Adhyaya 253

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे व्यवहारो नाम द्विपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः व्यवहारकथनं अग्निर् उवाच गृहीतार्थः क्रमाद्दाप्यो धनिनामधमर्णिकः दत्वा तु ब्राह्मणायादौ नृपतेस्तदनन्तरम्

अशा रीतीने अग्नि-महापुराणातील ‘व्यवहार’ नावाचा दोनशे बावन्नावा अध्याय समाप्त झाला। आता ‘व्यवहारकथन’ नावाचा दोनशे त्रेपन्नावा अध्याय आरंभ होतो। अग्नि म्हणाले—ज्याने धन घेतलेला ऋणी, तो धनिकांना क्रमाने परतफेड करील; प्रथम ब्राह्मणास, त्यानंतर राजास।

Verse 2

राज्ञाधमर्णिको दाप्यः साधिताद्दशकं स्मृतम् पञ्चकन्तु शतं दाप्यः प्राप्तार्थो ह्य् उत्तमर्णकः

राजाच्या आदेशाने ऋणी कडून रक्कम वसूल करावी; वसुली झाल्यावर दहावा भाग (अंश) घ्यावा—असे स्मृतीत सांगितले आहे। पण शंभरावर पाच (म्हणजे पाच टक्के) घ्यावे, कारण धनिकास आपले देणे मिळाले आहे।

Verse 3

हीनजातिं परिक्षीणमृणार्थं कर्म कारयेत् ब्राह्मणस्तु परिक्षीणः शनैर् दाप्यो यथोदयम्

हीन स्थितीतील जो मनुष्य दरिद्री झाला असेल, त्याच्याकडून कर्जफेडीसाठी काम करून घेता येईल। पण ब्राह्मण दरिद्री झाल्यास, त्याच्याकडून उत्पन्नानुसार हळूहळू, हप्त्याने देयक वसूल करावे।

Verse 4

दीयमानं न गृह्णाति प्रयुक्तं यः स्वकन्धनम् मध्यस्थस्थापितं तत्स्याद्वर्धते न ततः परं

जो योग्य रीतीने दिलेले स्वीकारत नाही आणि स्वतःचे धन उपयोगात आणत नाही, त्याचे धन जणू तटस्थ संरक्षकाकडे ठेवलेले असते; त्यापुढे ते वाढत नाही।

Verse 5

ऋक्थग्राह ऋणं दाप्यो योषिद्ग्राहस्तथैव च पुत्रो ऽनन्याश्रितद्रव्यः पुत्रहीनस्य ऋक्थिनः

जो वारसा (ऋक्थ) घेतो त्याच्याकडून कर्ज फेडवावे; तसेच जो स्त्रीचा ग्रहणकर्ता होतो त्याच्याकडूनही. परंतु पुत्रहीन वारसाचा पुत्र—जर त्याचे द्रव्य परावलंबी नसेल—तोच खरा वारस ठरतो।

Verse 6

अविभुक्तैः कुटुम्बार्थं यदृणन्तु कृतम्भवेत् दद्युस्तदृक्थिनः प्रेते प्रोषिते वा कुटुम्बिनि

अविभक्त संयुक्त कुटुंबाने घरच्या हितासाठी कर्ज केले असेल, तर कुटुंबप्रमुख मरण पावल्यावर किंवा दीर्घकाळ परदेशी/प्रवासात असल्यास वारसांनी ते कर्ज फेडावे।

Verse 7

न योषित् पतिपुत्राभ्यां न पुत्रेण कृतं पिता दद्यादृते कुटुम्बार्थान्न पतिः स्त्रीकृतं तथा

पत्नीने पती किंवा पुत्राने मिळवलेले धन दान/वाटप करू नये; तसेच पित्यानेही पुत्राने मिळवलेले धन देऊ नये—कुटुंबाच्या आवश्यकतेखेरीज. त्याचप्रमाणे पतीने पत्नीने मिळवलेले धन देऊ नये।

Verse 8

गोपशौण्डिकशैनूषरजकव्याधयोषितां ऋणं दद्यात्पतिस्त्वासां यस्माद्वृत्तिस्तदाश्रया

गोप, मद्यविक्रेता, शैनूष (छावणी-सेवक), रजक आणि व्याध यांच्या स्त्रियांचे कर्ज पतीने फेडावे; कारण त्यांची उपजीविका त्याच्यावर अवलंबून असते।

Verse 9

प्रतिपन्नं स्त्रिया देयं पत्या वा सह यत् कृतं स्वयं कृतं वा यदृणं नान्यस्त्री दातुमर्हति

जे ऋण विधिपूर्वक स्वीकारले आहे ते स्त्रीनेच फेडावे—पतीसोबत संयुक्तरीत्या केलेले असो वा स्वतः केलेले असो. ते ऋण फेडण्यास दुसरी कोणतीही स्त्री पात्र नाही.

