Adhyaya 272

Verse 1

इत्यग्नेये महपुरणे दानादिमाहत्म्यं नामैक सप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ द्विसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सूर्यवंशकीर्तनं अग्निर् उवाच सूर्यवंशं सोमवंशं रज्ञां वंशं वदमि ते हरेर्ब्रह्मा पद्मगो ऽभून्मरीचिर्ब्रह्मणः सुतः

अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील “दानादि-माहात्म्य” नावाचा दोनशे एकाहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला। आता “सूर्यवंशकीर्तन” नावाचा दोनशे बहात्तरावा अध्याय आरंभ होतो। अग्नि म्हणाले—मी तुला सूर्यवंश, सोमवंश आणि राजवंशांची वंशावळ सांगतो। हरिपासून पद्मज ब्रह्मा उत्पन्न झाले आणि ब्रह्माचे पुत्र मरीचि झाले।

Verse 2

मरीचेः कश्यपस्तस्माद्विवस्वांस्तस्य पत्न्यपि संज्ञा राज्ञी प्रभा तिस्रो राज्ञी रैवतपुत्रिका

मरीचिपासून कश्यप झाले आणि त्यांच्यापासून विवस्वान् (सूर्य) उत्पन्न झाला। त्याच्या राण्या संज्ञा व प्रभा; तिसरी राणी राजा रैवताची कन्या होती।

Verse 3

रेवन्तं सुषुवे पुत्रं प्रभातञ्च प्रभा रवेः त्वाष्ट्री संज्ञा मनुं पुत्रं यमलौ यमुनां यमम्

प्रभेने रवीसाठी रेवन्त हा पुत्र आणि प्रभात यांना जन्म दिला। त्वष्टृची कन्या संज्ञेने मनु हा पुत्र तसेच यमुना व यम हे जुळे अपत्य जन्मास घातले।

Verse 4

छाया संज्ञा च सावर्णिं मनुं वैवस्वतं सुतम् शनिञ्च तपतीं विष्टिं संज्ञायाञ्चाश्विनौ पुनः

त्याच्या पत्नी छाया आणि संज्ञा होत्या। त्यांच्यापासून सावर्णि मनु आणि वैवस्वत मनु (पुत्र) झाले; तसेच शनि, तपती आणि विष्टि झाले। आणि पुन्हा संज्ञेपासून अश्विनीकुमार जन्मले।

Verse 5

मनोर्वैवस्वतस्यासन् पुत्रा वै न च तत्समाः इक्ष्वाकुश् चैव नाभागो धृष्टःशर्यातिरेव च

वैवस्वत मनूचे पुत्र होते; पराक्रमात त्यांच्यासारखे कोणी नव्हते—इक्ष्वाकु, नाभाग, धृष्ट आणि शर्याति।

Verse 6

नरिष्यन्तस् तथा प्रांशुर्नाभागादिष्टसत्तमाः करुषश् च पृषध्रश् च अयोध्यायां महाबलाः

तसेच नरिष्यन्त व प्रांशु, नाभागादींत श्रेष्ठ आदिष्ट, आणि करुष व पृषध्र—हे सर्व अयोध्येत महाबली होते।

Verse 7

कन्येला च मनोरासीद्बुधात्तस्यां पुरूरवाः पुरूरवसमुच्पाद्य सेला सुद्युम्नताङ्गता

कन्येला मनूची पत्नी होती. बुधापासून तिच्या गर्भातून पुरूरवा उत्पन्न झाला. पुरूरवाला जन्म देऊन सेला सुद्युम्नत्वास प्राप्त झाली.

Verse 8

अत्र छायेतिपाठो युक्तः सुद्युम्नादुत्कलगयौ विनताश्वस्त्रयो नृपाः उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनताश्वस्य पश्चिमा

येथे ‘छाया’ असा पाठ योग्य आहे. सुद्युम्नापासून उत्कल व गय, तसेच विनताश्व—असे तीन नृप झाले. उत्कलाचे राष्ट्र ‘उत्कल’ म्हणून प्रसिद्ध झाले आणि विनताश्वाचे राज्य पश्चिम दिशेस होते.

Verse 9

दिक् सर्वा राजवर्यस्य गयस्य तु गयापुरी वशिष्ठवाक्यात् सुद्युम्नः प्रतिष्ठानमवाप ह

श्रेष्ठ राजा गयाची कीर्ती सर्व दिशांत पसरली; गयाची नगरी ‘गयापुरी’ होती. वशिष्ठांच्या वचनाने सुद्युम्नाने ‘प्रतिष्ठान’ प्राप्त केले.

