Adhyaya 18
The Appearance of Vāmanadeva and His Arrival at Bali’s Sacrifice
ब्रह्मदेवांची स्तुती आणि देवांची संरक्षण-याचना ऐकून परमेश्वर विष्णू अदितीच्या गर्भातून प्रकट झाले—चतुर्भुज, शंख-चक्र-गदा-पद्मधारी, तेजस्वी। श्रवण-द्वादशी, अभिजित मुहूर्त व विजयाद्वादशीच्या शुभ योगाने सर्वत्र मंगलोत्सव झाला; देव, ऋषी व दिव्यजनांनी अवताराचे जयघोष केले। पुढे भगवानांनी वामन ब्रह्मचारीचा नाट्यमय वेष धारण करून उपनयनादी संस्कार स्वीकारले; देवांकडून दंड, कमंडलू, अजिन, मेखला, रुद्राक्ष इत्यादी प्राप्त झाले आणि यज्ञाग्नीची स्थापना झाली—परात्पर प्रभूही धर्मरूपांचे मान राखतात हे दर्शवित. नर्मदेच्या तीरावरील भृगुकच्छ येथे बली महाराजांच्या अश्वमेधाची वार्ता कळताच वामन तेथे गेले; त्यांच्या तेजाने सभा स्तब्ध झाली। भृगु-पुरोहित व बली उठून स्वागत करतात; बली भगवानांचे चरण धुऊन पूजन करतो व वर मागण्यास सांगतो—यातून पुढील अध्यायातील ‘तीन पावलांची भूमी’ याचनेचा सेतू तयार होतो, जिथे दान, सत्य व शरणागतीची कसोटी लागणार आहे।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्थं विरिञ्चस्तुतकर्मवीर्य: प्रादुर्बभूवामृतभूरदित्याम् । चतुर्भुज: शङ्खगदाब्जचक्र: पिशङ्गवासा नलिनायतेक्षण: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—ब्रह्मदेवांनी अशा रीतीने परमेश्वराच्या कर्म व पराक्रमाची स्तुती केली; तेव्हा अमृतस्वरूप, अविनाशी भगवान अदितीच्या गर्भातून प्रकट झाले. ते चतुर्भुज होते; शंख, गदा, कमळ व चक्र धारण केले होते; पीतांबर परिधान केला होता आणि त्यांचे नेत्र उमलत्या कमळपाकळ्यांसारखे होते।
Verse 2
श्यामावदातो झषराजकुण्डल- त्विषोल्लसच्छ्रीवदनाम्बुज: पुमान् । श्रीवत्सवक्षा बलयाङ्गदोल्लस- त्किरीटकाञ्चीगुणचारुनूपुर: ॥ २ ॥
परम पुरुषाचे शरीर श्यामवर्ण होते आणि ते सर्व प्रकारच्या मदापासून रहित होते. झषराजासारख्या कुंडलांच्या तेजाने त्यांचे कमलमुख अतिशय शोभत होते; वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह होते. मनगटांवर कडे, भुजांवर बाजूबंद, मस्तकी मुकुट, कटिवर करधनी, वक्षावर यज्ञोपवीत आणि चरणांवर मधुर नूपुर शोभत होते।
Verse 3
मधुव्रतव्रातविघुष्टया स्वया विराजित: श्रीवनमालया हरि: । प्रजापतेर्वेश्मतम: स्वरोचिषा विनाशयन् कण्ठनिविष्टकौस्तुभ: ॥ ३ ॥
हरि आपल्या वक्षस्थळी श्रीवनमाळेने विराजमान होते; पुष्पांच्या तीव्र सुगंधामुळे मधमाश्यांचे थवे स्वाभाविक गुंजारवाने निनादू लागले. कंठी कौस्तुभमणी धारण करून प्रभू प्रकट झाले तेव्हा त्यांच्या तेजाने प्रजापती कश्यपांच्या गृहातील अंधार नष्ट झाला।
Verse 4