Verse 10

पितरि प्रोषिते प्रेते व्यसाभिप्लुते ऽथ वा पुत्रपौत्रैर् ऋणन्देयं निह्नवे साक्षिभावितम्

पिता परदेशी/अनुपस्थित असता, किंवा मृत झाल्यास, अथवा आपत्तीत सापडल्यास, ऋण पुत्र व पौत्रांनी फेडावे; आणि नकार झाल्यास साक्षींच्या आधारे ते सिद्ध करावे.

Verse 11

सुराकामद्यूतकृतन्दण्डशुल्कावशिष्टकम् वृथा दानं तथैवेह पुत्रो दद्यान्न पैतृकम्

दारू, कामासक्ती, जुगार, दंड व शुल्क इत्यादींमधून मिळालेल्या धनाच्या उरलेल्या भागातून केलेले दान येथे निष्फळ (धर्मफलरहित) आहे. तसेच पुत्राने पैतृक संपत्ती दान करू नये.

Verse 12

भ्रातॄणामथ दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि व्यसनाभिप्लुतेपि वेति ख , घ , ञ च प्रतिभाव्यमृणं ग्राह्यमविभक्तेन च स्मृतम्

भाऊ, पती-पत्नी तसेच पिता-पुत्र यांच्या बाबतीत—त्यांपैकी कोणी आपत्तीत सापडले तरी—जामीन (प्रतिभा) ने सुरक्षित केलेले ऋण वसूल करता येते; आणि अविभक्त सहहिस्सेदारही त्या वसुलीसाठी जबाबदार आहे, असे स्मृत आहे.

Verse 13

दर्शने प्रत्यये दाने प्रतिभाव्यं विधीयते आधौ तु वितथे दाप्या वितथस्य सुता अपि

हजर राहणे (दर्शने), पुरावा (प्रत्यये) आणि दान/हस्तांतरण (दाने) यांसाठी जामीन (प्रतिभा) नेमण्याचा विधी आहे. पण आरंभीच जामीनदार खोटा/असमर्थ ठरला तर त्या खोट्या जामीनदाराची मुलगीसुद्धा देयक भरण्यास बाध्य ठरते.

Verse 14

दर्शनप्रतिभूर्यत्र मृतः प्रात्ययिको ऽपि वा न तत्पुत्रा धनं दद्युर्दद्युर्दानाय ये स्थिताः

जिथे हजर करण्याचा जामीनदार मरण पावला असेल, किंवा देयकाची हमी देणारा जामीनदारही मरण पावला असेल, तिथे त्याच्या पुत्रांकडून ते धन वसूल करू नये; दान-वितरणासाठी नेमलेले लोक ते दान म्हणून द्यावे.

Verse 15

बहवः स्युर्यदि स्वांशैर् दद्युः प्रतिभुवो धनम् एकच्छायाश्रितेष्वेषु धनिकस्य यथा रुचि

जर अनेक जामीनदार असतील आणि ते आपापल्या हिस्स्यानुसार धन देतील, तर एकाच संरक्षणाखाली मानलेल्या त्या लोकांबाबत धनिक (लेनदार) आपल्या रुचीनुसार कारवाई करू शकतो.

Verse 16

प्रतिभूर्दापितो यत्र प्रकाशं धनिने धनम् द्विगुणं प्रतिदातव्यमृणिकैस्तस्य तद्भवेत्

जिथे जामीनदारास उघडपणे लेनदाराला धन भरायला भाग पाडले गेले असेल, तिथे ऋणीने ती रक्कम जामीनदाराला दुप्पट करून परत द्यावी; ही जबाबदारी ऋणीवरच येते.

Verse 17

स्वसन्ततिस्त्रीपशव्यं धान्यं द्विगुणमेव च वस्त्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं रसश्चाष्टगुणस् तथा

स्वतःची संतती, स्त्रिया व पशुधन यांच्याबाबतीत धान्य दुप्पट सांगितले आहे; वस्त्र चौपट; आणि तूप इत्यादी रसद्रव्ये आठपट अशी व्यवस्था आहे.

Verse 18

आधिः प्रणश्येत् द्विगुणे धने यदि न मोक्ष्यते काले कालकृतं नश्येत् फलभोग्यो न नश्यति

धन (ऋण) दुप्पट झाल्यावर गहाण (आधि) जप्त/नष्ट मानली जाते; ठरलेल्या वेळी सोडवली नाही तर काळामुळे ती नष्ट होते. पण फळभोगासाठी ठेवलेली गहाण नष्ट होत नाही.

