Adhyaya 13

Verse 1

श्रीशुक उवाच मनुर्विवस्वत: पुत्र: श्राद्धदेव इति श्रुत: । सप्तमो वर्तमानो यस्तदपत्यानि मे श‍ृणु ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—विवस्वान (सूर्यदेव) यांचा पुत्र मनु ‘श्राद्धदेव’ म्हणून प्रसिद्ध आहे। तोच सध्या सातवा मनु आहे। आता त्याची संतती माझ्याकडून ऐक।

Verse 2

इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्ट: शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तोऽथ नाभाग: सप्तमो दिष्ट उच्यते ॥ २ ॥ तरूषश्च पृषध्रश्च दशमो वसुमान्स्मृत: । मनोर्वैवस्वतस्यैते दशपुत्रा: परन्तप ॥ ३ ॥

हे राजा परीक्षित! वैवस्वत मनूचे दहा पुत्र—इक्ष्वाकु, नभग, धृष्ट, शर्याति, नरिष्यन्त आणि नाभाग. सातवा पुत्र ‘दिष्ट’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्यानंतर तरूष व पृषध्र, आणि दहावा पुत्र ‘वसुमान’ असे म्हटले जाते.

Verse 3

इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्ट: शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तोऽथ नाभाग: सप्तमो दिष्ट उच्यते ॥ २ ॥ तरूषश्च पृषध्रश्च दशमो वसुमान्स्मृत: । मनोर्वैवस्वतस्यैते दशपुत्रा: परन्तप ॥ ३ ॥

हे राजा परीक्षित! वैवस्वत मनूचे दहा पुत्र—इक्ष्वाकु, नभग, धृष्ट, शर्याति, नरिष्यन्त आणि नाभाग. सातवा पुत्र ‘दिष्ट’ म्हणून ओळखला जातो. पुढे तरूष व पृषध्र, आणि दहावा पुत्र ‘वसुमान’ म्हणून स्मरला जातो.

Verse 4

आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणा: । अश्विनावृभवो राजन्निन्द्रस्तेषां पुरन्दर: ॥ ४ ॥

हे राजन्! या मन्वंतरात आदित्य, वसु, रुद्र, विश्वेदेव, मरुद्गण, दोन्ही अश्विनीकुमार आणि ऋभु—हे देवगण आहेत. त्यांचा अधिपती इंद्र ‘पुरंदर’ आहे.

Verse 5

कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च विश्वामित्रोऽथ गौतम: । जमदग्निर्भरद्वाज इति सप्तर्षय: स्मृता: ॥ ५ ॥

काश्यप, अत्रि, वसिष्ठ, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि आणि भरद्वाज—हेच सप्तर्षी म्हणून स्मरले जातात.

Verse 6

अत्रापि भगवज्जन्म कश्यपाददितेरभूत् । आदित्यानामवरजो विष्णुर्वामनरूपधृक् ॥ ६ ॥

या मन्वंतरातही भगवानांचा अवतार कश्यप व अदितीपासून झाला. आदित्यांतील कनिष्ठ विष्णूंनी वामन (बटू) रूप धारण केले.

Verse 7

सङ्‌क्षेपतो मयोक्तानि सप्तमन्वन्तराणि ते । भविष्याण्यथ वक्ष्यामि विष्णो: शक्त्यान्वितानि च ॥ ७ ॥

मी तुला संक्षेपाने सात मन्वंतरांची स्थिती सांगितली आहे. आता मी पुढील मनू आणि भगवान विष्णूंच्या शक्त्यावतारांसह त्यांचे वर्णन करीन.

Verse 8

विवस्वतश्च द्वे जाये विश्वकर्मसुते उभे । संज्ञा छाया च राजेन्द्र ये प्रागभिहिते तव ॥ ८ ॥

हे राजेंद्र! विवस्वानाच्या विश्वकर्म्याच्या दोन कन्या—संज्ञा व छाया—या दोन पत्नी होत्या; हे मी तुला पूर्वीच सांगितले आहे.

Verse 9

तृतीयां वडवामेके तासां संज्ञासुतास्त्रय: । यमो यमी श्राद्धदेवश्छायायाश्च सुताञ्छृणु ॥ ९ ॥

काही जण तिसरी पत्नी वडवा असेही म्हणतात. या तिघींमध्ये संज्ञेचे तीन पुत्र—यम, यमी आणि श्राद्धदेव—होते. आता छायाचे पुत्र ऐक.

