Adhyaya 270

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे विष्णुपञ्जरं नामोनसप्रत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः वेदशाखदिकीर्तनं पुष्कर उवाच सर्वानुग्राहका मन्त्राश् चतुर्वर्गप्रसाधकाः ऋगथर्व तथा साम यजुः संख्या तु लक्षकं

अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील “विष्णु-पंजर” नावाचा २६९वा अध्याय समाप्त झाला. आता २७०वा अध्याय—“वेदशाखांचे कीर्तन” सुरू होतो. पुष्कर म्हणाले—मंत्र सर्वांना अनुग्रह करणारे व धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष हे चार पुरुषार्थ साधणारे आहेत; ऋग्, अथर्व, साम व यजुः वेदांच्या मंत्रांची संख्या एक लक्ष आहे.

Verse 2

भेदः साङ्ख्यायनश् चैक आश्वलायनो द्वितीयकः शतानि दश मन्त्राणां ब्राह्मणा द्विसहस्रकं

शाखाभेद असे—एक साङ्ख्यायन आणि दुसरा आश्वलायन. मंत्रांची संख्या दहा शत (म्हणजे एक हजार) असून ब्राह्मण-पाठ दोन हजार मानले आहेत.

Verse 3

ऋग्वेदो हि प्रमाणेन स्मृतो द्वैपायनादिभिः एकोनिद्विसहस्रन्तु मन्त्राणां यजुषस् तथा

द्वैपायन (व्यास) इत्यादी ऋषींनी ऋग्वेदाला प्रमाण मानले आहे; तसेच यजुर्वेदातील मंत्रांची संख्या एक हजार नऊशे एक्याण्णव (१९९१) सांगितली आहे.

Verse 4

शतानि दश विप्राणां षडशीतिश् च शाखिकाः काण्वमाध्यन्दिनी संज्ञा कठी माध्यकठी तथा

विप्रांचे (समूह) एकशे दहा असून शाखा छ्याऐंशी आहेत. त्या काण्व व माध्यन्दिनी, तसेच कठी व माध्यकठी या नावांनी ओळखल्या जातात.

Verse 5

मैत्रायणी च संज्ञा च तैत्तिरीयाभिधानिका वैशम्पायनिकेत्याद्याः शाखा यजुषि संस्थिताः

मैत्रायणी, संज्ञा, तैत्तिरीय या नावाची, तसेच वैशम्पायनिक इत्यादी—या शाखा यजुर्वेदात स्थापित आहेत.

Verse 6

साम्नः कौथुमसंज्ञैका द्वितीयाथर्वणायनी गानान्यपि च चत्वारि वेद आरण्यकन्तथा

सामवेदाची एक शाखा ‘कौथुम’ म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि दुसरी ‘आथर्वणायनी’ आहे. सामगानांचेही चार प्रबंध मानले आहेत; तसेच वेदाचे ‘आरण्यक’ (वनग्रंथ)ही आहे.

Verse 7

उक्था ऊहचतुर्थञ्च मन्त्रा नवसहस्रकाः सचतुःशतकाश् चैव ब्रह्मसङ्घटकाः स्मृताः

‘उक्थ’, ‘ऊह’ आणि ‘चतुर्थ’ (पूरक वर्ग)—हे मंत्र एकूण नऊ हजार चारशे आहेत. हे ‘ब्रह्म-संघटक’ (संकलित वैदिक मंत्र-एकक) म्हणून स्मृत आहेत.

Verse 8

पञ्चविंशतिरेवात्र साममानं प्रकीर्तितं सुमन्तुर्जाजलिश् चैव श्लोकायनिरथर्वके

येथे साम-प्रमाण पंचवीस असे सांगितले आहे. अथर्व परंपरेत सुमंतु, जाजली आणि श्लोकायन हेही (मान्य/उल्लेखित) आहेत.

Verse 9

शौनकः पिप्पलादश् च मुञ्जकेशादयो ऽपरे मन्त्राणामयुतं षष्टिशतञ्चोपनिषच्छतं

शौनक, पिप्पलाद आणि मुञ्जकेश इत्यादी इतर (ऋषी) मानले आहेत. (त्यांच्याशी संबंधित) मंत्र दहा हजार असून उपनिषदांची संख्या एकूण सहाशे सांगितली आहे.

Verse 10

व्यासरूपी स भगवान् शाखाभेदद्यकारयत् शाखाभेदादयो विष्णुरितिहासः पुराणकं

तोच भगवान व्यासरूप धारण करून वेदशाखांचे भेद इत्यादी करवितो. तसेच शास्त्रात प्रतिपादिले आहे की शाखाभेदादी तसेच इतिहास व पुराणपरंपरेचे मूळ कारण विष्णु आहेत.