Verse 19

गोप्याधिभोग्यो नावृद्धिः सोपकारे ऽथ भाविते नष्टो देयो विनष्टश् च दैवराजकृतादृते

जी ठेव/बंधक गुप्त ठेवण्याजोगी असून भोगासाठी नाही, त्यावर वाढ (व्याज) होत नाही. पण नफ्यासाठी ती वापरली तर हरवली तरी भरपाई द्यावी लागते आणि नष्ट झाली तरी नुकसान भरून द्यावे लागते—दैवी आपत्ती किंवा राजकीय कृत्यामुळे झालेली हानी वगळून।

Verse 20

आधेः स्वीकरणात्सिद्धौरक्षमाणोप्यसारताम् यातश्चेदन्य आधेयो धनभाग् वा धनी भवेत्

बंधक विधिपूर्वक स्वीकारून सिद्ध झाल्यावरही, जपताना जपताना गहाण वस्तूची किंमत/सार कमी झाला तर दुसरी वस्तू गहाण घेता येईल; किंवा सावकार देणेकऱ्याच्या धनात हिस्सा घेण्यास पात्र होईल, अथवा तेवढ्यापुरता मालक होईल।

Verse 21

चरित्रं बन्धककृतं सवृद्धं दापयेद्वनं सत्यङ्कारकृतं द्रव्यं द्विगुणं प्रतिदापयेत्

बंधक-ऋणाचा व्यवहार वाढीसह वसूल करावा. पण कपटी ‘सत्य-शपथ/सत्यङ्कार’ करून मिळवलेले धन/वस्तू दुप्पट करून परत द्यायला लावावे।

Verse 22

उपस्थितस्य मोक्तव्य आधिर्दण्डो ऽन्यथा भवेत् प्रयोजके सति धनं कुलेन्यस्याधिमाप्नुयात्

गहाण ठेवणारा (देय रक्कमेसह) उपस्थित झाला तर गहाण वस्तू सोडावी; अन्यथा दंड होईल. तो अनुपस्थित असला तरी त्याचा अधिकृत प्रतिनिधी उपस्थित असल्यास, तो त्या कुलाच्या वतीने बंधक सोडवून धन/वस्तू मिळवू शकतो।

Verse 23

तत्कालकृतमूल्यो वा तत्र तिष्ठेदवृद्धिकः प्रतिभाव्यमृणं साक्ष्यमविभक्तेन तत् स्मृतमिति ख , ग , घ , छ , ज , ट च विना धारणकाद्वापि विक्रीणीते ससाक्षिकम्

किंवा त्या वेळच्या मूल्याप्रमाणे किंमत ठरवून, तेथे वाढ (व्याज) न घेता राहावे. जामीनदाराने सुरक्षित केलेले ऋण आणि अविभक्त सह-मालकाचे साक्ष्य (स्वतंत्र साक्ष्य नाही) — असे स्मरण आहे. (ख, ग, घ, छ, ज, ट पाठांत) असेही म्हटले आहे की लेखी दस्तऐवज नसला तरी साक्षीदारांसमोर विक्री सिद्ध होते।

Verse 24

यदा तु द्विगुणीभूतमृणमाधौ तदा खलु मोच्यश्चाधिस्तदुत्पाद्य प्रविष्टे द्विगुणे धने

जेव्हा गहाण/बंधकातील ऋण दुप्पट होते, तेव्हा निश्चयच गहाण वस्तू सोडवावी; तिचे उत्पन्न/फळ घेऊन मूळधनाच्या दुप्पट इतकी प्राप्ती झाल्यावर गहाणधारक तृप्त मानला जातो।

Verse 25

व्यसनस्थमनाख्याय हस्ते ऽन्यस्य यदर्पयेत् द्रव्यं तदौपनिधिकं प्रतिदेयं तथैव तत्

आपत्तीत असलेला मनुष्य काहीही न सांगता दुसऱ्याच्या हाती जे द्रव्य देतो, ते ‘औपनिधिक’ (गुप्त/अघोषित ठेव) मानले जाते; ते जसेच्या तसेच परत द्यावे।

Verse 26

न दाप्यो ऽपहृतं तत्तु राजदैवकतस्करैः प्रेषश्चेन्मार्गिते दत्ते दाप्यो दण्डश् च तत्समम्

राजाचे अधिकारी, दैवयोग (आपत्ती) किंवा चोर यांनी नेलेले द्रव्य याबाबत रक्षक/प्रतिनिधी दाप्य नाही; पण मागणी करून शोध घेतल्यावरही सेवक/एजंट ते देतो (म्हणजे लपवून ठेवलेले), तर त्याला त्या मूल्याइतका दंड भरावा लागेल।

Verse 27

आजीवन् स्वेच्छया दण्ड्यो दाप्यस्तच्चापि सोदयं याचितावाहितन्यासे निक्षेपेष्वप्ययं विधिः

जो मनुष्य जिवंत असताना स्वेच्छेने ठेव/निक्षेप हडप करतो, तो दंडनीय असून ती वस्तू लाभ/वाढीसह परत देण्यासही बांधील आहे। हाच नियम याचित-न्यास, आवाहित-न्यास तसेच सर्व निक्षेपांनाही लागू होतो।