Verse 10

तत् पुरूरवसे प्रादात्सुद्युम्नो राज्यमाप्य तु नरिष्यतः शकाः पुत्रा नाभागस्य च वैष्णवः

राज्य प्राप्त करून सुद्युम्नाने ते पुरूरवाला अर्पण केले. नरिष्यतापासून शक पुत्र झाले आणि नाभागापासून वैष्णव (पुत्र) झाला.

Verse 11

अम्बरीषः प्रजापालो धार्ष्टकं धृष्टतः कुलम् सुकल्पानर्तौ शर्यार्तेर्वैरोह्यानर्ततो नृपः

अंबरीष हा प्रजापालक होता. धृष्टतापासून धार्ष्टक वंश उत्पन्न झाला; पुढे सुकल्प व अनर्त झाले. शर्यार्तिपासून वैरोह्य आणि अनर्तापासून त्या परंपरेतील नृप झाला.

Verse 12

आनर्तविषयश्चासीत् पुरी चासीत् कुशस्थली रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः

आनर्त हा प्रदेश होता आणि त्याची पुरी कुशस्थली होती. रेवाचा पुत्र रैवत होता आणि त्याचा धर्मनिष्ठ पुत्र ककुद्मी नावाने प्रसिद्ध होता.

Verse 13

ज्येष्ठः पुत्रशतस्यासीद्राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम् स कन्यासहितः श्रुत्वा गान्धर्वं ब्रह्मणो ऽन्तिके

पुत्रशताचा ज्येष्ठ पुत्र कुशस्थलीचे राज्य प्राप्त करून अधिपती झाला. तो कन्येसह ब्रह्माच्या सान्निध्यात गान्धर्व विधीचे वर्णन ऐकू लागला.

Verse 14

मुहूर्तभूतं देवस्य मर्त्ये बहुयुगं गतम् आजगाम जवेनाथ स्वां पुरीं यादवैर् वृताम्

देवासाठी जे केवळ एक मुहूर्त होते, ते मर्त्यलोकात अनेक युगांइतके लोटले. मग तो वेगाने यादवांनी वेढलेल्या आपल्या पुरीत परत आला.

Verse 15

कृतां द्वारवतीं नाम बहुद्वारां मनोरमाम् भोजवृष्ण्यन्धकैर् गुप्तां वासुदेवपुरोगमैः

त्याने द्वारवती नावाची बहुद्वारी व मनोहर नगरी वसविली; वासुदेवाच्या अग्रणीपणाखाली भोज, वृष्णि व अंधक यांनी तिचे रक्षण केले।

Verse 16

रेवतीं बलदेवाय ददौ ज्ञात्वा ह्य् अनिन्दिताम् तपः सुमेरुशिखरे तप्त्वा विष्ण्वालयं गतः

रेवती अनिंद्य आहे असे जाणून त्याने तिला बलदेवाला अर्पण केले; आणि सुमेरुशिखरावर तप करून तो विष्णुलोकास गेला।

Verse 17

नाभागस्य च पुत्रौ द्वौ वैश्यौ ब्राह्मणतां गतौ करूषस्य तु कारूषाः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः

नाभागाचे दोन पुत्र वैश्य असूनही ब्राह्मणत्वास पोहोचले; परंतु करूषापासून कारूष क्षत्रिय झाले, युद्धात उन्मत्त।

Verse 18

शूद्रत्वञ्च पृषध्रो ऽगाद्धिंसयित्वा गुरोश् च गाम् मनुपुत्रादथेक्षाकोर्विकुक्षिर्देवराडभूत्

गुरूची गाय हिंसल्यामुळे पृषध्र शूद्रत्वास गेला; मग मनुपुत्रापासून इक्ष्वाकु झाला, आणि इक्ष्वाकूपासून विकुक्षि जन्मला, जो देवतुल्य राजा झाला।

Verse 19

विकुक्षेस्तु ककुत्स्थो ऽभूत्तस्य पुत्रः सुयोधनः तस्य पुत्रः पृथुर् नाम विश्वगश्वः पृथोः सुतः

विकुक्षीपासून ककुत्स्थ झाला; त्याचा पुत्र सुयोधन; त्याचा पुत्र पृथु नावाचा; आणि पृथूचा पुत्र विश्वगश्व होता।

Verse 20

आयुस्तस्य च पुत्रो ऽभूद्युवनाश्वस् तथा सुतः युवनाश्वाच्च श्रावन्तः पूर्वे श्रावन्तिका पुरी

त्याचा पुत्र आयु झाला; आयुचा पुत्र युवनाश्व होता. युवनाश्वापासून श्रावन्त उत्पन्न झाला; आणि पूर्वी श्रावन्तिका नावाची पुरी होती.

