Adhyaya 271

Verse 1

इत्याग्नेये महापुराणे वेदशाखादिकीर्तिनं नाम सप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथैकसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः दानादिमाहत्म्यं पुष्कर उवाच ब्रह्मणाभिहितं पूर्वं यावन्मात्रं मरीचये लक्षार्धाद्धन्तु तद्ब्राह्मं लिखित्वा सम्प्रदापयेत्

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘वेदशाखादिकीर्तन’ नावाचा २७१वा अध्याय समाप्त झाला. आता २७२वा अध्याय ‘दानादि माहात्म्य’ सुरू होतो. पुष्कर म्हणाले—पूर्वी ब्रह्म्याने मरीचिला जितका उपदेश केला, त्या ब्राह्म उपदेशासाठी अर्धा लक्ष (मुद्रा/परिमाण) दान द्यावे आणि तो लिहून विधिपूर्वक अर्पण करावा.

Verse 2

वैशाख्याम्पौर्णमास्याञ्च स्वर्गार्थी जलधेनुमत् पाद्मं द्वादशसाहस्रं द्यैष्ठे दद्याच्च धेनुमत्

वैशाख पौर्णिमेला स्वर्गाची इच्छा असणाऱ्याने ‘जलधेनु’ दान द्यावे. ज्येष्ठ महिन्यात बारा हजार (परिमाण) ‘पद्मदान’ आणि एक गायही दान द्यावी.

Verse 3

वराहकल्पवृत्तान्तमधिकृत्य पराशरः त्रयोविंशतिसाहस्रं वैष्णवं प्राह चार्पयेत्

वराहकल्पाच्या वृत्तान्ताला आधार मानून पराशरांनी तेवीस हजार श्लोकांचे वैष्णव पुराण सांगितले; आणि ते परंपरेने पुढे अर्पण (प्रसारित) करावे.

Verse 4

जलधेनुमदाषाढ्यां विष्णोः पदमवाप्नुयात् चतुर्दशसहस्राणि वायवीयं हरिप्रियं

आषाढ-उपहारासह ‘जलधेनु’ दान केल्याने विष्णूचे पद प्राप्त होते; हा विधी वायवीय स्वरूपाचा, हरिप्रिय, आणि चौदा हजार पुण्यफल देणारा आहे.

Verse 5

श्वेतकल्पप्रसङ्गेन धर्मान् वायुरिहाब्रवीत् दद्याल्लिखित्वा तद्विप्रे श्रावण्यां गुडधेनुमत्

श्वेतकल्पाच्या प्रसंगात येथे वायूने धर्मनियम सांगितले; ते लिहून घेऊन श्रावणीच्या दिवशी ब्राह्मणाला गुडधेनु—गुळापासून केलेले धेनुदान—द्यावे.

Verse 6

यत्राधिकृत्य गायत्रीं कीर्त्यते धर्मविस्तरः वृत्रासुरबधोपेतं तद्भागवतमुच्यते

ज्या (पुराणात) गायत्रीला आधार मानून धर्माचा विस्तृत विस्तार वर्णिला आहे आणि ज्यात वृत्रासुरवधाचा प्रसंगही आहे, तेच ‘भागवत’ म्हणून ओळखले जाते.

Verse 7

सारस्वतस्त कल्पस्य प्रोष्ठपद्यान्तु तद्ददेत् अष्टादशसहस्राणि हेमसिंहसमन्वितं

सारस्वत-कल्पविधीत प्रोष्ठपदेच्या प्रसंगी ते दान द्यावे—अठरा हजार (धन/मुद्रा) सहित, आणि सोबत सुवर्णसिंहाची प्रतिमा/चिन्ह जोडलेले.

Verse 8

यत्राह नारदो धर्मान् वृहत्कल्पाश्रितानिहं पञ्चविंशसहस्राणि नारदीयं तदुच्यते

ज्या (ग्रंथात) येथे नारदांनी वृहद्-कल्पावर आधारलेले धर्म उपदेशिले आहेत—जो पंचवीस हजार (श्लोक) परिमाणाचा आहे—तो ‘नारदीय’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 9

सधेनुञ्चाश्विने दद्यात्सिद्धिमात्यन्तिकीं लभेत् यत्राधिकृत्य शत्रूनान्धर्माधर्मविचारणा

अश्विनीकुमारांना गाय दान द्यावी; त्यामुळे परम सिद्धी प्राप्त होते. त्या संदर्भात शत्रूंविषयी धर्म-अधर्माचा विचार केला जातो.