Verse 10

सावर्णिस्तपती कन्या भार्या संवरणस्य या । शनैश्चरस्तृतीयोऽभूदश्विनौ वडवात्मजौ ॥ १० ॥

छायाचा पुत्र सावर्णि आणि कन्या तपती होती; ती पुढे राजा संवरणाची पत्नी झाली. छायाचा तिसरा पुत्र शनैश्चर (शनि) म्हणून प्रसिद्ध झाला. वडवेकडून अश्विनी कुमार हे दोन पुत्र झाले.

Verse 11

अष्टमेऽन्तर आयाते सावर्णिर्भविता मनु: । निर्मोकविरजस्काद्या: सावर्णितनया नृप ॥ ११ ॥

हे नृप! आठवे मन्वंतर येताच सावर्णि मनु होईल. त्याच्या पुत्रांमध्ये निर्मोक, विरजस्क इत्यादी असतील.

Verse 12

तत्र देवा: सुतपसो विरजा अमृतप्रभा: । तेषां विरोचनसुतो बलिरिन्द्रो भविष्यति ॥ १२ ॥

आठव्या मन्वंतरात तेथे देवगण सुतप, विरज व अमृतप्रभ असे असतील. त्या देवांचा इंद्र विरोचनपुत्र बली महाराज होईल.

Verse 13

दत्त्वेमां याचमानाय विष्णवे य: पदत्रयम् । राद्धमिन्द्रपदं हित्वा तत: सिद्धिमवाप्स्यति ॥ १३ ॥

याचक रूपाने आलेल्या विष्णूंना ज्याने तीन पावलांची भूमी दान दिली, त्याने समृद्ध इंद्रपद सोडून सर्व काही गमावले; पण नंतर भगवंत प्रसन्न झाल्यावर सर्वसमर्पणाने तो परम सिद्धी प्राप्त करील.

Verse 14

योऽसौ भगवता बद्ध: प्रीतेन सुतले पुन: । निवेशितोऽधिके स्वर्गादधुनास्ते स्वराडिव ॥ १४ ॥

ज्याला भगवंतांनी प्रेमाने बांधले, त्यालाच पुन्हा स्वर्गाहून अधिक वैभवशाली सुतल-लोकात स्थापित केले. बली महाराज आता तेथे स्वराजासारखा राहतो आणि इंद्रापेक्षाही अधिक सुखी आहे.

Verse 15

गालवो दीप्तिमान्‌रामो द्रोणपुत्र: कृपस्तथा । ऋष्यश‍ृङ्ग: पितास्माकं भगवान्बादरायण: ॥ १५ ॥ इमे सप्तर्षयस्तत्र भविष्यन्ति स्वयोगत: । इदानीमासते राजन् स्वे स्व आश्रममण्डले ॥ १६ ॥

हे राजन्, आठव्या मन्वंतरात गालव, दीप्तिमान, परशुराम, द्रोणपुत्र अश्वत्थामा, कृपाचार्य, ऋष्यशृंग आणि आमचे पिता भगवान बादरायण व्यास—नारायणावतार—हे सात ऋषी असतील. सध्या ते आपापल्या आश्रममंडळात निवास करीत आहेत.

Verse 16

गालवो दीप्तिमान्‌रामो द्रोणपुत्र: कृपस्तथा । ऋष्यश‍ृङ्ग: पितास्माकं भगवान्बादरायण: ॥ १५ ॥ इमे सप्तर्षयस्तत्र भविष्यन्ति स्वयोगत: । इदानीमासते राजन् स्वे स्व आश्रममण्डले ॥ १६ ॥

हे राजन्, आठव्या मन्वंतरात गालव, दीप्तिमान, परशुराम, द्रोणपुत्र अश्वत्थामा, कृपाचार्य, ऋष्यशृंग आणि आमचे पिता भगवान बादरायण व्यास—नारायणावतार—हे सात ऋषी असतील. सध्या ते आपापल्या आश्रममंडळात निवास करीत आहेत.

Verse 17

देवगुह्यात्सरस्वत्यां सार्वभौम इति प्रभु: । स्थानं पुरन्दराद्‌धृत्वा बलये दास्यतीश्वर: ॥ १७ ॥

आठव्या मन्वंतरात महाबली भगवान् सार्वभौम देवगुह्यांचे पुत्र व सरस्वतीच्या गर्भातून प्रकट होतील. ते पुरंदर (इंद्र) याच्याकडून राज्य हिरावून बलि महाराजांना देतील.

