Sukta 4

Mantra 1

ऋषभः १८ उपरिष्टाद्बृहती, २१ आस्तारपङ्क्तिः। सा॒ह॒स्रस्त्वे॒ष ऋ॑ष॒भः पय॑स्वा॒न् विश्वा॑ रू॒पाणि॑ व॒क्षणा॑सु॒ बिभ्र॑त्। भ॒द्रं दा॒त्रे यज॑मानाय॒ शीक्ष॑न् बार्हस्प॒त्य उ॒स्रिय॒स्तन्तु॒माता॑न्

सहस्रपटी प्रचंड असा हा ऋषभ, दुग्धसमृद्ध; आपल्या कुक्षींमध्ये बलाची सर्व रूपे धारण करून—दाता व यजमान यांना कल्याणकारी ‘भद्र’ शिकवितो; बृहस्पतीचा आपला, मातृगायींमध्ये वंश-तंतू धारण करणारा.

Mantra 2

अ॒पां यो अग्ने॑ प्रति॒मा ब॒भूव॑ प्र॒भूः सर्व॑स्मै पृथि॒वीव॑ दे॒वी। पि॒ता व॒त्सानां॒ पति॑र॒घ्न्यानां॑ साह॒स्रे पोषे॒ अपि॑ नः कृणोतु

हे अग्ने! जो अपां (जलतत्त्व) याचा प्रतिरूप झाला आहे—सर्वांसाठी समर्थ, देवी पृथ्वीप्रमाणे—तो वत्सांचा पिता, अघ्न्या (अवध्य) गायींचा स्वामी आहे. सहस्रगुण पोषण-समृद्धीत तो आम्हांवर ते येऊ देओ, आम्हांला त्यात सहभागी करो.

Mantra 3

पुमा॑न॒न्तर्वा॒न्त्स्थवि॑रः॒ पय॑स्वा॒न् वसोः॒ कब॑न्धमृष॒भो बि॑भर्ति । तमिन्द्रा॑य प॒थिभि॑र्देव॒यानै॑र्हु॒तम॒ग्निर्व॑हतु जा॒तवे॑दाः

पुमान्—अन्तर्वान्, स्थविर, पयस्वान्—तो ऋषभ वसोः (धन) याचा कबंध/धड धारण करतो. इन्द्रासाठी हुत केलेला तो अर्पण देवयान मार्गांनी जातवेदाः अग्नी वाहून नेवो.

Mantra 4

पि॒ता व॒त्सानां॒ पति॑र॒घ्न्याना॒मथो॑ पि॒ता म॑ह॒तां गर्ग॑राणाम्। व॒त्सो ज॒रायु॑ प्रति॒धुक् पी॒यूष॑ आ॒मिक्षा॑ घृ॒तं तद् व॑स्य॒ रेतः॑

तो वत्सांचा पिता, अघ्न्या (अवध्य) गायींचा स्वामी—आणि महत् गर्गर (गर्गरा) यांचाही पिता आहे. वत्स, जरायु (अपरा), प्रतिधुक् (दूध देणारी), पीयूष (खीस/पहिले दूध), आमिक्षा (जमलेले/दहीसदृश दूध), घृत—हेच त्याचे रेतस् (बीज-तत्त्व) आहे.

Mantra 5

दे॒वानां॑ भा॒ग उ॑पना॒ह ए॒षो॒३पां रस॒ ओष॑धीनां घृ॒तस्य॑ । सोम॑स्य भ॒क्षम॑वृणीत श॒क्रो बृ॒हन्नद्रि॑रभव॒द् यच्छरी॑रम्

हा देवांचा नियत भाग आहे—हा उपनाह (बांधणे/बंधन); हा जलांचा रस, ओषधींचा, आणि घृताचा. शक्र (इंद्र) याने सोमाचा भक्ष्य-भाग स्वतःसाठी निवडला; जेव्हा ते शरीर झाले, तेव्हा ती शिला महान् झाली.

