Sukta 5
Rishi: Anonymous/Brāhmaṇa-style prose unit within AV 15 (traditionally linked to Atharvanic redactors)
Devata: Knowledge (Veda) as efficacious power; implicitly Rudraic guardianship in the surrounding context
Chandas: Mixed/prose-like Atharvanic style (not a strict metrical ṛc)
AV 15.5 हा ब्राह्मणशैलीतील आथर्वणिक विभाग असून, ज्ञान (वेद—“य एवम् वेद”) याला ठोस, रक्षणकारी शक्ती मानून ते समृद्धी व सामाजिक व्यवस्था स्थिर ठेवते असे मांडतो. दिक्पालनाची योजना दिशांवर—विशेषतः उत्तर दिशेवर, दिव्य धनुर्धारी-सेवकासह—आरोपित करून, जाणणाऱ्याच्या भोवती सुरक्षितता प्रतिष्ठापित झाल्यासारखी चौकट उभी करतो; त्यामुळे गुरेढोरे व सहकारी यांना होणारी हानी टळते आणि सामुदायिक कल्याण टिकून राहते.
Mantras
Mantra 1
३,६, ९,१२,१५,१८,२१ द्विपदा प्राजापत्याऽनुष्टुप्; ४ त्रिपदा स्वराट् प्राजापत्या पङ्क्तिः; तस्मै॒ प्राच्या॑ दि॒शो अ॑न्तर्दे॒शाद् भ॒वमि॑ष्वा॒सम॑नुष्ठा॒तार॑मकुर्वन्
त्याच्यासाठी, प्राची दिशेच्या अंतर्देशातून, त्यांनी भवा—इष्वास (धनुर्धर)—याला अनुष्ठाता (सेवक-रक्षक) म्हणून नेमले.
Mantra 2
भ॒व ए॑नमिष्वा॒सः प्राच्या॑ दि॒शो अ॑न्तर्दे॒शाद॑नुष्ठा॒तानु॑ तिष्ठति॒ नैनं॑ श॒र्वो न भ॒वो नेशा॑नः
भवा—इष्वास (धनुर्धर)—प्राची दिशेच्या अंतर्देशातून त्याचा अनुष्ठाता होऊन त्याच्या मागोमाग उभा राहतो; न शर्व, न भवा, न ईशान—कोणीही त्याला आघात करणार नाही.
Mantra 3
नास्य॑ प॒शून् न स॑मा॒नान् हि॑नस्ति॒ य ए॒वं वेद॑
जो असे जाणतो तो ना आपल्या पशूंना इजा करतो, ना आपल्या समकक्षांना हानी पोहोचवतो.
Mantra 4
तस्मै॒ दक्षि॑णाया दि॒शो अ॑न्तर्दे॒शाच्छ॒र्वमि॑ष्वा॒सम॑नुष्ठा॒तार॑मकुर्वन्
त्याच्यासाठी दक्षिण दिशेच्या अंतर्देशातून त्यांनी शर्व—धनुर्धर—याला सेवक-रूपाने उपस्थित राहणारा म्हणून नेमले.
Mantra 5
श॒र्व ए॑नमिश्वा॒सो दक्षि॑णाया दि॒शो अ॑न्तर्दे॒शाद॑नुष्ठा॒तानु॑ तिष्ठति॒ नैनं॑ श॒र्वो न भ॒वो नेशा॑नः
दक्षिण दिशेच्या अंतर्देशातून धनुर्धर ‘शर्व’ अनुष्ठाता म्हणून त्याच्याजवळ उभा राहून रक्षण करतो; आणि शर्व त्याला आघात करणार नाही, ना भव, ना ईशान.
Mantra 6
नास्य॑ प॒शून् न स॑मा॒नान् हि॑नस्ति॒ य ए॒वं वेद॑
जो असा जाणतो तो ना आपल्या पशूंना इजा करतो, ना आपल्या समकक्षांना (समानांना) हानी पोहोचवतो.
Mantra 7
तस्मै॑ प्र॒तीच्या॑ दि॒शो अ॑न्तर्दे॒शात् प॑शु॒पति॑मिष्वा॒सम॑नुष्ठा॒तार॑मकुर्वन्
त्याच्यासाठी पश्चिम दिशेकडून, अंतर्देश (मध्य प्रदेश) येथून, त्यांनी धनुर्धर पशुपतीला अनुष्ठान-सेवक (अनुष्ठाता) म्हणून नेमले.
Mantra 8
प॒शु॒पति॑रेनमिष्वा॒सः प्र॒तीच्या॑ दि॒शो अ॑न्तर्दे॒शाद॑नुष्ठा॒तानु॑ तिष्ठति॒ नैनं॑ श॒र्वो न भ॒वो नेशा॑नः
पश्चिम दिशेकडून, अंतर्देश (मध्य प्रदेश) येथून, धनुर्धर पशुपती अनुष्ठाता-रूपाने त्याच्या जवळ उभा राहून साथ देतो; आणि शर्व त्याला आघात करणार नाही, ना भव, ना ईशान.
Mantra 9
नास्य॑ प॒शून् न स॑मा॒नान् हि॑नस्ति॒ य ए॒वं वेद॑
जो असे जाणतो तो ना आपल्या पशुधनाला इजा करतो, ना आपल्या समकक्षांना हानी पोहोचवतो.
Mantra 10
तस्मा॒ उदी॑च्या दि॒शो अ॑न्तर्दे॒शाद॒ग्रं दे॒वमि॑ष्वा॒सम॑नुष्ठा॒तार॑मकुर्वन्
त्याच्यासाठी, उत्तर दिशेच्या अंतर्देशातून (मध्यप्रदेशातून) त्यांनी अग्रस्थानी एक दिव्य धनुर्धर नेमला—जो अनुचर-रक्षक म्हणून त्याच्या मागोमाग उभा राहील.
