Mantra 17

Sukta 2

Sanskrit (Devanagari)

सहस्राक्षमतिपश्यं पुरस्ताद् रुद्रमस्यन्तं बहुधा विपश्चितम्। मोपाराम जिह्वयेयमानम्

IAST Transliteration

sahasrā́kṣam atipaśyáṃ purástād rudrám asyántaṃ bahudhā́ vipáścitam | mā́ upā́ram jihváyeyamā́nam

English Translation (Griffith/Whitney)

Thousand-eyed, I saw him looming in the fore—Rudra, hurling (his shafts) in many a fashion, keenly wise. Let me not draw near unto him as he licks (to consume).

Translation

सहस्रनेत्र असलेल्या त्या रुद्राला मी पूर्वेकडे पुढे उभा राहिलेला पाहिले—तो अनेक प्रकारे (बाण) सोडणारा, तीक्ष्णबुद्धी, सर्वज्ञ-सा। जो जीभ चाटत (भक्षणास सज्ज) आहे—त्याच्या जवळ मी जाऊ नये.

Word by Word

• सहस्राक्षम्: thousand-eyed
• सहस्राक्षम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: सहस्र-अक्ष (प्रातिपदिक) अथवा बहुव्रीहि-समास ‘सहस्राक्ष’

• अतिपश्यम्: all-seeing / seeing beyond
• अतिपश्यम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: √पश् (दृश्) + अति- (उपसर्ग) ; ‘अतिपश्य’ (वर्तमान कृदन्त/विशेषण)

• पुरस्तात्: in front; from the east/fore
• पुरस्तात्: Adhikaraṇa
• Type: Indeclinable
• Root: पुरस् + तात् (अव्ययीभाव)

• रुद्रम्: Rudra
• रुद्रम्: Karma
• Type: Noun
• Root: रुद्र (प्रातिपदिक)

• अस्यन्तम्: hurling; driving forth
• अस्यन्तम्: Karma
• Type: Verb (participle)
• Root: √अस् (क्षेपणे ‘to throw/drive’) ; शतृ-प्रत्यय ‘अस्यन्त्’

• बहुधा: in many ways; variously
• बहुधा: Adhikaraṇa
• Type: Indeclinable
• Root: बहु + धा (अव्यय)

• विपश्चितम्: wise; discerning
• विपश्चितम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: वि- + √पश् (दृश्) → ‘विपश्चित्’ (प्रातिपदिक ‘wise, discerning’)

• मा: do not
• मा: —
• Type: Indeclinable
• Root: मा (निषेध)

• उप: near; towards
• उप: —
• Type: Indeclinable
• Root: उप (उपसर्ग/अव्यय)

• आरम्: stop; desist
• आरम्: —
• Type: Verb
• Root: √ऋ (गत्यर्थ) / ‘आ-√रम्/√रम्’ (to stop, to rest, to cease) ; ‘आरम्’ (लोट्/आज्ञार्थक रूप का पद) — वैदिक प्रयोग

• जिह्वयेयमानम्: moving the tongue; licking / lolling the tongue
• जिह्वयेयमानम्: Karma
• Type: Verb (participle)
• Root: जिह्वा (प्रातिपदिक) + √इ (गत्यर्थ) / √यम् (प्रयत्न/धारण) के साथ देसी/वैदिक कृत-रचना; रूपतः ‘-येयमान’ (वर्तमान/आत्मनेपदी कृदन्त-प्रयोग) ; अर्थतः ‘जिह्वया ईयमान/यम्यमान’ = ‘tongue-moving/licking’

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition

Devata: Rudra

Chandas: Triṣṭubh-like (longer pādas; AV transmission)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"bhayankara","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"Awe-filled sighting of a terrifying, intelligent power → firm withdrawal into safety through the plea.","listener_experience":"Gooseflesh-like intensity followed by relief in setting a boundary.","intensity":7}