Mantra 6

सोमे॑न पू॒र्णं क॒लशं॑ बिभर्षि॒ त्वष्टा॑ रु॒पाणां॑ जनि॒ता प॑शू॒नाम्। शि॒वास्ते॑ सन्तु प्रज॒न्वऽ इ॒ह या इ॒मा न्य॑स्मभ्यं॑ स्वधिते यच्छ॒ या अ॒मूः

सोमाने पूर्ण झालेला कलश तू धारण करतोस. त्वष्टा—रूपांचा जनक, पशूंचाही जनक. इथे तुझ्या प्रजनन-शक्ती शिव (कल्याणकारी) असोत—या इथे असलेल्या; आणि हे स्वधिती (सुधार/तीक्ष्णधार), ज्या तिकडे आहेत त्या देखील आम्हांस प्रदान कर.

Mantra 7

आज्यं बिभर्ति घृ॒तम॑स्य॒ रेतः॑ साह॒स्रः पोष॒स्तमु॑ य॒ज्ञमा॑हुः । इन्द्र॑स्य रू॒पमृ॑ष॒भो वसा॑नः॒ सो अ॒स्मान् दे॑वाः शि॒व ऐतु॑ द॒त्तः

आज्य घृताला आपले रेतस् (बीज) म्हणून धारण करते; सहस्रगुण पोषण—त्यालाच, खरेच, यज्ञ म्हणतात. इंद्राचे रूप परिधान करून, वृषभासारखा, तो—दत्त होऊन—हे देवांनो, शिव (कल्याणकारी) होऊन आमच्याकडे येवो.

Mantra 8

इन्द्र॒स्यौजो॒ वरु॑णस्य बा॒हू अ॒श्विनो॒रंसौ॑ म॒रुता॑मि॒यं क॒कुत्। बृह॒स्पतिं॒ संभृ॑तमे॒तमा॑हु॒र्ये धीरा॑सः क॒वयो॒ ये म॑नी॒षिणः॑

इंद्राचे ओज, वरुणाचे बाहू, अश्विनांचे खांदे—ही मरुतांची ककुत् (शिखर/उच्चतम भाग) आहे. यालाच—सुयोग्यरीत्या संमिश्र—‘बृहस्पति’ असे म्हणतात; जे धीर, कवी आणि मनीषी (विवेकी) आहेत ते.

Mantra 9

दैवी॒र्विशः॒ पय॑स्वा॒ना त॑नोषि॒ त्वामिन्द्रं॒ त्वां सर॑स्वन्तमाहुः । स॒हस्रं॒ स एक॑मुखा ददाति॒ यो ब्रा॑ह्म॒ण ऋ॑ष॒भमा॑जु॒होति॑

दूध-समृद्ध दैवी विशः (कुलसमूह) तू विस्तारतोस; तुलाच ते इंद्र म्हणतात, तुलाच सरस्वंत म्हणतात. जो ब्राह्मण यज्ञात ऋषभ (वृषभ) आहुती देतो, तो एकाच मुखातून सहस्र (हजार) दान देतो.

Mantra 10

बृह॒स्पतिः॑ सवि॒ता ते॒ वयो॑ दधौ॒ त्वष्टु॑र्वा॒योः पर्या॒त्मा त॒ आभृ॑तः । अ॒न्तरि॑क्षे॒ मन॑सा त्वा जुहोमि ब॒र्हिष्टे॒ द्यावा॑पृथि॒वी उ॒भे स्ता॑म्

बृहस्पती आणि सविता यांनी तुझ्यासाठी तुझे प्राण-बल (वयस्) स्थापित केले आहे; त्वष्टृ आणि वायू यांचा सर्वव्यापी आत्म-तत्त्व (पर्यात्मा) तुझ्यासाठी येथे आणला आहे. अंतरिक्षात, मनाने मी तुला आहुती अर्पितो; बर्हिष् (पवित्र कुश) वर द्यावा-पृथिवी—दोघीही—दृढपणे स्थिर राहोत.

Mantra 11

य इन्द्र॑ इव दे॒वेषु॒ गोष्वेति॑ वि॒वाव॑दत्। तस्य॑ ऋष॒भस्याङ्गा॑नि ब्र॒ह्मा सं स्तौ॑तु भ॒द्रया॑

जो देवांमध्ये इंद्रासारखा, गायींमध्ये वावरतो आणि मोठ्या स्वराने गर्जना करतो—त्या वृषभाचे अवयव ब्राह्मणाने शुभ वाणीने पूर्णपणे स्तुत करावेत.