Mantra 11
उ॒ग्र ए॑नं दे॒व इ॑ष्वा॒स उदी॑च्या दि॒शो अ॑न्तर्दे॒शाद॑नुष्ठा॒तानु॑ तिष्ठति॒ नैनं॑ श॒र्वो न भ॒वो नेशा॑न
उग्र असा तो दिव्य धनुर्धर—उत्तर दिशेच्या अंतर्देशातून—त्याच्या अगदी जवळ अनुचर म्हणून उभा राहतो; न शर्व, न भव, न ईशान—कोणीही त्याला गाठू शकत नाही.
Mantra 12
नास्य॑ प॒शून् न स॑मा॒नान् हि॑नस्ति॒ य ए॒वं वेद॑
जो असे जाणतो तो ना आपल्या पशूंना इजा करतो, ना आपल्या समकक्षांना (समानांना) हानी पोहोचवतो.
Mantra 13
तस्मै॑ ध्रु॒वाया॑ दि॒शो अ॑न्तर्दे॒शाद् रु॒द्रमि॑ष्वा॒सम॑नुष्ठा॒तार॑मकुर्वन्
त्याच्यासाठी ध्रुवा दिशेच्या अंतर्देशातून (मध्य-प्रदेशातून) त्यांनी स्वयं रुद्राला—दिव्य धनुर्धराला—रक्षक म्हणून त्याच्या जवळ उभा राहून पहारा देण्यासाठी नेमले.
Mantra 14
रु॒द्र ए॑नमिष्वा॒सो ध्रु॒वाया॑ दि॒शो अ॑न्तर्दे॒शादनु॑ष्ठा॒तानु॑ तिष्ठति॒ नैनं॑ श॒र्वो न भ॒वो नेशा॑नः
ध्रुवा दिशेच्या अंतर्देशातून (मध्य-प्रदेशातून) धनुर्धर रुद्र त्याच्याजवळ उभा राहून रक्षण करतो; ना शर्व, ना भव, ना ईशान—कोणीही त्याच्या जवळ येत नाही.
Mantra 15
नास्य॑ प॒शून् न स॑मा॒नान् हि॑नस्ति॒ य ए॒वं वेद॑
जो असे जाणतो तो ना आपल्या पशुधनाला इजा करतो, ना आपल्या समान स्थितीच्या सहकाऱ्यांना.
Mantra 16
तस्मा॑ ऊ॒र्ध्वाया॑ दि॒शो अ॑न्तर्दे॒शान्म॑हादे॒वमि॑ष्वा॒सम॑नुष्ठा॒तार॑मकुर्वन्
म्हणून ऊर्ध्व दिशेच्या अंतर्देशातून (मध्य प्रदेशातून) त्यांनी महादेव—धनुर्धर—यास अनुष्ठाता-रक्षक (सेवक-पालक) म्हणून नेमले.
Mantra 17
म॒हा॒दे॒व ए॑नमिष्वा॒स ऊ॒र्ध्वाया॑ दि॒शो अ॑न्तर्दे॒शाद॑नुष्ठा॒तानु॑ तिष्ठति॒ नैनं॑ श॒र्वो न भ॒वो नेशा॑नः
ऊर्ध्व दिशेच्या अंतर्देशातून (मध्य प्रदेशातून) महादेव—धनुर्धर—तो त्याच्या मागे अनुष्ठाता-रक्षक म्हणून उभा राहतो; त्याला ना शर्व, ना भव, ना ईशान इजा करतात.
Mantra 18
नास्य॑ प॒शून् न स॑मा॒नान् हि॑नस्ति॒ य ए॒वं वेद॑
जो असा जाणतो तो ना आपल्या पशुधनाला इजा करतो, ना आपल्या समान स्थितीच्या सहकाऱ्यांना हानी पोहोचवतो.
Mantra 19
तस्मै॒ सर्वे॑भ्यो अन्तर्दे॒शेभ्य॒ ईशा॑नमिष्वा॒सम॑नुष्ठा॒तार॑मकुर्वन्
त्याच्यासाठी, सर्व अंतर्देशांतून, त्यांनी ‘ईशान’ धनुर्धराला अंतःस्थ रक्षक-सेवक (अनुष्ठाता) म्हणून नेमले.
Mantra 20
ईशा॑न एनमिष्वा॒सः सर्वे॑भ्यो अन्तर्दे॒शेभ्यो॑ऽनुष्ठा॒तानु॑ तिष्ठति॒ नैनं॑ श॒र्वो न भ॒वो नेशा॑नः
ईशान त्याच्या मागे सेवकासारखा उभा राहून, अंतर्देशांतून येणाऱ्या सर्व धनुर्धार्यांविरुद्ध त्याच्यासाठी रक्षणार्थ स्थित राहतो. त्याला न शर्व मारतो, न भव मारतो, न ईशान.
Mantra 21
नास्य॑ प॒शून् न स॑मा॒नान् हि॑नस्ति॒ य ए॒वं वेद॑
जो असे जाणतो, तो आपल्या पशूंना हानी करत नाही; आपल्या समान जनांनाही हानी करत नाही.
Frequently Asked Questions
That correct knowledge (“who knows thus”) becomes protective in real life—especially safeguarding cattle/wealth and preventing harm within one’s circle of equals and associates.
The archer is a guardian-attendant appointed in a specific quarter, expressing protection as something spatially installed around the beneficiary, with the north highlighted as a strong station of defense.
Not explicitly. Its emphasis is on recital and understanding: the efficacy is tied to the formula of knowledge (“ya evaṃ veda”) and the conceptual placement of guardians in the directions.
Ask anything about Sukta 5 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.