Adhyaya 273

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सुर्यवंशकीर्तनं नाम द्विसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सकर्माभूदिति ख , छ , च अथ त्रिसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सोमवंशवर्णनं अग्निर् उवाच सोमवंशं प्रवक्ष्यामि पठितं पापनाशनम् विष्णुनाभ्यब्जजो ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रो ऽत्रिरत्रितः नीलाञ्जको रधुः क्रोष्टुः शतजिच्च सहस्रजित्

अशा प्रकारे श्री अग्नि-महापुराणातील ‘सूर्यवंशकीर्तन’ नावाचा २७२वा अध्याय (काही पाठांत ‘सकर्माभूत’ असा भेद) समाप्त झाला. आता २७३वा अध्याय ‘सोमवंशवर्णन’ आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—मी सोमवंश सांगतो; त्याचे पठण पापनाशक आहे. विष्णूच्या नाभिकमळातून ब्रह्मा उत्पन्न झाले; त्यांचा पुत्र अत्रि (अत्रित) झाला. त्याच्यापासून नीलाञ्जक, रधु, क्रोष्टु, शतजित आणि सहस्रजित झाले.

Verse 2

सोमश् चक्रे राजसूयं त्रैलोक्यं दक्षिणान्ददौ समाप्ते ऽवभृथे सोमं तद्रूपालोकनेच्छवः शतजिद्धैहयो रेणुहयो हय इति त्रयः

सोमाने राजसूय यज्ञ केला आणि दक्षिणा म्हणून त्रैलोक्य दान दिले. अवभृथ-स्नान समाप्त झाल्यावर, सोमाला त्या रूपात पाहण्याची इच्छा असलेले तीन जण प्रकट झाले—हैहयवंशी शतजित, रेणुहय आणि हय—हे तिघे.

Verse 3

कामवाणाभितप्ताङ्ग्यो नरदेव्यः सिषेविरे लक्ष्मीर् नरायणं त्यक्त्वा सिनीवाली च कर्दमम

कामदेवाच्या बाणांनी देहाने संतप्त झालेल्या त्या दिव्य स्त्रिया मनुष्यपुरुषांच्या संगास गेल्या. लक्ष्मीने नारायणाचा त्याग करून कर्दमाला स्वीकारले, आणि सिनीवालीही कर्दमाकडे गेली.

Verse 4

द्युतिं विभावसुन्त्यक्त्वा पुष्टिर्धातारमव्ययम् प्रभा प्रभाकरन्त्यक्त्वा हविष्मन्तं कुहूः स्वयम्

‘द्युति’ हे नाव सोडून ‘विभावसु’ (अग्नी) हे नाव धारण करून, आणि ‘पुष्टी’ अव्यय धाता याच्याशी (संलग्न) झाली. तसेच ‘प्रभा’ हे नाव सोडून ‘प्रभाकर’ हे नाव धारण करून, कुहू स्वतः हवीष्मंताशी (संलग्न) झाली.

Verse 5

कीर्तिर्जयन्तम्भर्तारं वसुर्मारीचकश्ययम् धृतिस्त्यक्त्वा पतिं नन्दीं सोममेवाभजत्तदा

कीर्तीचा पती जयंत होता; वसुचा (पती) मारीचकश्यय होता. धृतीने पती नंदीचा त्याग करून तेव्हा केवळ सोमाचीच भक्ती/सेवा केली.

Verse 6

स्वकीया इव सोमो ऽपि कामयामास तास्तदा एवं कृतापचारस्य तासां भर्तृगणस्तदा

तेव्हा सोमानेही त्यांना जणू आपल्या स्वतःच्या समजून कामना केली. असा अपराध केल्यामुळे त्या स्त्रियांचे पतीसमूह त्या वेळी त्याच्यावर क्रुद्ध झाले.

Verse 7

न शशाकापचाराय शापैः शस्त्रादिभिः पुनः सप्तलोकैकनाथत्वमवाप्तस्तपसा ह्य् उत

कोणत्याही अपराधासाठी त्याला पुन्हा नष्ट करता येत नव्हते—शापांनीही नाही, शस्त्रांनीही नाही—कारण तपस्येने त्याने सात लोकांचा एकमेव नाथपद प्राप्त केले होते.

Verse 8

विवभ्राम मतिस्तस्य विनयादनया हता वृहस्पतेः स वै भार्यां तारां नाम यशस्विनीम्

त्याची बुद्धी भ्रमित झाली; अयोग्य आचरणाने त्याचा विनय नष्ट झाला. मग तो बृहस्पतीची यशस्विनी पत्नी ‘तारा’ हिच्याकडे वळला.

Verse 9

जहार तरसा सोमो ह्य् अवमन्याङ्गिरःसुतम् ततस्तद्युद्धमभवत् प्रख्यातं तारकामयम्

सोमाने बलाने तिला पळवून नेले आणि अङ्गिरसपुत्राचा (बृहस्पतीचा) अवमान केला. त्यातून ‘तारकामय’ नावाचे प्रसिद्ध युद्ध उद्भवले.

Verse 10

न शशाकापकारायेति ञ देवानां दानवानाञ्च लोकक्षयकरं महत् ब्रह्मा निवार्योशनसन्तारामङ्गिरसे ददौ

देव आणि दानव दोघांसाठीही लोकक्षय करणारी ती महान शक्ती अपाय-निवारणासाठी कोणी थोपवू शकला नाही. तेव्हा ब्रह्म्याने तिला आवरून उशनस्संबंधी ‘तारक’ उपाय अङ्गिरसाला दिला.