दिश: प्रसेदु: सलिलाशयास्तदा प्रजा: प्रहृष्टा ऋतवो गुणान्विता: । द्यौरन्तरीक्षं क्षितिरग्निजिह्वा गावो द्विजा: सञ्जहृषुर्नगाश्च ॥ ४ ॥
तेव्हा सर्व दिशा प्रसन्न झाल्या; नद्या-समुद्रादी जलाशय आनंदित झाले आणि प्रजा हर्षित झाली. ऋतू आपापल्या गुणांनी शोभून दिसू लागले. स्वर्ग, अंतरिक्ष व पृथ्वीवरील सर्व जीव उल्लसित झाले; देव, गायी, ब्राह्मण तसेच पर्वत-गिरी आनंदाने भरून गेले।
Verse 5
श्रोणायां श्रवणद्वादश्यां मुहूर्तेऽभिजिति प्रभु: । सर्वे नक्षत्रताराद्याश्चक्रुस्तज्जन्म दक्षिणम् ॥ ५ ॥
भाद्र शुक्ल द्वादशीला, चंद्र श्रवण नक्षत्रात असताना आणि अभिजित् मुहूर्ताच्या परम शुभ क्षणी, प्रभू या विश्वात प्रकट झाले. प्रभूंचा अवतार अत्यंत मंगल मानून सूर्यापासून शनिपर्यंत सर्व ग्रह-नक्षत्रांनी उदार दान-दक्षिणा केली।
Verse 6
द्वादश्यां सवितातिष्ठन्मध्यन्दिनगतो नृप । विजयानाम सा प्रोक्ता यस्यां जन्म विदुर्हरे: ॥ ६ ॥
हे राजन्, ज्या द्वादशीला भगवान् प्रकट झाले त्या वेळी सूर्य मध्याह्नस्थानी होता—हे विद्वानांना ज्ञात आहे. तीच द्वादशी ‘विजया’ म्हणून ओळखली जाते।
Verse 7
शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्मृदङ्गपणवानका: । चित्रवादित्रतूर्याणां निर्घोषस्तुमुलोऽभवत् ॥ ७ ॥
शंख व दुंदुभी निनादल्या; मृदंग, पणव व आनक एकत्र वाजू लागले. विविध वाद्य-तुर्यांचा निनाद तेव्हा अत्यंत तुमुल झाला।
Verse 8
प्रीताश्चाप्सरसोऽनृत्यन्गन्धर्वप्रवरा जगु: । तुष्टुवुर्मुनयो देवा मनव: पितरोऽग्नय: ॥ ८ ॥
अतिशय प्रसन्न होऊन अप्सरा नृत्य करू लागल्या, श्रेष्ठ गंधर्व गाऊ लागले. महर्षी, देव, मनु, पितर आणि अग्नीदेव—सर्वांनी प्रभूंच्या संतोषासाठी स्तुती-प्रार्थना केली।
Verse 9
सिद्धविद्याधरगणा: सकिम्पुरुषकिन्नरा: । चारणा यक्षरक्षांसि सुपर्णा भुजगोत्तमा: ॥ ९ ॥ गायन्तोऽतिप्रशंसन्तो नृत्यन्तो विबुधानुगा: । अदित्या आश्रमपदं कुसुमै: समवाकिरन् ॥ १० ॥
सिद्ध, विद्याधर, किम्पुरुष, किन्नर, चारण, यक्ष, राक्षस, सुपर्ण व श्रेष्ठ नाग तसेच देवांचे अनुचर—या सर्वांनी अदितीच्या आश्रमावर पुष्पवृष्टी केली. ते भगवंताचे गान व स्तुती करीत नृत्य करत संपूर्ण निवास फुलांनी झाकून टाकीत होते।
Verse 10
सिद्धविद्याधरगणा: सकिम्पुरुषकिन्नरा: । चारणा यक्षरक्षांसि सुपर्णा भुजगोत्तमा: ॥ ९ ॥ गायन्तोऽतिप्रशंसन्तो नृत्यन्तो विबुधानुगा: । अदित्या आश्रमपदं कुसुमै: समवाकिरन् ॥ १० ॥
सिद्ध, विद्याधर, किम्पुरुष, किन्नर, चारण, यक्ष, राक्षस, सुपर्ण व श्रेष्ठ नाग तसेच देवांचे अनुचर—या सर्वांनी अदितीच्या आश्रमावर पुष्पवृष्टी केली. ते भगवंताचे गान व स्तुती करीत नृत्य करत संपूर्ण निवास फुलांनी झाकून टाकीत होते।
