Adhyaya 268

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नीराजनाविधिर्नाम सप्तषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः विशाखान्त्विति क , छ च अथाष्टषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः छत्रादिमन्त्रादयः पुष्कर उवाच छत्रादिमन्त्रान्वक्ष्यामि यैस्तत् पूज्य जयादिकम् ब्रह्मणः सत्यवाक्येन सोमस्य वरुणस्य च

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘नीराजनविधी’ नावाचा दोनशे सडसष्टावा अध्याय समाप्त झाला (काही हस्तलिखितांत ‘विशाखान्त’ असा पाठ आहे)। आता दोनशे अडुसष्टावा अध्याय—‘छत्रादि मंत्र’ आरंभ होतो। पुष्कर म्हणाले—छत्रापासून आरंभ होणारे मंत्र मी सांगतो; ज्यांद्वारे ते पूज्य चिन्ह विजय इत्यादी देतात—ब्रह्माच्या सत्यवचनाने तसेच सोम व वरुण यांच्या सामर्थ्याने।

Verse 2

सूर्यस्य च प्रभावेन वर्धस्व त्वं महामते पाण्डराभप्रतीकाश हिमकुन्देन्दुसुप्रभ

सूर्याच्या प्रभावी तेजाने तू वाढ व विस्तार पाव, हे महामते; तू पांढऱ्या आभेने प्रकाशमान—हिम, कुंद व चंद्रासारखा उज्ज्वल।

Verse 3

यथाम्बुदश्छादयते शिवायैनां वसुन्धरां तथाच्छादय राजानं विजयारोग्यवृद्धये

जसा मेघ कल्याणासाठी या वसुंधरेला आच्छादित करतो, तसाच राजाला आच्छाद (रक्षण) कर—विजय व आरोग्यवृद्धीसाठी।

Verse 4

गन्धर्वकुलजातस्त्वं माभूयाः कुलदूषकः ब्रह्मणः सत्यवाक्येन सोमस्य वरुणस्य च

तू गंधर्वकुलात जन्मलेला आहेस; पुन्हा कधीही कुलदूषक होऊ नकोस—ब्रह्माच्या सत्यवचनाने, तसेच सोम व वरुण यांच्या (सत्य) बळाने।

Verse 5

प्रभावाच्च हुताशस्य वर्धस्व त्वं तुरङ्गम तेजसा चैव सूर्यस्य मुनीनां तपसा तथा

हुताश (अग्नी) यांच्या प्रभावाने, हे तुरंगमा, तू वाढ व समृद्धी पाव; सूर्याच्या तेजाने आणि मुनींच्या तपशक्तीनेही।

Verse 6

रुद्रस्य ब्रह्मचर्येण पवनस्य बलेन च स्मर त्वं राजपुत्रो ऽसि कौस्तुभन्तु मणिं स्मर

रुद्राच्या ब्रह्मचर्याने आणि पवनदेवाच्या बळाने स्मर—तू राजपुत्र आहेस; आणि कौस्तुभ मणीचेही स्मरण कर.

Verse 7

यां गतिं ब्रह्महा गच्छेत् पितृहा मातृहा तथा भूम्यर्थे ऽनृतवादी च क्षत्रियश् च पराङ्मुखः

जशी गती ब्रह्महत्यारा पावतो, तशीच पितृहत्यारा व मातृहत्यारालाही; तसेच भूमीसाठी असत्य बोलणारा आणि रणधर्मापासून पराङ्मुख क्षत्रियालाही।

Verse 8

व्रजेस्त्वन्तां गतिं क्षिप्रं मा तत् पापं भवेत्तव विकृतिं मापगच्छेस्त्वं युद्धे ऽध्वनि तुरङ्गम

हे तुरंगमा, तू शीघ्र आपल्या अंतिम गतीकडे जा; ते तुझ्यास पाप ठरू नये. युद्धाच्या मार्गावर तू विकृतीस जाऊ नकोस.

Verse 9

रिपून् विनिघ्नन्समरे सह भर्त्रा सुखी भव शक्रकेतो महावीर्यः सुवर्णस्त्वामुपाश्रितः

समरात शत्रूंना नष्ट करीत, भर्त्यासह सुखी हो. हे शक्रकेतु, महावीर्यवान—सुवर्ण तुझ्या आश्रयास आला आहे.