Verse 11

प्राप्य व्यासात् पुराणादि सूतो वै लोमहर्षणः सुमतिश्चाग्निवर्चाश् च मित्रयुःशिंशपायनः

व्यासांकडून पुराणादी विद्या प्राप्त करून सूत लोमहर्षणाने सुमती, अग्निवर्चा, मित्रयु व शिंशपायन यांच्यासह त्या पुराणांचा उपदेश केला।

Verse 12

कृतव्रतोथ सावर्णिः षट्शिष्यास्तस्य चाभवन् शांशपायनादयश् चक्रुः पुराणानान्तु संहिताः

त्यानंतर कृतव्रत नावाचा सावर्णि झाला. त्याचे सहा शिष्य होते; शांशपायन आदींनी पुराणांच्या संहिता (पाठपरंपरा) संकलित केल्या।

Verse 13

ब्राह्मादीनि पुराणानि हरिविद्या दशाष्ट च महापुराणे ह्य् आग्नेये विद्यारूपो हरिः स्थितः

ब्राह्म इत्यादी पुराणे आणि हरिसंबंधी अठरा विद्या—या ‘आग्नेय’ महापुराणात हरि स्वतः विद्यारूपाने स्थित आहे।

Verse 14

सप्रपञ्चो निष्प्रपञ्चो मूर्तामूर्तस्वरूपधृक् तं ज्ञात्वाभ्यर्च्य संस्तूय भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात्

तो प्रपंचयुक्तही आहे आणि प्रपंचातीतही; तो मूर्त व अमूर्त—दोन्ही स्वरूप धारण करतो. त्याला असे जाणून, पूजून व स्तुती करून, भुक्ती आणि मुक्ती—दोन्ही प्राप्त होतात।

Verse 15

विष्णुर्जिष्णुर्भविष्णुश् च अग्निसूर्यादिरूपवान् अग्निरूपेण देवादेर्मुखं विष्णुः परा गतिः

विष्णु—जिष्णु व भविष्णु—अग्नी, सूर्य इत्यादी रूप धारण करतो. अग्निरूपाने तो देवांचा मुख आहे; विष्णुच परम गती (अंतिम आश्रय) आहे।

Verse 16

वेदेषु सपुराणेषु यज्ञमूर्तिश् च गीयते आग्नेयाख्यं पुराणन्तु रूपं विष्णोर्महत्तरं

वेदांमध्ये पुराणांसह तो यज्ञमूर्ती म्हणून गाईला आहे; परंतु ‘आग्नेय’ नावाचे पुराण हे विष्णूचे अधिक महान् रूप मानले जाते।

Verse 17

आग्नेयाख्यपुराणस्य कर्ता श्रोता जनार्दनः तस्मात्पुराणमाग्नेयं सर्ववेदमयं महत्

‘आग्नेय’ पुराणाचा कर्ता आणि श्रोता दोन्ही जनार्दन (भगवान विष्णू) आहेत; म्हणून आग्नेय पुराण महान असून सर्व वेदांचा साररूप आहे।

Verse 18

सर्वविद्यामयं पुण्यं सर्वज्ञानमयं वरम् सर्वात्म हरिरूपं हि पठतां शृण्वतां नृणां

पठणारे व ऐकणारे मनुष्यांसाठी हे पुण्य आहे—सर्व विद्यांनी युक्त; श्रेष्ठ आहे—सर्व ज्ञानाने परिपूर्ण; खरे तर हे सर्वात्मा हरिचेच रूप आहे।

Verse 19

विद्यार्थिनाञ्च विद्यादमर्थिनां श्रीधनप्रदम् राज्यार्थिनां राज्यदञ्च धर्मदं धर्मकामिनाम्

हे विद्येची इच्छा असणाऱ्यांना विद्या देते; धन इच्छिणाऱ्यांना श्री व धन देते; राज्य इच्छिणाऱ्यांना राज्य देते; आणि धर्म इच्छिणाऱ्यांना धर्म प्रदान करते।

Verse 20

स्वर्गार्थिनां स्वर्गदञ्च पुत्रदं पुत्रकामिनां गवादिकामिनाङ्गोदं ग्रामदं ग्रामकामिनां

स्वर्ग इच्छिणाऱ्यांना हे स्वर्ग देते; पुत्र इच्छिणाऱ्यांना पुत्र देते. गायी इत्यादी इच्छिणाऱ्यांना गोदानाचे फल देते; आणि ग्राम इच्छिणाऱ्यांना ग्राम प्रदान करते।

Verse 21

शिंशपायनादयश् चक्रुरिति ख परमिति ञ श्रीबलप्रदमिति ञ कामार्थिनां कामदञ्च सर्वसौभाग्यसम्प्रदम् गुणकीर्तिप्रदन्नॄणां जयदञ्जयकामिनाम्

‘शिंशपायन इत्यादींनी हे रचिले’—हे ‘ख’ने सूचित; ‘परम’—‘ञ’ने; आणि ‘श्री व बल देणारे’—हेही ‘ञ’ने. हा ग्रंथ कामार्थींना कामफल देतो, सर्व सौभाग्य प्रदान करतो, मनुष्यांना गुण व कीर्ती देतो आणि जय इच्छिणाऱ्यांना विजय देतो.

Verse 22

सर्वेप्सूनां सर्वदन्तु मुक्तिदं मुक्तिकामिनां पापघ्नं पापकर्तॄणामाग्नेयं हि पुराणकम्

हे आग्नेय पुराण सर्व इच्छुकांना सर्व अभिष्ट फल देते; मुक्तीची इच्छा करणाऱ्यांना मुक्ती प्रदान करते; आणि पाप करणाऱ्यांचेही पाप नष्ट करते.