Mantra 12

पा॒र्श्वे आ॑स्ता॒मनु॑मत्या॒ भग॑स्यास्तामनू॒वृजौ॑ । अ॒ष्ठी॒वन्ता॑वब्रवीन्मि॒त्रो ममै॒तौ केव॑ला॒विति॑

पार्श्वांवर अनुमती स्थापित होती; भगाचे होते ते दोन लगतचे भाग—अस्थींनी दृढ. मित्र म्हणाला: ‘हे दोन्ही केवळ माझेच आहेत.’

Mantra 13

भ॒सदा॑सीदादि॒त्यानां॒ श्रोणी॑ आस्तां॒ बृह॒स्पतेः॑ । पुच्छं॒ वात॑स्य दे॒वस्य॒ तेन॑ धूनो॒त्योष॑धीः

पाठीचा मागचा भाग (रंप) आदित्यांचा होता; श्रोणी बृहस्पतीची म्हणून स्थापित होती. शेपूट देव वायूचे आहे; त्याने तो ओषधींना झटकून दूरदूर पसरवतो.

Mantra 14

गुदा॑ आसन्त्सिनीवा॒ल्याः सू॒र्याया॒स्त्वच॑मब्रुवन्। उ॒त्था॒तुर॑ब्रुवन् प॒द ऋ॑ष॒भं यदक॑ल्पयन्

गुदभाग, असे त्यांनी म्हटले, सिनीवालीचे होते; आणि त्वचा, असे त्यांनी म्हटले, सूर्यायाची होती. आणि जेव्हा त्यांनी वृषभाला यथाविधी घडविले, तेव्हा ‘उत्थातृ’चे पायही त्यांनी सांगितले.

Mantra 15

क्रो॒ड आ॑सीज्जामिशं॒सस्य॒ सोम॑स्य क॒लशो॑ धृ॒तः । दे॒वाः सं॒गत्य॒ यत् सर्व॑ ऋष॒भं व्यक॑ल्पयन्

एक मांडी/अंक होता; जामि-शंस (स्वतःची स्तुती करणारा नातलग) सोमासाठी कलश दृढपणे धरला गेला. जेव्हा सर्व देव एकत्र येऊन, एकचित्ताने, त्या ऋषभ (वृषभ)ाला प्रकट करून विधिपूर्वक व्यवस्थित करू लागले.

Mantra 16

ते कुष्ठि॑काः स॒रमा॑यै कू॒र्मेभ्यो॑ अदधुः श॒फान्। ऊब॑ध्यमस्य की॒टेभ्यः॑ श्वव॒र्तेभ्यो॑ अधारयन्

ते कुष्ठ-जन (कुष्ठि॑काः) कूर्मांपासून (कासवांपासून) घेतलेले खुर (शफान्) सरमा हिला देऊन गेले. आणि कीटकांपासून, श्ववर्त (कुत्र्यांशी निगडित/कुत्र्यांभोवती फिरणाऱ्या) प्राण्यांपासून, त्यांनी ऊबध्य (ūbadhya) याचा घातक विष/दोष आवरून धरला.

Mantra 17

शृङ्गा॑भ्यां॒ रक्ष॑ ऋष॒त्यव॑र्तिं हन्ति॒ चक्षु॑षा । शृ॒णोति॑ भ॒द्रं कर्णा॑भ्यां॒ गवां॒ यः पति॑र॒घ्न्यः

आपल्या दोन शिंगांनी तो हल्ला करणाऱ्या रक्ष/दुष्ट शक्तीला ठेचतो; आपल्या डोळ्याने तो ‘अवर्तिं’ (प्रतिघात/अडथळा) नष्ट करतो. आपल्या दोन कानांनी तो कल्याण ऐकतो—तो गायींचा स्वामी; ‘अघ्न्य’ (अवध्य/अहिंस्य) आहे.