Verse 18

नवमो दक्षसावर्णिर्मनुर्वरुणसम्भव: । भूतकेतुर्दीप्तकेतुरित्याद्यास्तत्सुता नृप ॥ १८ ॥

हे राजन्, नववा मनु वरुणापासून उत्पन्न झालेला दक्ष-सावर्णि असेल. त्याच्या पुत्रांमध्ये भूतकेतु व दीप्तकेतु इत्यादी असतील.

Verse 19

पारामरीचिगर्भाद्या देवा इन्द्रोऽद्भ‍ुत: स्मृत: । द्युतिमत्प्रमुखास्तत्र भविष्यन्त्यृषयस्तत: ॥ १९ ॥

नवव्या मन्वंतरात पार व मरीचिगर्भ इत्यादी देव असतील. स्वर्गाचा इंद्र ‘अद्भुत’ नावाने ओळखला जाईल, आणि सप्तर्षींमध्ये द्युतिमान प्रमुख असतील.

Verse 20

आयुष्मतोऽम्बुधारायामृषभो भगवत्कला । भविता येन संराद्धां त्रिलोकीं भोक्ष्यतेऽद्भ‍ुत: ॥ २० ॥

आयुष्मान यांच्या द्वारा आणि अंबुधारा यांच्या गर्भातून भगवान्‌ची अंश-कला ऋषभदेव प्रकट होतील. त्यांच्या कृपेने ‘अद्भुत’ नावाचा इंद्र त्रिलोकीचे वैभव भोगेल.

Verse 21

दशमो ब्रह्मसावर्णिरुपश्लोकसुतो मनु: । तत्सुता भूरिषेणाद्या हविष्मत्प्रमुखा द्विजा: ॥ २१ ॥

दहावा मनु उपश्लोकाचा पुत्र ब्रह्म-सावर्णि असेल. त्याच्या पुत्रांमध्ये भूरिषेण इत्यादी असतील, आणि सप्तर्षी हविष्मान प्रमुख ब्राह्मण असतील.

Verse 22

हविष्मान्सुकृत: सत्यो जयो मूर्तिस्तदा द्विजा: । सुवासनविरुद्धाद्या देवा: शम्भु: सुरेश्वर: ॥ २२ ॥

हविष्मान, सुकृत, सत्य, जय आणि मूर्ती इत्यादी सात ऋषी होतील। सुवासन व विरुद्ध इत्यादी देवगण होतील, आणि त्यांचा इंद्र—शम्भु—सुरेश्वर असेल।

Verse 23

विष्वक्सेनो विषूच्यां तु शम्भो: सख्यं करिष्यति । जात: स्वांशेन भगवान्गृहे विश्वसृजो विभु: ॥ २३ ॥

विषूचीच्या गर्भातून भगवानांचा स्वांश विष्वक्सेन अवतार विश्वस्रष्ट्याच्या घरी प्रकट होईल. तो शम्भूसोबत सख्य करील.

Verse 24

मनुर्वै धर्मसावर्णिरेकादशम आत्मवान् । अनागतास्तत्सुताश्च सत्यधर्मादयो दश ॥ २४ ॥

अकराव्या मन्वंतरात मनु धर्म-सावर्णि असेल, जो आत्मज्ञानात अत्यंत पारंगत असेल. त्याच्यापासून सत्यधर्म आदी दहा पुत्र होतील.

Verse 25

विहङ्गमा: कामगमा निर्वाणरुचय: सुरा: । इन्द्रश्च वैधृतस्तेषामृषयश्चारुणादय: ॥ २५ ॥

विहंगम, कामगम, निर्वाणरुचि इत्यादी देवगण होतील. त्यांचा इंद्र वैधृत असेल, आणि ऋषींमध्ये अरुण आदी अग्रणी असतील.

Verse 26

आर्यकस्य सुतस्तत्र धर्मसेतुरिति स्मृत: । वैधृतायां हरेरंशस्त्रिलोकीं धारयिष्यति ॥ २६ ॥

तेथे आर्यकाचा पुत्र धर्मसेतु म्हणून प्रसिद्ध होईल. तो वैधृताच्या गर्भातून हरिचा अंशावतार म्हणून प्रकट होऊन त्रिलोकीचे पालन-शासन करील.

