचे पक्षी कलरव करीत; त्यामुळे ते स्थान अत्यंत रम्य झाले होते।
Verse 16
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
त्या उपवनात एक अतिशय विशाल सरोवर होते; त्यात सुवर्णासारखी झळाळणारी कमळे आणि कुमुद, उत्पल, कहलार व शतपत्र अशी फुले फुलून पर्वताची शोभा वाढवीत होती. बिल्व, कपित्थ, जंबीर व भल्लातक इत्यादी वृक्षांनी ते वेढलेले होते; मधु पिऊन मत्त झालेले भुंगे गुंजारव करीत आणि मधुर स्वरांचे पक्षी कलरव करीत.
Verse 17
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
मासे व कासवांच्या हालचालींमुळे पाणी हलत असे आणि कमळांवरून पडलेल्या परागकणांनी जणू ते अलंकृत दिसत असे. ते सरोवर सर्व बाजूंनी कदंब, वेतस, नल, नीप व वंजुलक इत्यादी वनस्पतींनी वेढलेले होते.
Verse 18
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ते सरोवर कुंद, कुरुबक, अशोक, शिरीष, कूटज, इंगुद, कुब्जक तसेच स्वर्ण-यूथी, नाग, पुन्नाग व जाती इत्यादी पुष्पवृक्षांनी सर्व बाजूंनी शोभून दिसत होते. विविध सुगंधी फुलांनी काठही अत्यंत रमणीय झाला होता.
Verse 19
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
मल्लिका, शतपत्र तसेच माधवी, जालका इत्यादी वेलींनी ते सरोवर व त्याचे काठ शोभून दिसत होते. काठावर इतरही अनेक वृक्ष होते, जे नित्य ऋतूप्रमाणे सदैव फुले-फळे देत. अशा रीतीने संपूर्ण पर्वत दिव्य शोभेने भव्य दिसत होता.
Verse 20
तत्रैकदा तद्गिरिकाननाश्रय: करेणुभिर्वारणयूथपश्चरन् । सकण्टकं कीचकवेणुवेत्रवद् विशालगुल्मं प्ररुजन्वनस्पतीन् ॥ २० ॥
एकदा त्रिकूट पर्वताच्या वनात राहणारा हत्तींचा नेता आपल्या हत्तीणींसह सरोवराकडे फिरू लागला. चालता चालता तो काट्यांची पर्वा न करता कीचक, वेणू, वेतस इत्यादी वेली, झुडपे व वृक्ष मोडीत काढीत पुढे गेला.
Verse 21
यद्गन्धमात्राद्धरयो गजेन्द्रा व्याघ्रादयो व्यालमृगा: सखड्गा: । महोरगाश्चापि भयाद्द्रवन्ति सगौरकृष्णा: सरभाश्चमर्य: ॥ २१ ॥
त्या गजेन्द्राचा केवळ वास लागताच इतर हत्ती, वाघादी क्रूर पशू, सिंह, गेंडे, महा-सर्प तसेच पांढरे‑काळे सरभ भयाने पळून गेले; चामरी हरिणेही दूर धावली।
Verse 22
गोपुच्छशालावृकमर्कटाश्च । अन्यत्र क्षुद्रा हरिणा: शशादय- श्चरन्त्यभीता यदनुग्रहेण ॥ २२ ॥
त्या गजेन्द्राच्या अनुग्रहाने कोल्हे, लांडगे, म्हशी, अस्वले, रानडुक्कर, गोपुच्छ, साळिंदर, माकडे, ससे, इतर हरिणे व अनेक लहान प्राणी जंगलात इतरत्र निर्भयपणे फिरत; त्याला ते घाबरत नसत।
Verse 23
स घर्मतप्त: करिभि: करेणुभि- र्वृतो मदच्युत्करभैरनुद्रुत: । गिरिं गरिम्णा परित: प्रकम्पयन् निषेव्यमाणोऽलिकुलैर्मदाशनै: ॥ २३ ॥ सरोऽनिलं पङ्कजरेणुरूषितं जिघ्रन्विदूरान्मदविह्वलेक्षण: । वृत: स्वयूथेन तृषार्दितेन तत् सरोवराभ्यासमथागमद्द्रुतम् ॥ २४ ॥