Verse 11

तामन्तःप्रसवां दृष्ट्वा गर्भं त्यजाब्रवीद्गुरुः गर्भस्त्यक्तः प्रदीप्तो ऽथ प्राहाहं सोमसन्भवः

तिला अंतःप्रसवावस्थेत पाहून गुरू म्हणाले—“गर्भ टाक.” गर्भ बाहेर पडताच तो तेजाने प्रज्वलित झाला; मग तो म्हणाला—“मी सोमसम्भव आहे.”

Verse 12

एवं सोमाद्बुधः पुत्त्रः पुत्त्रस्तस्य पुरूरवाः स्वर्गन्त्यक्त्वोर्वशी सा तं वरयामास चाप्सराः

अशा रीतीने सोमापासून बुध पुत्र झाला आणि त्याचा पुत्र पुरूरवा झाला. स्वर्ग सोडून अप्सरा उर्वशीने त्यालाच (पुरूरवाला) पती म्हणून वरले.

Verse 13

तया सहाचरद्राजा दशवर्षाणि पञ्च च पञ्च षट् सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ महामुने

हे महामुने! राजा तिच्यासह वर्षे राहिला—दहा, पाच, पाच, सहा, सात, आठ, दहा आणि आठ।

Verse 14

एको ऽग्निरभवत् पूर्वं तेन त्रेता प्रवर्तिता पुरूरवा योगशीलो गान्धर्वलोकमीयिवान्

पूर्वी एकच अग्नी होता; त्याच्यामुळे त्रेतायुग प्रवर्तित झाले. योगशील पुरूरवा गंधर्वलोकास गेला.

Verse 15

आयुर्दृढायुरश्वायुर्धनायुर्धृतिमान् वसुः दिविजातः शतायुश् च सुषुवे चोर्वशी नृपान्

उर्वशीने या राजांना जन्म दिला—आयु, दृढायु, अश्वायु, धनायु, धृतिमान, वसु, दिविजात आणि शतायु.

Verse 16

आयुषो नहुषः पुत्रो वृद्धशर्मा रजिस् तथा दर्भो विपाप्मा पञ्चाग्न्यं रजेः पुत्रशतं ह्य् अभूत्

आयु पासून नहुष उत्पन्न झाला. त्याचे पुत्र वृद्धशर्मा, रजि, दर्भ, विपाप्मा आणि पंचाग्न्य होते. आणि रजिचे खरोखर शंभर पुत्र झाले.

Verse 17

राजेया इति विख्याता विष्णुदत्तवरो रजिः देवासुरे रणे दैत्यानबधीत्सुरयाचितः

रजि ‘राजेया’ या नावाने विख्यात होता आणि विष्णूने दिलेल्या वराने अनुग्रहित होता. देवासुर संग्रामात देवांच्या विनंतीने त्याने दैत्यांचा वध केला.

Verse 18

गतायेन्द्राय पुत्रत्वं दत्वा राज्यं दिवङ्गतः रजेः पुत्रैर् हृतं राज्यं शक्रस्याथ सुदुर्मनाः

इंद्राला पुत्रत्व देऊन आणि राज्य अर्पण करून तो स्वर्गलोकास गेला. नंतर रजिच्या पुत्रांनी शक्राचे राज्य हिरावून घेतले, आणि शक्र अत्यंत खिन्न झाला.

Verse 19

ग्रहशान्त्यादिविधिना गुरुरिन्द्राय तद्ददौ मोहयित्वा रजिसुतानासंस्ते निजधर्मगाः

ग्रहशांती इत्यादी विधीनुसार गुरु बृहस्पतीने ते (राज्य/अधिकार) इंद्राला दिले. रजिपुत्रांना मोहात पाडून त्यांना बसविले (निष्क्रिय केले), आणि ते आपापल्या धर्मात स्थित राहिले.

Verse 20

नहुषस्य सुताः सप्त यतिर्ययातिरुत्तमः उद्भवः पञ्चकश् चैव शर्यातिमेघपालकौ

नहुषाचे सात पुत्र होते—यति, श्रेष्ठ ययाति, उद्भव, पंचक, तसेच शर्याति, मेघ आणि पालक.

Verse 21

पञ्चाग्न्या इति ज पञ्चाग्न्यमिति ञ यतिः कुमारभावे ऽपि विष्णुं ध्यात्वा हरिं गतः देवयानी शक्रकन्या ययातेः पत्न्य् अभूत् तदा

ज-पाठात ‘पञ्चाग्न्या’ आणि ञ-पाठात ‘पञ्चाग्न्यम्’ असे वाचन आहे. यतीने कुमारावस्थेतही विष्णूचे ध्यान करून हरिप्राप्ती केली. तेव्हा शक्र (इंद्र) याची कन्या देवयानी ययातीची पत्नी झाली.

Verse 22

वृषपर्वजा शर्मिष्ठा ययातेः पञ्च तत्सुताः यदुञ्च तुर्वसुञ्चैव देवयानी व्यजायत

वृषपर्वाची कन्या शर्मिष्ठा हिने ययातीपासून पाच पुत्रांना जन्म दिला; आणि देवयानीनेही यदु व तुर्वसु यांना जन्म दिला.

Verse 23

द्रुह्यञ्चानूञ्च पूरुञ्च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी यदुः पूरुश्चाभवतान्तेषां वंशविवर्धनौ

वृषपर्वाची कन्या शर्मिष्ठेने द्रुह्यु, अनु आणि पूरु यांना जन्म दिला; आणि त्यांच्यात यदु व पूरु हे आपापल्या वंशाचे प्रमुख विस्तारक झाले.