Verse 11
दृष्ट्वादितिस्तं निजगर्भसम्भवं परं पुमांसं मुदमाप विस्मिता । गृहीतदेहं निजयोगमायया प्रजापतिश्चाह जयेति विस्मित: ॥ ११ ॥
अदितीने आपल्या गर्भातून प्रकट झालेल्या परम पुरुषोत्तमाला पाहिले; त्यांनी स्वतःच्या योगमायेने दिव्य देह धारण केला होता. ती विस्मयाने भरून अत्यंत आनंदित झाली. त्या बालकाला पाहून प्रजापती कश्यपही हर्ष-विस्मयाने “जय! जय!” असे उद्गारले।
Verse 12
यत् तद् वपुर्भाति विभूषणायुधै- रव्यक्तचिद्वयक्तमधारयद्धरि: । बभूव तेनैव स वामनो वटु: सम्पश्यतोर्दिव्यगतिर्यथा नट: ॥ १२ ॥
भगवान आपल्या मूळ स्वरूपात प्रकट झाले—आभूषणांनी शोभित आणि हातात आयुध धारण करून. हे सनातन रूप भौतिक जगात सामान्यतः अव्यक्त असले तरी हरिने ते धारण केले. नंतर माता-पित्याच्या समक्ष ते वामन वटु, ब्रह्मचारी बटुक-ब्राह्मण झाले—जणू रंगभूमीवरील नट।
Verse 13
तं वटुं वामनं दृष्ट्वा मोदमाना महर्षय: । कर्माणि कारयामासु: पुरस्कृत्य प्रजापतिम् ॥ १३ ॥
वटु-ब्रह्मचारी वामन रूप पाहून महर्षी अत्यंत आनंदित झाले. त्यांनी प्रजापती कश्यपांना अग्रस्थानी ठेवून जन्मसंस्कार इत्यादी सर्व वैदिक कर्मे विधिपूर्वक करवून घेतली।
Verse 14
तस्योपनीयमानस्य सावित्रीं सविताब्रवीत् । बृहस्पतिर्ब्रह्मसूत्रं मेखलां कश्यपोऽददात् ॥ १४ ॥
त्याच्या उपनयनसमयी सूर्यदेवांनी स्वतः सावित्री-गायत्रीचा उच्चार केला. बृहस्पतींनी यज्ञोपवीत दिले आणि कश्यप मुनींनी मेखला अर्पण केली.
Verse 15
ददौ कृष्णाजिनं भूमिर्दण्डं सोमो वनस्पति: । कौपीनाच्छादनं माता द्यौश्छत्रं जगत: पते: ॥ १५ ॥
भूमिदेवीने त्यांना कृष्णाजिन दिले आणि वनस्पतींचा अधिपती सोमदेवाने ब्रह्मदंड दिला. माता अदितीने कौपीनाचे वस्त्र दिले आणि द्यौदेवाने जगत्पतीस छत्र अर्पण केले.
Verse 16
कमण्डलुं वेदगर्भ: कुशान्सप्तर्षयो ददु: । अक्षमालां महाराज सरस्वत्यव्ययात्मन: ॥ १६ ॥
हे महाराज! वेदगर्भ ब्रह्मदेवांनी अव्यय भगवंताला कमंडलू दिला, सप्तर्षींनी कुश दिले आणि माता सरस्वतीने रुद्राक्षांची अक्षमाला अर्पण केली.
Verse 17
तस्मा इत्युपनीताय यक्षराट् पात्रिकामदात् । भिक्षां भगवती साक्षादुमादादम्बिका सती ॥ १७ ॥
अशा प्रकारे उपनीत झाल्यावर यक्षराज कुबेराने त्यांना भिक्षापात्र दिले. आणि साक्षात् भगवती उमा—अंबिका सती—हिने त्यांना प्रथम भिक्षा दिली.
Verse 18
स ब्रह्मवर्चसेनैवं सभां सम्भावितो वटु: । ब्रह्मर्षिगणसञ्जुष्टामत्यरोचत मारिष: ॥ १८ ॥
अशा प्रकारे सर्वांनी सन्मानित केलेला तो वटू—ब्रह्मचार्यांतील श्रेष्ठ—ब्रह्मवर्चसाने तेजस्वी झाला. ब्रह्मर्षींनी भरलेल्या त्या सभेत तो सौंदर्याने सर्वांवर भारी पडला.