उन्हाने तापलेल्या गजपतीभोवती नर‑मादी हत्तींचा कळप होता आणि मद झिरपणारे पिल्ले मागोमाग होती. आपल्या जड देहाच्या भाराने तो त्रिकूट पर्वत सर्व बाजूंनी थरथरवित चालला; मधुपान करणारे भुंगे त्याच्या मदाचे सेवन करीत सेवा करीत होते. दूरूनच वाऱ्याने आणलेली कमळपरागाची सुवासना तो घेत होता; मदाने डोलणाऱ्या नजरेने, तहानलेला आपला यूथ घेऊन तो लवकरच सरोवराच्या काठी पोहोचला।
Verse 24
स घर्मतप्त: करिभि: करेणुभि- र्वृतो मदच्युत्करभैरनुद्रुत: । गिरिं गरिम्णा परित: प्रकम्पयन् निषेव्यमाणोऽलिकुलैर्मदाशनै: ॥ २३ ॥ सरोऽनिलं पङ्कजरेणुरूषितं जिघ्रन्विदूरान्मदविह्वलेक्षण: । वृत: स्वयूथेन तृषार्दितेन तत् सरोवराभ्यासमथागमद्द्रुतम् ॥ २४ ॥
उन्हाने तापलेल्या गजपतीभोवती नर‑मादी हत्तींचा कळप होता आणि मद झिरपणारे पिल्ले मागोमाग होती. आपल्या जड देहाच्या भाराने तो त्रिकूट पर्वत सर्व बाजूंनी थरथरवित चालला; मधुपान करणारे भुंगे त्याच्या मदाचे सेवन करीत सेवा करीत होते. दूरूनच वाऱ्याने आणलेली कमळपरागाची सुवासना तो घेत होता; मदाने डोलणाऱ्या नजरेने, तहानलेला आपला यूथ घेऊन तो लवकरच सरोवराच्या काठी पोहोचला।
Verse 25
विगाह्य तस्मिन्नमृताम्बु निर्मलं हेमारविन्दोत्पलरेणुरूषितम् । पपौ निकामं निजपुष्करोद्धृत- मात्मानमद्भि: स्नपयन्गतक्लम: ॥ २५ ॥
गजेन्द्रराज त्या निर्मळ, थंड, अमृततुल्य पाण्यात उतरला; ते सुवर्णाभ कमळ व नीलोत्पलांच्या परागाने सुगंधित होते. त्याने स्नान करून थकवा घालविला, मग सोंडेने पाणी उचलून मनसोक्त पिले आणि तृप्त झाला।
Verse 26
स पुष्करेणोद्धृतशीकराम्बुभि- र्निपाययन्संस्नपयन्यथा गृही । घृणी करेणु: करभांश्च दुर्मदो नाचष्ट कृच्छ्रं कृपणोऽजमायया ॥ २६ ॥
जसा अध्यात्मज्ञानरहित व कुटुंबासक्त मनुष्य, तसा श्रीकृष्णाच्या बाह्य मायेमुळे मोहित झालेला गजेन्द्र सोंडेने सरोवरातील पाणी उचलून आपल्या हत्तीणी व पिल्लांना स्नान घालवी व पाणी पाजवी; या कष्टाला तो दुःख मानीना।
Verse 27
तं तत्र कश्चिन्नृप दैवचोदितो ग्राहो बलीयांश्चरणे रुषाग्रहीत् । यदृच्छयैवं व्यसनं गतो गजो यथाबलं सोऽतिबलो विचक्रमे ॥ २७ ॥
हे राजन्, दैवाच्या प्रेरणेने तेथे एक अतिबलवान मगर क्रोधाने जलेत गजेन्द्राचा पाय धरून बसला. अशा आकस्मिक संकटातही तो बलवान हत्ती सर्व शक्तीने सुटण्याचा प्रयत्न करू लागला.
Verse 28
तथातुरं यूथपतिं करेणवो विकृष्यमाणं तरसा बलीयसा । विचुक्रुशुर्दीनधियोऽपरे गजा: पार्ष्णिग्रहास्तारयितुं न चाशकन् ॥ २८ ॥
नंतर अतिबलवान मगराच्या वेगवान ओढ्याने खेचला जाणारा यूथपती गजेन्द्र अशी दयनीय स्थितीत पाहून हत्तीणी अत्यंत दुःखी होऊन आक्रोश करू लागल्या. इतर हत्ती मागून पकडून वाचवू पाहत होते; पण मगराच्या प्रचंड बळामुळे ते जमले नाही.