Verse 10

पतत्रिराड्वैनतेयस् तथा नारायणध्वजः काश्यपेयो ऽमृताहर्ता नागारिर्विष्णुवाहनः

तो पक्षिराज वैनतेय आहे; नारायणाचा ध्वज, कश्यपपुत्र, अमृत आणणारा, नागांचा शत्रू आणि विष्णूचा वाहन आहे।

Verse 11

अप्रमेयो दुराधर्षो रणे देवारिसूदनः महाबलो मावेगो महाकायो ऽमृताशनः

तो अप्रमेय, दुर्धर्ष आहे; रणांगणात देवशत्रूंचा संहारक; महाबलवान, अवेगी, महाकाय आणि अमृतभोजी आहे।

Verse 12

गरुत्मान्मारुतगतिस्त्वयि सन्निहितः स्थितः विष्णुना देवदेवेन शक्रार्थं स्थापितो ह्य् असि

वाऱ्यासारख्या गतीचा गरुत्मान (गरुड) तुझ्यात सन्निहित होऊन स्थित आहे; देवदेव विष्णूंनी तुला शक्र (इंद्र) यांच्या हेतुने स्थापित केले आहे।

Verse 13

जयाय भव मे नित्यं वृद्धये ऽथ बलस्य च साश्ववर्मायुधान्योधान्रक्षास्माकं रिपून्दह

माझ्यासाठी सदैव विजयाचे कारण हो, तसेच वृद्धी व बल दे. आमच्या योद्ध्यांचे—घोडे, कवच व शस्त्रांसह—रक्षण कर; आणि आमचे शत्रू दग्ध करून नष्ट कर।

Verse 14

कुमुदैरावणौ पद्मः पुष्पदन्तो ऽथ वामनः सुप्रतीको ऽञ्जनो नील एते ऽष्टौ देवयोनयः

कुमुद व ऐरावण, पद्म, पुष्पदंत आणि वामन; सुप्रतीक, अंजन व नील—हे आठ देवयोनी (दिव्यजात) आहेत।

Verse 15

तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च बलान्यष्टौ समाश्रिताः भद्रो मन्दो मृगश् चैव गजः संकीर्ण एव च

त्यांच्यापासून जणू त्यांचे ‘पुत्र’ व ‘पौत्र’ उत्पन्न होतात—सेनाव्यूहांचे आठ प्रकार मानले आहेत: भद्र, मंद, मृग, गज आणि संकीर्ण (मिश्र) इत्यादी।

Verse 16

वने वने प्रसूतास्ते स्मरयोनिं महागजाः पान्तु त्वां वसवो रुद्रा आदित्याः समरुद्गणाः

वनावनात उत्पन्न, कामयोनीतून उद्भवले ते महागज तुझे रक्षण करो; तसेच वसु, रुद्र, आदित्य आणि मरुद्गणांसह तुझे संरक्षण करो।

Verse 17

भर्तारं रक्ष नागेन्द्र समयः परिपाल्यतां ऐरावताधिरूढस्तु वज्रहस्तः शतक्रतुः

हे नागेंद्र! स्वामीचे रक्षण कर; करार/प्रतिज्ञा यथायोग्य पाळली जावो. कारण ऐरावतावर आरूढ वज्रहस्त शतक्रतु (इंद्र) साक्षी व दंडकर्ता आहे।

Verse 18

पृष्ठतो ऽनुगतस्त्वेष रक्षतु त्वां स देवराट् अवाप्नुहि जयं युद्धे सुस्थश् चैव सदा व्रज

जो देवराट् (देवांचा सम्राट) तुझ्या पाठीमागे अनुगामी आहे, तो तुझे रक्षण करो. युद्धात विजय मिळव आणि सदैव स्वस्थ-कल्याण होऊन प्रस्थान कर।

Verse 19

अवाप्नुहि बलञ्चैव ऐरावतसमं युधि श्रीस्ते सोमाद्बलं विष्णोस्तेजः सूर्याज्जवो ऽनिलात्