Verse 21

श्रावन्ताद् वृहदश्वो ऽभूत् कुबलाश्वस्ततो नृपः धुन्धुमारत्वमगमद्धुन्धोर् नाम्ना च वै पुरा

श्रावन्तापासून वृहदश्व झाला; त्याच्यापासून राजा कुबलाश्व. प्राचीनकाळी धुन्धुचा वध केल्यामुळे तो ‘धुन्धुमार’ या उपाधीने प्रसिद्ध झाला.

Verse 22

धुन्धुमारास्त्रयो भूपा दृढाश्वो दण्ड एव च कपिलो ऽथ दृढाश्वात्तु हर्यश्वश् च प्रमोदकः

‘धुन्धुमार’ नावाचे तीन राजे होते; त्यानंतर दृढाश्व आणि दण्ड. पुढे कपिल; आणि दृढाश्वापासून हर्यश्व व प्रमोदक झाले.

Verse 23

हर्यश्वाच्च निकुम्भो ऽभूत् संहताश्वो निकुम्भतः अकृशाश्वो रणाश्वश् च संहताश्वसुतावुभौ

हर्यश्वापासून निकुम्भ झाला; निकुम्भापासून संहताश्व. आणि अकृशाश्व व रणाश्व हे दोघेही संहताश्वाचे पुत्र होते.

Verse 24

युवनाश्वो रणाश्वस्य मान्धाता युवनाश्वतः मान्धातुः पुरुकुत्सो ऽभून्मुचुकुन्दो द्वितीयकः

रणाश्वाचा पुत्र युवनाश्व; युवनाश्वापासून मान्धाता झाला. मान्धातापासून पुरुकुत्स झाला, आणि दुसरा पुत्र मुचुकुन्द होता.

Verse 25

पुरुकुत्सादसस्युश् च सम्भूतो नर्मदाभवः सम्भूतस्य सुधन्वाभूत्त्रिधन्वाथ सुधन्वनः

पुरुकुत्सापासून असस्यु उत्पन्न झाला; असस्यूपासून सम्भूत झाला, जो ‘नर्मदाभव’ म्हणूनही प्रसिद्ध होता. सम्भूतापासून सुधन्वा आणि सुधन्वापासून त्रिधन्वा झाला.

Verse 26

त्रिधन्वनस्तु तरुणस्तस्य सत्यव्रतः सुतः सत्यव्रतात्सत्यरथो हरिश् चन्द्रश् च तत्सुतः

त्रिधन्वापासून तरुण झाला; त्याचा पुत्र सत्यव्रत. सत्यव्रतापासून सत्यरथ झाला, आणि त्याचे पुत्र हरि व चंद्र झाले.

Verse 27

हरिश् चन्द्राद्रोहिताश्वो रोहिताश्वाद्वृको ऽभवत् वृकाद्वाहुश् च वाहोश् च सगरस्तस्य च प्रिया

हरिश्चंद्रापासून रोहिताश्व झाला; रोहिताश्वापासून वृक उत्पन्न झाला. वृकापासून बाहु आणि बाहूपासून सगर झाला, प्रिय पत्नीसमवेत.

Verse 28

प्रभा षष्टिसहस्राणां सुतानां जननी ह्य् अभूत् तुष्टादौर्वान्नृपादेकं भानुमत्यसमञ्जसम्

प्रभा खरोखरच साठ हजार पुत्रांची जननी झाली. आणि राजा तुष्टापासून भानुमतीने और्वसम्भव असा एक पुत्र—असमञ्जस—जन्मास घातला.

Verse 29

खनन्तः पृथिवीं दग्धा विष्णुना बहुसागराः असमञ्जसो ऽंश्रुमांश् च दिलीपो ऽंशुमतो ऽभवत्

ते पृथ्वी खणत असता विष्णूने दग्ध झाले, आणि तेव्हा अनेक सागर उत्पन्न झाले. असमञ्जसापासून अंश्रुमान, अंश्रुमानापासून दिलीप, आणि दिलीपापासून अंशुमान झाला.