Verse 29
नियुध्यतोरेवमिभेन्द्रनक्रयो- र्विकर्षतोरन्तरतो बहिर्मिथ: । समा: सहस्रं व्यगमन् महीपते सप्राणयोश्चित्रममंसतामरा: ॥ २९ ॥
हे महीपते, अशा रीतीने हत्ती आणि मगर एकमेकांना कधी पाण्यात आत, कधी बाहेर ओढत युद्ध करीत राहिले आणि हजार वर्षे निघून गेली. हा प्राणांतिक संग्राम पाहून देवता अचंबित झाले.
Verse 30
ततो गजेन्द्रस्य मनोबलौजसां कालेन दीर्घेण महानभूद् व्यय: । विकृष्यमाणस्य जलेऽवसीदतो विपर्ययोऽभूत् सकलं जलौकस: ॥ ३० ॥
नंतर दीर्घ काळ पाण्यात ओढला जाणे व लढत राहणे यामुळे गजेन्द्राचे मनोबल, देहबल व इंद्रियशक्ती फारच क्षीण झाली. परंतु जलचर मगराची स्थिती उलटी होती; त्याचा उत्साह, बळ आणि इंद्रियशक्ती वाढत गेली.
Verse 31
इत्थं गजेन्द्र: स यदाप सङ्कटं प्राणस्य देही विवशो यदृच्छया । अपारयन्नात्मविमोक्षणे चिरं दध्याविमां बुद्धिमथाभ्यपद्यत ॥ ३१ ॥
अशा रीतीने गजेन्द्र हत्ती दैवयोगाने मगरीच्या पाशात अडकला. देहधारी असल्याने तो विवश झाला आणि फार काळ स्वतःची सुटका करू शकला नाही. मृत्यूभयाने व्याकुळ होऊन त्याने दीर्घ विचार करून शेवटी हा निश्चय केला.
Verse 32
न मामिमे ज्ञातय आतुरं गजा: कुत: करिण्य: प्रभवन्ति मोचितुम् । ग्राहेण पाशेन विधातुरावृतो- ऽप्यहं च तं यामि परं परायणम् ॥ ३२ ॥
माझे नातेवाईक व मित्र हत्तीही मला या संकटातून सोडवू शकत नाहीत; मग माझ्या हत्तीण्या काय करणार? विधात्याच्या इच्छेने मी या मगरीच्या पाशात बांधला गेलो आहे; म्हणून मी सर्वांचा परम आश्रय असलेल्या श्रीभगवंताची शरण घेतो.
Verse 33
य: कश्चनेशो बलिनोऽन्तकोरगात् प्रचण्डवेगादभिधावतो भृशम् । भीतं प्रपन्नं परिपाति यद्भया- न्मृत्यु: प्रधावत्यरणं तमीमहि ॥ ३३ ॥
तो परमेश्वर अत्यंत बलवान आहे. प्रचंड वेगाने धावणारा काळरूपी सर्प सर्वांना गिळायला येतो; पण जो भयभीत होऊन प्रभूची शरण घेतो, प्रभू त्याचे रक्षण करतात. प्रभूच्या भयाने मृत्यूही पळतो; म्हणून मी त्या सर्वांचा आश्रय असलेल्या महेश्वराला शरण जातो.
Frequently Asked Questions
The ornate cosmographic description establishes the divine setting within the Kṣīra-samudra and highlights a key Bhāgavatam motif: even the most exalted, pleasure-filled environments cannot protect an embodied being from daiva and kāla (time). The contrast intensifies the lesson that true safety lies not in circumstance but in taking shelter of Bhagavān.
Gajendra’s affectionate care for wives and children—bathing them, providing water, and laboring for their comfort—is explicitly likened to a human lacking spiritual knowledge who is bound by family attachment. The point is not to condemn duty, but to show how māyā can eclipse awareness of the Lord until crisis reveals the limits of worldly dependence.
A powerful crocodile, arranged by providence, seizes Gajendra’s leg in the lake. The crocodile’s growing strength in water symbolizes how material nature empowers different forces according to their ‘element’ (field of advantage), teaching that embodied power is conditional and that reliance on strength alone cannot overcome divinely arranged danger.
They attempted to pull him from behind but could not overcome the crocodile’s superior strength in its domain. The narrative underscores that even sincere social support has limits against daiva; this prepares the doctrinal pivot toward exclusive dependence on the Supreme Lord.