युद्धात ऐरावतासमान बल प्राप्त कर. तुला सोमापासून श्री, विष्णूपासून बल, सूर्यापासून तेज आणि अनिल (वायू) पासून जवन/वेग लाभो।

Verse 20

स्थैर्यं गिरेर्जयं रुद्राद्यशो देवात् पुरन्दरात् युद्धे रक्षन्तु नागास्त्वां दिशश् च सह दैवतैः

गिरी तुम्हाला स्थैर्य देवो; रुद्र तुम्हाला जय देवो; देव तुम्हाला यश देवो; पुरंदर (इंद्र) तुम्हाला युद्धबल देवो. संग्रामात नाग तुमचे रक्षण करो आणि दिशा त्यांच्या अधिदेवतांसह तुम्हाला सांभाळोत.

Verse 21

अश्विनौ सह गन्धर्वैः पान्तु त्वां सर्वतो दिशः मन्वो वसवो रुद्रा वायुः सोमो महर्षयः

अश्विनीकुमार गंधर्वांसह सर्व दिशांनी तुमचे रक्षण करो. मनु, वसु, रुद्र, वायू, सोम आणि महर्षीही तुमचे संरक्षण करो.

Verse 22

नागकिन्नरगन्धर्वयक्षभूतगणा ग्रहाः प्रमथास्तु सहादित्यैर् भूतेशो मातृभिः सह

नाग, किन्नर, गंधर्व, यक्ष व भूतगण; ग्रह आणि प्रमथ—आदित्यांसह—आणि भूतेश (शिव) मातृकांसह—हे सर्व रक्षण व मंगलासाठी सन्निध राहोत.

Verse 23

शक्रः सेनापतिः स्कन्दो वरुणश्चाश्रितस्त्वयि प्रदहन्तु रिपून् सर्वान् राजा विजयमृच्छतु

शक्र (इंद्र), सेनापती स्कंद आणि वरुण—तुझ्या आश्रयाने—सर्व शत्रूंना दग्ध करो; राजा विजय प्राप्त करो.

Verse 24

यानि प्रयुक्तान्यरिभिर्भूषणानि समन्ततः पतन्तु तव शत्रूणां हतानि तव तेजसा

शत्रूंनी सर्व बाजूंनी जे जे ‘भूषण’सदृश अस्त्र-उपकरणे वापरली आहेत ती सर्व कोसळून पडोत—तुझ्या तेजाने तुझे शत्रू हत होवोत.

Verse 25

कालनेमिबधे यद्वत् युद्धे त्रिपुरघातने हिरण्यकशिपोर्युद्धे बधे सर्वासुरेषु च

जसे कालनेमीवधात, त्रिपुरघातनाच्या युद्धात, हिरण्यकशिपूच्या संग्रामात, तसेच सर्व असुरांच्या वधात घडले होते।

Verse 26

शोभितासि तथैवाद्य शोभस्व समयं स्मर नीलस्वेतामिमान्दृष्ट्वा नश्यन्त्वाशु नृपारयः

तू आजही तशीच शोभित आहेस; अधिक तेजस्वी हो—प्रतिज्ञेचा समय स्मर. हा निळा-श्वेत चिन्ह पाहून राजाचे शत्रू शीघ्र नष्ट होवोत।

Verse 27

व्याधिभिर्विविधैर् घोरैः शस्त्रैश् च युधि निर्जिताः पूतना रेवती लेखा कालरात्रीति पठ्यते

जे भयंकर विविध व्याधींनी ग्रस्त आहेत, आणि जे युद्धात शस्त्रांनी पराजित झाले आहेत—त्यांच्यासाठी ‘पूतना, रेवती, लेखा, कालरात्री’ ही नावे पठण केली जातात।

Verse 28

दहन्त्वाशु रिपून् सर्वान्पताके त्वामुपाश्रिताः सर्वमेधे महायज्ञे देवदेवेन शूलिना

हे पताका! आम्ही जे तुझा आश्रय घेतला आहे, तू सर्व शत्रूंना शीघ्र दग्ध कर—जसे सर्वमेध महायज्ञात देवदेव शूलधारीने (तुला) सामर्थ्य दिले।