Verse 30

भगीरथो दिलीपात्तु येन गङ्गावतारिता मुनिनेति ज भगीरथात्तु नाभागो नाभागादम्बरीषकः

दिलीपापासून भगीरथ झाला; मुनी सांगतात त्याप्रमाणे ज्याने गंगेचे अवतरण घडविले. भगीरथापासून नाभाग आणि नाभागापासून अंबरीष झाला.

Verse 31

सिन्धुद्वीपो ऽम्बरीषात्तु श्रुतायुस्तत्सुतः स्मृतः श्रुतायोरृतपर्णो ऽभूत्तस्य कल्माषपादकः

अंबरीषापासून सिंधुद्वीप झाला; त्याचा पुत्र श्रुतायु म्हणून प्रसिद्ध आहे. श्रुतायूपासून ऋतपर्ण झाला आणि त्याचा पुत्र कल्माषपादक झाला.

Verse 32

कल्माषाङ्घ्रेः सर्वकर्मा ह्य् अनरण्यस्ततो ऽभवत् अनरण्यात्तु निघ्नो ऽथ अनमित्रस्ततो रघुः

कल्माषाङ्घ्रीपासून सर्वकर्मा झाला; त्याच्यापासून अनरण्य उत्पन्न झाला. अनरण्यापासून निघ्न, मग अनमित्र, आणि अनमित्रापासून रघु झाला.

Verse 33

रघोरभुद्दिलीपस्तु दिलीपाच्चाप्यजो नृपः दीर्घवाहुरजात् कालस्त्वजापालस्ततो ऽभवत्

रघूपासून दिलीप झाला; आणि दिलीपापासून राजा अज झाला. दीर्घवाहूपासून काल जन्मला; त्यानंतर अजापाल उत्पन्न झाला.

Verse 34

तथ दशरथो जातस्तस्य पुत्रचतुष्टयम् नारायणात्मकाः सर्वे रामस्तस्याग्रजो ऽभवत्

अशा प्रकारे दशरथ जन्मला; त्याला चार पुत्र झाले. ते सर्व नारायणस्वरूप होते, आणि त्यांमध्ये राम ज्येष्ठ पुत्र झाला.

Verse 35

रावणान्तकरो राजा ह्य् अयोध्यायां रघूत्तमः वाल्मीकिर्यस्य चरितं चक्रे तन्नारदश्रवात्

रावणाचा अंत करणारा रघुकुलश्रेष्ठ राजा राम अयोध्येत निवास करीत होता. नारदांकडून ऐकून वाल्मीकींनी त्याचे चरित्र रचले.

Verse 36

रामपुत्रौ कुशलवौ सीतायां कुलवर्धनौ अतिथिश् च कुशाज्जज्ञे निषधस्तस्य चात्मजः

सीतेपासून रामाचे कुश व लव हे दोन पुत्र झाले, जे कुलवर्धक होते. कुशापासून अतिथी झाला आणि अतिथीचा पुत्र निषध होता.

Verse 37

निषधात्तु नलो जज्ञे नभो ऽजायत वै नलात् नभसः पुण्डरीको ऽभूत् सुधन्वा च ततो ऽभवत्

निषधापासून नल झाला आणि नलापासून निश्चयच नभस (नभो) जन्मला. नभसापासून पुण्डरीक झाला आणि त्यानंतर सुधन्वा उत्पन्न झाला.

Verse 38

सुधन्वनो देवानीको ह्य् अहीनाश्वश् च तत्सुतः अहीनाश्वात् सहस्राश्वश् चन्द्रालोकस्ततो ऽभवत्

सुधन्वापासून देवानिक झाला आणि त्याचा पुत्र अहीनाश्व होता. अहीनाश्वापासून सहस्राश्व झाला आणि त्यापासून चंद्रालोक उत्पन्न झाला.

Verse 39

चन्द्रावलोकतस्तारापीडो ऽस्माच्चन्द्रपर्वतः चन्द्रगिरेर्भानुरथः श्रुतायुस्तस्य चात्मजः इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः सूर्यवंशधराः स्मृताः

चंद्रावलोकापासून तारापीड झाला आणि त्यापासून चंद्रपर्वत. चंद्रपर्वतापासून चंद्रगिरी, चंद्रगिरीपासून भानुरथ आणि भानुरथाचा पुत्र श्रुतायु. हे इक्ष्वाकुवंशोत्पन्न, सूर्यवंशधारक म्हणून स्मरणात आहेत.