Adhyaya 275

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे यदुवंशवर्णनं नाम चतुःसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः द्वादशसङ्ग्रामाः अग्निर् उवाच कश्यपो वसुदेवो ऽभूद्देवकी चादितिर्वरा देवक्यां वसुदेवात्तु कृष्णो ऽभूत्तपसान्वितः

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘यदुवंशवर्णन’ नावाचा दोनशे चौऱ्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला. आता दोनशे पंच्याहत्तरावा अध्याय—‘द्वादश संग्राम’—आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—काश्यप वसुदेव झाला आणि श्रेष्ठ देवकी अदिती झाली. देवकीच्या गर्भात वसुदेवापासून तपोबलयुक्त कृष्ण जन्मला.

Verse 2

धर्मसंरक्षणार्थाय ह्य् अधर्महरणाय च सुरादेः पालनार्थञ्च दैत्यादेर्मथनाय च

तो धर्मसंरक्षणासाठी व अधर्मनाशासाठी; देवगणादींच्या रक्षणासाठी आणि दैत्यादींच्या मर्दनासाठी प्रवृत्त होतो।

Verse 3

रुक्मणी सत्यभामा च सत्या नग्नजिती प्रिया सत्यभामा हरेः सेव्या गान्धारी लक्ष्मणा तथा

रुक्मिणी, सत्यभामा, सत्या व नग्नजिती—या प्रिय राण्या; सत्यभामा हरिची सेव्या सहधर्मिणी; तसेच गांधारी व लक्ष्मणा।

Verse 4

मित्रविन्दा च कालिन्दी देवी जाम्बवती तथा सुशीला च तथा माद्री कौशल्या विजया जया

आणि मित्रविंदा, कालिंदी, देवी व जांबवती; तसेच सुशीला, माद्री, कौशल्या, विजया व जया।

Verse 5

चित्रविन्देति ख , छ च एवमादीनि देवीनां सहस्राणि तु षोडश प्रद्युम्नाद्याश् च रुक्मिण्यां भीमाद्याः सत्यभामया

‘चित्रविंदा’ तसेच ‘ख, छ, च’ इत्यादी अक्षरांनी निर्देशित इतर राण्या—अशा देवीनांची सहस्रे सांगितली आहेत; परंतु विशेषतः सोळा प्रसिद्ध आहेत. प्रद्युम्नादी रुक्मिणीपासून, आणि भीमादी सत्यभामेपासून झाले।

Verse 6

जाम्बवत्याञ्च शाम्बाद्याः कृष्णस्यासंस् तथापरे शतं शतसहस्राणां पुत्राणां तस्य धीमतः

जांबवतीपासून शांब इत्यादी कृष्णाचे पुत्र झाले; आणि त्या धीमानाची पुत्रसंख्या—शंभर व एक लक्ष—अशी सांगितली जाते।

Verse 7

अशीतिश् च सहस्राणि यादवाः कृष्णरक्षिताः प्रद्युम्नस्य तु वैदर्भ्यामनिरुद्धो रणप्रियः

ऐंशी हजार यादव श्रीकृष्णांनी संरक्षित केले होते. आणि प्रद्युम्नापासून, विदर्भराजकन्येच्या गर्भातून, रणप्रिय अनिरुद्ध जन्मला.

Verse 8

अनिरुद्धस्य वज्राद्या यादवाः सुमहाबलाः तिस्रः कोट्यो यादवानां षष्टिर्लक्षाणि दानवाः

अनिरुद्धाच्या वंशात वज्र इत्यादी अतिमहाबली यादव झाले; यादवांची संख्या तीन कोटी होती, आणि दानव साठ लक्ष होते.

Verse 9

मनुष्ये बाधका ये तु तन्नाशाय बभूव सः कर्तुं कर्मव्यवस्थानं मनुष्यो जायते हरिः

मनुष्यांना जे जे बाधक दुःख-उपद्रव होतात, त्यांचा नाश करण्यासाठी तो अवतरला. कर्म-व्यवस्थेची स्थापना करण्यासाठी हरि मनुष्यरूपाने जन्म घेतो.

Verse 10

देवासुराणां सङ्ग्रामा दायार्थं द्वादशाभवन् प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयो वामनो रणः

देव-आसुरांच्या संग्रामात, योग्य दायभाग मिळविण्यासाठी, बारा प्रकटीकरणे झाली. पहिला नरसिंह आणि दुसरा रणभूमीतील वामन होता.

Verse 11

सङ्ग्रामस्त्वथ वाराहश् चतुर्थो ऽमृतमन्थनः तारकामयसङ्ग्रामः षष्ठो ह्य् आजीवको रणः

त्यानंतर ‘वाराह’ नावाचा संग्राम (क्रमाने) चौथा; मग अमृतमंथन. ‘तारकामय’ संग्राम सहावा; आणि ‘आजीवक’ नावाचा रणही (गणनेत) आहे.