Verse 29

शर्वेण जगतश् चैव सारेण त्वं विनिर्मितः नन्दकस्यापरां मूर्तिं स्मर शत्रुनिवर्हण

तू शर्व (शिव) आणि जगताच्या साराने निर्मित आहेस. हे शत्रुनिवारक, नन्दकाची अपर (दुसरी) मूर्ती स्मर।

Verse 30

नीलोत्पलदलश्याम कृष्ण दुःस्वप्ननाशन असिर्विशसनः खड्गस्तीक्ष्णधारो दुरासदः

नीलोत्पलाच्या पाकळीसारखा श्याम, कृष्ण; दुःस्वप्नांचा नाश करणारा; छेद करणारा असि, संहारक खड्ग—तीक्ष्णधार व दुर्जेय।

Verse 31

औगर्भो विजयश् चैव धर्मपालस्तथैव च इत्यष्टौ तव नामानि पुरोक्तानि स्वयम्भुवा

‘औगर्भ’, ‘विजय’ आणि ‘धर्मपाल’—अशा प्रकारे तुझे ही आठ नावे पूर्वी स्वयम्भू (ब्रह्मा) यांनी सांगितली होती।

Verse 32

नक्षत्रं कृत्तिका तुभ्यं गुरुर्देवो महेश्वरः हिरण्यञ्च शरीरन्ते दैवतन्ते जनार्दनः

तुझे नक्षत्र कृत्तिका; तुझा गुरु-देव महेश्वर. तुझ्या शरीराचे तत्त्व सुवर्ण, आणि तुझा अधिदेव जनार्दन (विष्णु) आहे।

Verse 33

राजानं रक्ष निस्त्रिंश सबलं सपुरन्तथा पिता पितामहो देवः स त्वं पालय सर्वदा

हे निस्त्रिंश (खड्गा), राजाचे रक्षण कर; सैन्य व नगराचेही रक्षण कर. जो देव पिता व पितामहासमान आहे, तू सदैव पालन-रक्षण कर।

Verse 34

शर्मप्रदस्त्वं समरे वर्मन् सैन्ये यशो ऽद्य मे रक्ष मां रक्षणीयो ऽहन्तवानघ नमो ऽस्तु ते

हे वर्मन् (कवच), तू समरात संरक्षण व कल्याण देणारा आहेस. सैन्यात आज माझी कीर्ती राख; माझे रक्षण कर, मी रक्षणीय आहे. हे अनघ, शत्रुहंता—तुला नमस्कार।

Verse 35

दुन्दुभे त्वं सपत्नानां घोषाद्धृदयकम्पनः भव भूमिसैन्यानां यथा विजयवर्धनः

हे युद्धदुंदुभी! तुझ्या घुमणाऱ्या घोषाने शत्रूंची हृदये कंपित कर; आणि भूमीवरील सैन्यांसाठी विजयवर्धक हो।

Verse 36

यथा जीमूतघोषेण हृष्यन्ति वरवारणाः तथास्तु तव शब्देन हर्षो ऽस्माकं मुदावह

जसा मेघगर्जनेने श्रेष्ठ हत्ती हर्षित होतात, तसा तुझ्या शब्दाने आमचा हर्ष होवो; तो आम्हांस आनंद देओ।

Verse 37

यथा जीमूतशब्देन स्त्रीणां त्रासो ऽभिजायते तथा तु तव शब्देन त्रस्यन्त्वस्मद्द्विषो रणे

जसा मेघगर्जनेच्या शब्दाने स्त्रियांना भय उत्पन्न होते, तसा तुझ्या शब्दाने रणात आमचे शत्रू त्रस्त होवोत।

Verse 38

मन्त्रैः सदार्चनीयास्ते योजनीया जयादिषु घृतकम्बलविष्णादेस्त्वभिषेकञ्च वत्सरे

त्यांची मंत्रांनी सदैव पूजा करावी, आणि ‘जय’ इत्यादी विधींमध्ये त्यांचा उपयोग करावा; तसेच वर्षभरात घृतकंबल, विष्णु इत्यादींचा अभिषेकही करावा।

Verse 39

राज्ञो ऽभिषेकः कर्तव्यो दैवज्ञेन पुरोधसा

राजाचा अभिषेक दैवज्ञ पुरोहिताने करावा।