Verse 19
समिद्धमाहितं वह्निं कृत्वा परिसमूहनम् । परिस्तीर्य समभ्यर्च्य समिद्भिरजुहोद् द्विज: ॥ १९ ॥
श्री वामनदेवांनी यज्ञाग्नी प्रज्वलित करून यज्ञभूमीची व्यवस्था केली, ती पसरून विधिपूर्वक पूजन केले आणि समिधांनी हवन केले।
Verse 20
श्रुत्वाश्वमेधैर्यजमानमूर्जितं बलिं भृगूणामुपकल्पितैस्तत: । जगाम तत्राखिलसारसम्भृतो भारेण गां सन्नमयन्पदे पदे ॥ २० ॥
भृगुवंशी ब्राह्मणांच्या आश्रयाने बलि महाराज सामर्थ्यवान अश्वमेध यज्ञ करीत आहेत हे ऐकून, सर्वसम्पूर्ण भगवान त्यांच्यावर कृपा करण्यासाठी तेथे गेले; त्यांच्या भाराने प्रत्येक पावलागणिक पृथ्वी दाबली गेली।
Verse 21
तं नर्मदायास्तट उत्तरे बले- र्य ऋत्विजस्ते भृगुकच्छसंज्ञके । प्रवर्तयन्तो भृगव: क्रतूत्तमं व्यचक्षतारादुदितं यथा रविम् ॥ २१ ॥
नर्मदेच्या उत्तरेकाठी भृगुकच्छ नावाच्या क्षेत्रात बलीच्या यज्ञभूमीत श्रेष्ठ क्रतु चालवीत असताना भृगुवंशी ऋत्विजांनी वामनदेवांना जवळ उगवणाऱ्या सूर्याप्रमाणे पाहिले।
Verse 22
ते ऋत्विजो यजमान: सदस्या हतत्विषो वामनतेजसा नृप । सूर्य: किलायात्युत वा विभावसु: सनत्कुमारोऽथ दिदृक्षया क्रतो: ॥ २२ ॥
हे राजा, वामनदेवांच्या तेजामुळे ऋत्विज, यजमान बली आणि सभेतील सर्व सदस्यांची कांती हरपली. मग ते एकमेकांना विचारू लागले—हा सूर्यदेव तर नाही? की अग्निदेव? किंवा यज्ञ पाहण्यासाठी सनत्कुमार आले आहेत?
Verse 23
इत्थं सशिष्येषु भृगुष्वनेकधा वितर्क्यमाणो भगवान्स वामन: । छत्रं सदण्डं सजलं कमण्डलुं विवेश बिभ्रद्धयमेधवाटम् ॥ २३ ॥
भृगुवंशी ऋत्विज व त्यांच्या शिष्यांमध्ये अनेक प्रकारचा विचार-वितर्क चालू असतानाच, भगवान वामनदेव दंड, छत्र आणि पाण्याने भरलेला कमंडलू धारण करून अश्वमेध यज्ञमंडपात प्रवेशले।
Verse 24
मौञ्ज्या मेखलया वीतमुपवीताजिनोत्तरम् । जटिलं वामनं विप्रं मायामाणवकं हरिम् ॥ २४ ॥ प्रविष्टं वीक्ष्य भृगव: सशिष्यास्ते सहाग्निभि: । प्रत्यगृह्णन्समुत्थाय सङ्क्षिप्तास्तस्य तेजसा ॥ २५ ॥
मौंजीची मेखला, यज्ञोपवीत, हरिणचर्माचे उत्तरीय आणि जटा धारण करून ब्राह्मण-बालक रूपातील भगवान वामनदेव यज्ञमंडपात प्रविष्ट झाले. त्यांच्या तेजाने ऋत्विज व शिष्यांची प्रभा मावळली; ते उठून उभे राहिले व नमस्कार करून विधिपूर्वक स्वागत करू लागले.
Verse 25
मौञ्ज्या मेखलया वीतमुपवीताजिनोत्तरम् । जटिलं वामनं विप्रं मायामाणवकं हरिम् ॥ २४ ॥ प्रविष्टं वीक्ष्य भृगव: सशिष्यास्ते सहाग्निभि: । प्रत्यगृह्णन्समुत्थाय सङ्क्षिप्तास्तस्य तेजसा ॥ २५ ॥
यज्ञमंडपात प्रभूंचा प्रवेश पाहताच भृगुवंशी ऋत्विज शिष्यांसह व अग्निसह उठून उभे राहिले. त्यांच्या तेजाने ते संकुचित झाले आणि नमस्कार करून विधिपूर्वक प्रभूंचे स्वागत करू लागले.
Verse 26
यजमान: प्रमुदितो दर्शनीयं मनोरमम् । रूपानुरूपावयवं तस्मा आसनमाहरत् ॥ २६ ॥
दर्शनीय व मनोहर, सर्व अवयवांच्या अनुरूप सौंदर्याने युक्त भगवान वामनदेवांना पाहून यजमान बली महाराज अत्यंत आनंदित झाले आणि समाधानाने त्यांना आसन अर्पण केले.
Verse 27
स्वागतेनाभिनन्द्याथ पादौ भगवतो बलि: । अवनिज्यार्चयामास मुक्तसङ्गमनोरमम् ॥ २७ ॥
मुक्तात्म्यांना सदैव मनोहर भासणाऱ्या भगवानांचे यथोचित स्वागत करून बली महाराजांनी त्यांच्या चरणकमलांचे प्रक्षालन करून पूजा केली.