Verse 12

त्रैपुरश्चान्धकबधो नवमो वृत्रघातकः जितो हालाहलश्चाथ घोरः कोलाहलो रणः

तो त्रिपुराचा संहारक, अंधकाचा वधकर्ता, क्रमातील नववा नामधारी आणि वृत्रघातक आहे. त्याने हालाहलही जिंकले; तो घोर, ‘कोलाहल’ व ‘रण’ या नावांनी प्रसिद्ध आहे.

Verse 13

हिरण्यकशिपोश्चोरो विदार्य च नखैः पुरा नारसिंहो देवपालः प्रह्नादं कृतवान् नृपम्

पूर्वी देवांचे पालक नरसिंहाने आपल्या नखांनी दुष्ट अत्याचारी हिरण्यकशिपूला विदीर्ण केले आणि प्रह्लादाला राजा केले.

Verse 14

देवासुरे वामनश् च छलित्वा बलिमूर्जितम् महेन्द्राय ददौ राज्यं काश्यपो ऽदितिसम्भवः

देव-दानव संघर्षात वामनाने पराक्रमी बलिला युक्तीने वश करून महेंद्र (इंद्र) याला राज्य परत दिले; तो अदितीपासून जन्मलेला व कश्यपवंशज आहे.

Verse 15

वराहस्तु हिरण्याक्षं हत्वा देवानपालयत् उज्जहार भुवं देवदेवैर् अभिष्टुतः

वराहाने हिरण्याक्षाचा वध करून देवांचे रक्षण केले आणि देवदेवतांनी स्तुती केल्यावर पृथ्वीला उचलून वर काढले.

Verse 16

मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् सुरासुरैश् च मथितं देवेभ्यश्चामृतं ददौ

मंदराला मथणी आणि वासुकीला दोर (नेत्र) करून देव-दानवांनी समुद्र मथला; आणि त्यातून देवांना अमृत प्राप्त झाले.

Verse 17

तारकामयसङ्ग्रामे तदा देवाश् च पालिताः निवार्येन्द्रं गुरून् देवान् दानवान्सोमवंशकृतम्

तारकामय संग्रामात तेव्हा देवांचे रक्षण झाले. इंद्र व पूज्य देवगुरूंना आवरून त्याने दानवांकडून सोम (चंद्र) वंशाची स्थापना करविली.

Verse 18

विश्वामित्रवशिष्ठात्रिकवयश् च रणे सुरान् अपालयन्ते निर्वार्य रागद्वेषादिदानवान्

आणि विश्वामित्र, वसिष्ठ व तीन कवी-ऋषींनी रणात देवांचे रक्षण केले, तसेच राग-द्वेषादिने प्रेरित दानवांना परतावून लावले.

Verse 19

पृथ्वीरथे ब्रह्मयन्तुरीशस्य शरणो हरिः ददाह त्रिपुरं देवपालको दैत्यमर्दनः

पृथ्वीला रथ करून, ब्रह्म्याला सारथी करून, ईशाचा (शिवाचा) आश्रय असलेल्या हरिने—देवपालक व दैत्य-मर्दकाने—त्रिपुर दग्ध केले.

Verse 20

गौरीं जिहीर्षुणा रुद्रमन्धकेनार्दितं हरिः अनुरक्तश् च रेवत्यां चक्रेचान्धासुरार्दनम्

गौरीचे हरण करण्याच्या इच्छेने अंधकाने रुद्राला पीडिले; तेव्हा हरिने—रेवतीवर अनुरक्त असूनही—अंध (अंधक) असुराचा संहार केला.

Verse 21

अपां फेनमयो भूत्वा देवासुररणे हरन् वृत्रं देवहरं विष्णुर्देवधर्मानपालयत्

पाण्याच्या फेनासारखा रूप धारण करून देवासुर रणात विष्णूने देवांचे हरण करणाऱ्या वृत्राचा वध केला आणि देवधर्माचे रक्षण केले.

Verse 22

शाल्वादीन् दानवान् जित्वा हरिः परशुरामकः अपालयत् सुरादींश् च दुष्टक्षत्रं निहत्य च

शाल्वादी दानवांना जिंकून हरि परशुरामरूपाने देवतादींचे रक्षण केले आणि दुष्ट क्षत्रियसमूहाचा संहार केला।

Verse 23

हालाहलं विषं दैत्यं निराकृत्य महेश्वरात् भयं निर्णाशयामास देवानां मधुसूदनः

दैत्यस्वरूप हालाहल विष दूर करून मधुसूदनाने महेश्वरासंबंधी देवतांचा भय पूर्णपणे नष्ट केला।

Verse 24

देवासुरे रणे यश् च दैत्यः कोलाहलो जितः पालिताश् च सुराः सर्वे विष्णुना धर्मपालनात्

देव-दानव युद्धात ‘कोलाहल’ नावाचा दैत्य पराभूत झाला; आणि धर्मपालक विष्णूने सर्व देवांचे रक्षण केले।

Verse 25

राजानो राजपुत्राश् च मुनयो देवता हरिः यदुक्तं यच्च नैवोक्तमवतारा हरेरिमे

राजे, राजपुत्र, मुनी आणि देवता—हे सर्व (खरे तर) हरिच; जे सांगितले आहे आणि जे सविस्तर न सांगितले, ते सर्व हरीचे अवतार आहेत।