Mantra 18

श॒त॒याजं॒ स य॑जते॒ नैनं॑ दुन्वन्त्य॒ग्नयः॑ । जिन्व॑न्ति॒ विश्वे॒ तं दे॒वा यो ब्रा॑ह्म॒ण ऋ॑ष॒भमा॑जु॒होति॑

तो ‘शतयाजक’ (शतयाजं) मानला जातो; अग्नी त्याला त्रास देत नाहीत. सर्व देव त्याला पुष्ट करतात—जो ब्राह्मण असून वृषभ (बैल) आहुतीरूपाने अर्पण करतो.

Mantra 19

ब्रा॒ह्म॒णेभ्य॑ ऋष॒भं द॒त्त्वा वरी॑यः कृणुते॒ मनः॑ । पुष्टिं॒ सो अ॒घ्न्यानां॒ स्वे गो॒ष्ठेऽव॑ पश्यते

ब्राह्मणांना ऋषभ (वृषभ) दान देऊन तो आपले मन अधिक श्रेष्ठ करतो. आणि आपल्या गोठ्यातच तो अघ्न्या—अवध्य, पवित्र गायींची पुष्टी-समृद्धी स्पष्टपणे पाहतो.

Mantra 20

गावः॑ सन्तु प्र॒जाः स॒न्त्वथो॑ अस्तु तनूब॒लम्। तत् सर्व॒मनु॑ मन्यन्तां दे॒वा ऋ॑षभदा॒यिने॑

गायी असोत; संतती असो; आणि पुढे देहबळही असो. हे सर्व—यास देव पूर्णतः अनुमोदन देवोत, वृषभ (बैल) दात्यासाठी.

Mantra 21

अ॒यं पिपा॑न॒ इन्द्र॒ इद् र॒यिं द॑धातु चेत॒नीम्। अ॒यं धे॒नुं सु॒दुघां॒ नित्य॑वत्सां॒ वशं॑ दुहां विप॒श्चितं॑ प॒रो दि॒वः

हा इंद्र, परिपूर्ण होऊन, निश्चयच चेतन (प्रेरक) धन देओ. हे (दान) अशी दुग्धवती गाय आणो—सुदोहन, सदैव वासरासह, हाताच्या वशात राहणारी, दूध देणारी, विवेकी—(हा वर) स्वर्गाच्या पलीकडून.

Mantra 22

पि॒शङ्ग॑रूपो नभ॒सो व॑यो॒धा ऐ॒न्द्रः शुष्मो॑ वि॒श्वरू॑पो न॒ आग॑न्। आयु॑र॒स्मभ्यं॒ दध॑त् प्र॒जां च॑ रा॒यश्च॒ पोषै॑र॒भि नः॑ सचताम्

पिशंग (तांबूस) रूपाचा, नभातून जीवन देणारा—इंद्राचा शुष्म (पराक्रम), विश्वरूप होऊन आमच्याकडे आला आहे. तो आम्हांस आयुष्य व प्रजा स्थापो; आणि धनही, पोषणांसह, आमच्या भोवती दृढपणे चिकटून राहो.

Mantra 23

उपे॒होप॑पर्चना॒स्मिन् गो॒ष्ठ उप॑ पृञ्च नः । उप॑ ऋष॒भस्य॒ यद् रेत॒ उपे॑न्द्र॒ तव॑ वी॒र्यऽम्

हे उपेह (शिंपडणारा/ओस पाडणारा), इथेच—या गोष्ठात (गोठ्यात)—आमच्यावर शिंपड. वृषभाचे रेत (वीर्य) इथे आण; हे इंद्रा, तुझे वीर्य (पराक्रम/शक्ती) इथे आण.

Mantra 24

ए॒तं वो॒ युवा॑नं॒ प्रति॑ दध्मो॒ अत्र॒ तेन॒ क्रीड॑न्तीश्चरत॒ वशाँ॒ अनु॑ । मा नो॑ हासिष्ट ज॒नुषा॑ सुभागा रा॒यश्च॒ पोषै॑र॒भि नः॑ सचध्वम्

हा युवा आम्ही इथे तुमच्या पुढे स्थापन करतो; त्याच्यासोबत क्रीडा करत, वशा (वशात राहणाऱ्या) गायींनो, त्याच्या मागोमाग चला. जन्मतः सुभाग्यवतींनो, आम्हाला सोडू नका; आणि पोष (समृद्धी) सहित रयि (धन) आमच्याशी घट्ट जुळून राहो.