Verse 28
तत्पादशौचं जनकल्मषापहं स धर्मविन्मूर्ध्न्यदधात् सुमङ्गलम् । यद् देवदेवो गिरिशश्चन्द्रमौलि- र्दधार मूर्ध्ना परया च भक्त्या ॥ २८ ॥
भगवंतांच्या चरणप्रक्षालनाचे ते जल लोकांचे कल्मष नष्ट करणारे व परम मंगलमय आहे. धर्म जाणणाऱ्या बली महाराजांनी ते मस्तकी धारण केले; कारण देवदेव महादेव—चंद्रमौळी गिरिश—विष्णूच्या चरणांगुष्ठातून प्रकट झालेल्या गंगाजलाला पराभक्तीने शिरावर धारण करतात.
Verse 29
श्रीबलिरुवाच स्वागतं ते नमस्तुभ्यं ब्रह्मन्किं करवाम ते । ब्रह्मर्षीणां तप: साक्षान्मन्ये त्वार्य वपुर्धरम् ॥ २९ ॥
बलि महाराज म्हणाले: हे ब्राह्मणा, तुमचे स्वागत असो, तुम्हाला माझा नमस्कार असो. आम्ही तुमच्यासाठी काय करावे? हे आर्य, मी तुम्हाला ब्रह्मर्षींचे साक्षात मूर्तिमंत तपच मानतो.
Verse 30
अद्य न: पितरस्तृप्ता अद्य न: पावितं कुलम् । अद्य स्विष्ट: क्रतुरयं यद् भवानागतो गृहान् ॥ ३० ॥
हे प्रभू, आज आपण आमच्या घरी आल्यामुळे आमचे पितर तृप्त झाले, आमचे कुळ पावन झाले आणि हा यज्ञ आज सफल झाला आहे.
Verse 31
अद्याग्नयो मे सुहुता यथाविधि द्विजात्मज त्वच्चरणावनेजनै: । हतांहसो वार्भिरियं च भूरहो तथा पुनीता तनुभि: पदैस्तव ॥ ३१ ॥
हे ब्राह्मणपुत्रा, आज शास्त्रोक्त विधीनुसार यज्ञाग्नी प्रज्वलित झाला आहे. तुमचे चरणकमळ धुतलेल्या पाण्याने मी सर्व पापांतून मुक्त झालो आहे आणि तुमच्या लहान पावलांच्या स्पर्शाने ही पृथ्वी पावन झाली आहे.
Verse 32
यद् वटो वाञ्छसि तत्प्रतीच्छ मे त्वामर्थिनं विप्रसुतानुतर्कये । गां काञ्चनं गुणवद् धाम मृष्टं तथान्नपेयमुत वा विप्रकन्याम् । ग्रामान् समृद्धांस्तुरगान् गजान् वा रथांस्तथार्हत्तम सम्प्रतीच्छ ॥ ३२ ॥
हे बटू, तुला जे हवे असेल ते मागून घे. गाय, सोने, सुसज्ज घर, स्वादिष्ट अन्न-पाणी, ब्राह्मण कन्या, समृद्ध गावे, घोडे, हत्ती किंवा रथ - हे पूज्यवरा, तुला जे हवे असेल ते स्वीकार.
Frequently Asked Questions
The text anchors the avatāra in sacred time to show that divine descent is not random but dharma-structured: tithi (dvadāśī), nakṣatra (Śravaṇa), and muhūrta (Abhijit) collectively signify auspicious alignment. The calendrical precision also reinforces Īśānukathā by portraying the cosmos itself—planets, seasons, and beings—responding harmoniously to the Lord’s manifestation.
Vāmana’s saṁskāras are līlā: the Lord, though aja (unborn) and pūrṇa (complete), adopts the social-religious form of a brāhmaṇa student to teach by example. By honoring dharma’s institutions (upanayana, yajña etiquette, brahmacarya symbols), He demonstrates that spiritual authority is compatible with humility and that dharma’s outer forms should culminate in devotion and surrender to the Supreme.
The celebration is pan-cosmic: devas, sages (ṛṣis), Manus, Pitās, fire-gods, Gandharvas, Apsarās, Siddhas, Vidyādharas, Kinnaras, Yakṣas, and others. Their collective worship signals that the avatāra serves universal welfare, not a sectarian interest—an expression of Poṣaṇa and the restoration of dharmic balance.
It highlights bhakti embedded in royal dharma: Bali recognizes the sanctity of Viṣṇu’s pāda-tīrtha, recalling that even Śiva bears Gaṅgā from Viṣṇu’s toe. The act foreshadows Bali’s deeper offering—moving from ceremonial hospitality to existential surrender—central to the theological arc of the Vāmana–Bali narrative.