Verse 27

भविता रुद्रसावर्णी राजन्द्वादशमो मनु: । देववानुपदेवश्च देवश्रेष्ठादय: सुता: ॥ २७ ॥

हे राजन्, बारावा मनु रुद्र-सावर्णी नावाने होईल. त्याचे पुत्र देववान्, उपदेव आणि देवश्रेष्ठ इत्यादी असतील.

Verse 28

ऋतधामा च तत्रेन्द्रो देवाश्च हरितादय: । ऋषयश्च तपोमूर्तिस्तपस्व्याग्नीध्रकादय: ॥ २८ ॥

या मन्वंतरात इंद्राचे नाव ऋतधामा असेल आणि देवांमध्ये हरित इत्यादी अग्रणी असतील. ऋषींमध्ये तपोमूर्ती, तपस्वी व आग्नीध्रक इत्यादी असतील.

Verse 29

स्वधामाख्यो हरेरंश: साधयिष्यति तन्मनो: । अन्तरं सत्यसहस: सुनृताया: सुतो विभु: ॥ २९ ॥

सत्यसह व सुनृता यांच्या पोटी स्वधामा जन्मेल; तो भगवान हरिचा अंशावतार आहे. तोच त्या मन्वंतराचे राज्यकार्य साध्य करील.

Verse 30

मनुस्त्रयोदशो भाव्यो देवसावर्णिरात्मवान् । चित्रसेनविचित्राद्या देवसावर्णिदेहजा: ॥ ३० ॥

तेरावा मनु देव-सावर्णी नावाचा असेल आणि तो आत्मज्ञानात अत्यंत प्रगत असेल. त्याचे पुत्र चित्रसेन व विचित्र इत्यादी असतील.

Verse 31

देवा: सुकर्मसुत्रामसंज्ञा इन्द्रो दिवस्पति: । निर्मोकतत्त्वदर्शाद्या भविष्यन्त्यृषयस्तदा ॥ ३१ ॥

तेराव्या मन्वंतरात देवांमध्ये सुकर्मा व सुत्रामा हे गण असतील, स्वर्गाचा अधिपती इंद्र दिवस्पती असेल, आणि ऋषींमध्ये निर्मोक व तत्त्वदर्श इत्यादी असतील.

Verse 32

देवहोत्रस्य तनय उपहर्ता दिवस्पते: । योगेश्वरो हरेरंशो बृहत्यां सम्भविष्यति ॥ ३२ ॥

देवहोत्राचा पुत्र ‘योगेश्वर’ बृहतीच्या गर्भातून प्रकट होऊन श्रीहरिचा अंशावतार ठरेल व दिवस्पतीच्या हितासाठी कार्य करील।

Verse 33

मनुर्वा इन्द्रसावर्णिश्चतुर्दशम एष्यति । उरुगम्भीरबुधाद्या इन्द्रसावर्णिवीर्यजा: ॥ ३३ ॥

चौदाव्या मनूचे नाव इन्द्र-सावर्णि असेल. त्याला उरु, गंभीर व बुध इत्यादी पुत्र असतील.

Verse 34

पवित्राश्चाक्षुषा देवा: शुचिरिन्द्रो भविष्यति । अग्निर्बाहु: शुचि: शुद्धो मागधाद्यास्तपस्विन: ॥ ३४ ॥

पवित्र व चाक्षुष हे देवगण असतील आणि शुचि इंद्र होईल. अग्नि, बाहु, शुचि, शुद्ध, मागध इत्यादी महान तपस्वी सप्तर्षी असतील.

Verse 35

सत्रायणस्य तनयो बृहद्भ‍ानुस्तदा हरि: । वितानायां महाराज क्रियातन्तून्वितायिता ॥ ३५ ॥

हे महाराज परीक्षित! चौदाव्या मन्वंतरात सत्रायणाचा पुत्र म्हणून श्रीहरि वितानाच्या गर्भातून प्रकट होतील. ते ‘बृहद्भानु’ म्हणून प्रसिद्ध होतील व आध्यात्मिक क्रियांचा विस्तार करतील.

Verse 36

राजंश्चतुर्दशैतानि त्रिकालानुगतानि ते । प्रोक्तान्येभिर्मित: कल्पो युगसाहस्रपर्यय: ॥ ३६ ॥

हे राजन्! भूत, वर्तमान व भविष्यकाळातील चौदा मनू मी तुला सांगितले. त्यांचा एकत्र कालावधी एक सहस्र युगचक्रांइतका असून त्यालाच ‘कल्प’ म्हणजे ब्रह्मदेवाचा एक दिवस म्हणतात.