Verse 10

कार्त्तिक्यां नवसाहस्रं मार्कण्डेयमथार्पयेत् अग्निना यद्वशिष्ठाय प्रोक्तञ्चाग्नेयमेव तत्

कार्त्तिक्य (पुराणात) नऊ हजार श्लोक आहेत; त्यानंतर मार्कण्डेय (पुराणाची) संख्या सांगावी. आणि अग्नीने वशिष्ठांना जे उपदेशिले तेच खरे आग्नेय पुराण आहे.

Verse 11

लिखित्वा पुस्तकं दद्यान्मार्गशीर्ष्यां स सर्वदः द्वादशैव सहस्राणि सर्वविद्यावबोधनं

पुस्तक लिहून मार्गशीर्ष महिन्यात दान द्यावे; असा दाता सर्वकाळ विद्यादाता होतो. (याचे पुण्य) बारा हजार, जे सर्व विद्यांचे बोधन घडवते.

Verse 12

चतुर्दशसहस्राणि भविष्यं सूर्यसम्भवं भवस्तु मनवे प्राह दद्यात् पौष्यां गुडादिमत्

सूर्यसम्भव भविष्य पुराणात चौदा हजार श्लोक आहेत. भवाने मनुला सांगितले—पुष्य नक्षत्री गूळ इत्यादींचे दान करावे.

Verse 13

सावर्णिना नारदाय ब्रह्मवैवर्तमीरितं रथान्तरस्य वृत्तान्तमष्टादशसहस्रकं

सावर्णीने नारदांना ब्रह्मवैवर्त पुराण सांगितले—त्यात रथान्तराचा वृत्तान्त आहे; त्याची परिमिती अठरा हजार (श्लोक) आहे.

Verse 14

माघ्यान्दद्याद्वराहस्य चरितं ब्रह्मलोकभाक् यत्रग्निलिङ्गमध्यस्थो धर्मान्प्राह महेश्वरः

माघमासात वराहचरित्राचे दान द्यावे; असे केल्याने साधक ब्रह्मलोकाचा भागी होतो—कारण या पवित्र कथेत अग्निलिंगाच्या मध्यस्थानी महेश्वराने धर्मांचे विधान सांगितले।

Verse 15

आग्नेयकल्पे तल्लिङ्गमेकादशसहस्रकम् तद्दत्वा शिवमाप्नोति फाल्गुन्यां तिलधेनुमत्

आग्नेय-कल्पात त्या लिंगाचे एकादश सहस्र परिमाण करून दान द्यावे; ते दान केल्याने शिवप्राप्ती होते, आणि फाल्गुन महिन्यात तिळधेनूचे दानही करावे।

Verse 16

चतुर्दशसहस्राणि वाराहं विष्णुणेरितम् भूमौ वराहचरितं मानवस्य प्रवृत्तितः

चतुर्दश सहस्र (श्लोकांचे) ‘वाराह’ आख्यान/पुराण विष्णूने प्रवर्तित केले आहे; पृथ्वीवर वराहचरित्र मानवपरंपरेनुसार कथन केलेले आहे।

Verse 17

सहेमगरुडञ्चैत्र्यां पदमाप्नोति वैष्णवम् सर्वविद्यावधारणमिति ञ चतुरशीतिसाहस्रं स्कान्दं स्कन्देरितं महत्

‘चैत्री’ नावाच्या व्रत/विधीत (दानरूप) सुवर्ण गरुडासह तो वैष्णव पद (विष्णुधाम) प्राप्त करतो आणि सर्व विद्यांचे धारणसामर्थ्यही मिळवतो. असे स्कंदाने कथन केलेले महान स्कांदपुराण चौर्‍याऐंशी सहस्र (श्लोकांचे) आहे।

Verse 18

अधिकृत्य सधर्मांश् च कल्पे तत्पुरुषे ऽर्पयेत् वामनं दशसाहस्रं धौमकल्पे हरेः कथां

विधिपूर्वक अधिकार घेऊन, त्या कल्पात सहधर्मांसह ते तत्पुरुषाला अर्पण करावे. ‘वामन’ (आख्यान/पाठ) दहा सहस्र (श्लोकांचे) सांगितले आहे; आणि ‘धौम-कल्पा’त हरि (विष्णू)ची कथा आहे।

Verse 19

दद्यात् शरदि विषुवे धर्मार्थादिनिबोधनम् कूर्मञ्चाष्टसहस्रञ्च कूर्मोक्तञ्च रसातले

शरद्-विषुवी धर्म-अर्थादींचे बोधन करणारा ग्रंथ दान द्यावा; तसेच कासव, आठ हजार (नाणी/कवड्या) आणि कूर्मपुराणात रसातलाविषयी सांगितलेला विधीही द्यावा।

Verse 20

इन्द्रद्युम्नप्रसङ्गेन दद्यात्तद्धेमकूर्मवत् त्रयोदशसहस्राणि मात्स्यं कल्पादितो ऽब्रवीत्

इन्द्रद्युम्न-प्रसंगात ते दान सुवर्ण-कासवासारखे विधिपूर्वक द्यावे; मत्स्यपुराणाने कल्पप्रकरणापासून सांगितले आहे की त्याचे फळ तेरा हजार (गुण) आहे।

Verse 21

मत्स्यो हि मनवे दद्याद्विषुवे हेममत्स्यवत् गारुडञ्चाष्टसाहस्रं विष्णूक्तन्तार्क्षकल्पके

विषुवी ब्राह्मणाला सुवर्ण-माशाच्या रूपात मासा दान द्यावा; तसेच विष्णूने सांगितलेल्या तार्क्ष-कल्पात गारुड-दानाचे फळ आठ हजार असे म्हटले आहे।

Verse 22

विश्वाण्डाद्गरुडोत्पत्तिं तद्दद्याद्धेमहंसवत् ब्रह्मा ब्रह्माण्डमाहात्म्यमधिकृत्याब्रबीत्तु यत्

ब्रह्माण्डातून गरुडाची उत्पत्ती कथन करावी आणि ते सुवर्ण-हंसाप्रमाणे अर्पण/सादर करावे; ब्रह्माने ब्रह्माण्ड-माहात्म्य विषय करून असे सांगितले।

Verse 23

तच्च द्वादशसाहस्रं ब्रह्माण्डं तद्द्विजे ऽर्पयेत् भारते पर्वसमाप्तौ वस्त्रगन्धस्रगादिभिः

ते द्वादश-सहस्र-श्लोकांचे ब्रह्माण्डपुराण त्या द्विजाला अर्पण करावे; आणि भारत (महाभारत)ातील पर्वसमाप्तीला वस्त्रे, सुगंध, पुष्पहार इत्यादींनी त्याचा सत्कार करावा।

Verse 24

वाचकं पूजयेदादौ भोजयेत् पायसैर् द्विजान् गोभूग्रामसुवर्णादि दद्यात्पर्वणि पर्वणि

प्रथम वाचकाचे पूजन करावे आणि द्विजांना पायस (खीर) भोजन द्यावे। प्रत्येक पर्वणी गाई, भूमी, ग्राम, सुवर्ण इत्यादी दान करावे।

Verse 25

समाप्ते भारते विप्रं संहितापुस्तकान्यजेत् शुभे देशे निवेश्याथ क्षौमवस्त्रादिनावृतान्

हे विप्र! भारतपाठ समाप्त झाल्यावर संहितेची पुस्तके शुभ स्थानी ठेवून, क्षौम (अळशी/सन) वस्त्र इत्यादींनी आच्छादित करावीत।

Verse 26

नरनारयणौ पूज्यौ पुस्तकाः कुसुमादिभिः गो ऽन्नभूहेम दद्वाथ भोजयित्वा क्षमापयेत्

नर-नारायणांचे पूजन करावे आणि पुस्तकांचीही पुष्पादिने अर्चना करावी। नंतर गाय, अन्न, भूमी व सुवर्ण दान देऊन, भोजन घालून, क्षमा मागावी।

Verse 27

महादानानि देयानि रत्नानि विविधानि च मासकौ द्वौ त्रयश् चैव मासे मासे प्रदापयेत्

महादाने द्यावीत आणि विविध रत्नेही दान करावीत। तसेच प्रत्येक महिन्यात दोन किंवा तीन माषक (नियत परिमाण) दान द्यावे।

Verse 28

अयनादौ श्राबकस्य दानमादौ विधीयते श्रोतृभिः सकलैः कार्यं श्रावके पूजनं द्विज

अयनाच्या आरंभी प्रथम श्रावकास दान देणे विधी आहे। हे द्विज! सर्व श्रोत्यांनी श्रावकाचे पूजन करावे।

Verse 29

इतिहासपुराणानां पुस्तकानि प्रयच्छति पूजयित्वायुरारोग्यं स्वर्गमोक्षमवाप्नुयात्

जो इतिहास व पुराणांची पुस्तके प्रथम पूजून दान करतो, तो दीर्घायुष्य व आरोग्य प्राप्त करतो आणि स्वर्ग व मोक्षही मिळवतो।