Adhyaya 267

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे महेश्वरस्नानलक्षकोटिहोमादयो नाम षट्षष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः नीराजनविधिः पुष्कर उवाच कर्म सांवत्सरं राज्ञां जन्मर्क्षे पूजयेच्च तं मासि मासि च संक्रान्तौ सूर्यसोमादिदेवताः

अशा प्रकारे श्रीमद् आग्नेय महापुराणातील ‘महेश्वरस्नान, लक्ष-कोटी होम इत्यादी’ नावाचा २६६वा अध्याय समाप्त झाला. आता २६७वा अध्याय—‘नीराजनविधी’ सुरू होतो. पुष्कर म्हणाले—राजांनी वार्षिक कर्म करावे; जन्मनक्षत्राच्या दिवशी त्याचे पूजन करावे. तसेच दर महिन्याच्या संक्रांतीला सूर्य, सोम इत्यादी देवतांची पूजा करावी.

Verse 2

अगस्त्यस्योदये ऽगस्त्यञ्चातुर्मास्यं हरिं यजेत् शयनोत्थापने पञ्चदिनं कुर्यात्समुत्सवम्

अगस्त्याच्या उदयकाळी अगस्त्य-संबंधित चातुर्मास्य व्रताने हरिचे पूजन करावे. आणि (विष्णूच्या) शयन-उत्थापनाच्या वेळी पाच दिवसांचा महोत्सव करावा.

Verse 3

प्रोष्ठपादे सिते पक्षे प्रतिपत्प्रभृतिक्रमात् शिविरात् पूर्वदिग्भागे शक्रार्थं भवनञ्चरेत्

प्रोष्ठपदा मासाच्या शुक्ल पक्षात प्रतिपदेपासून क्रमाने, छावणीपासून पूर्व दिशाभागात शक्र (इंद्र) यासाठी निवास/मंडप उभारावा.

Verse 4

तत्र शक्रध्वजं स्थाप्य शची शक्रञ्च पूजयेत् अष्टम्यां वाद्यघोषेण तान्तु यष्टिं प्रवेशयेत्

तेथे शक्रध्वज स्थापून शची व शक्र यांचे पूजन करावे. अष्टमीला वाद्यघोषासह तान्तु (दोरी) युक्त यष्टि (ध्वजदंड) आत नेऊन/स्थापावी.

Verse 5

एकादश्यां सोपवासो द्वादश्यां केतुमुत्थितम् यजेद्वस्त्रादिसंवीतं घटस्थं सुरपं शचीं

एकादशीला उपवास करावा. द्वादशीला (उपवास सोडून) उठून केतूचे पूजन करावे; तसेच वस्त्रादि अर्पणांनी अलंकृत, घटात स्थित देवाधिप (इंद्र) याची प्रिया शची हिचेही पूजन करावे.

Verse 6

वर्धस्वेन्द्र जितामित्र वृत्रहन् पाकशासन देव देव महाभाग त्वं हि भूमिष्ठतां गतः

हे इंद्रा, शत्रूजयी, वृत्रहन्, पाकशासन—तू वाढो. हे देवदेव, महाभाग्यवान, तू खरोखरच भूमीवर स्थैर्य व प्रतिष्ठा प्राप्त केली आहेस.

Verse 7

त्वं प्रभुः शाश्वतश् चैव सर्वभूतहिते रतः अनन्ततेजा वै राजो यशोजयविवर्धनः

तूच प्रभू, तू शाश्वत आहेस आणि सर्वभूतांच्या हितात सदैव रत आहेस. हे राजन्, तू अनंत तेजस्वी असून यश व जय वाढविणारा आहेस.

Verse 8

तेजस्ते वर्धयन्त्वेते देवाः शक्रः सुवृष्टिकृत् ब्रह्मविष्णुमहेशाश् च कार्त्तिकेयो विनायकः

हे देवगण तुझे तेज वाढवोत—शक्र (इंद्र) जो शुभवृष्टी करतो; तसेच ब्रह्मा, विष्णू, महेश; आणि कार्त्तिकेय व विनायक (गणेश)ही.

Verse 9

आदित्या वसवो रुद्राः साध्याश् च भृगवो दिशः मरुद्गुणा लोकपाला ग्रहा यक्षाद्रिनिम्नगाः

आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य; भृगु; दिशा; मरुतगण; लोकपाल; ग्रह; यक्ष; पर्वत आणि त्यांतून उतरत्या नद्या—हे सर्व दिव्य वर्ग येथे गणले आहेत.

Verse 10

समुद्रा श्रीर्मही गौरी चण्डिका च सरस्वती प्रवर्तयन्तु ते तेजो जय शक्र शचीपते

समुद्रा, श्री, मही, गौरी, चंडिका आणि सरस्वती—या तुझे तेज प्रवर्तित करून वाढवोत. जय असो, हे शक्र, हे शचीपते!

Verse 11

तव चापि जयान्नित्यं मम सम्पठ्यतां शुभं प्रसीद राज्ञां विप्राणां प्रजानामपि सर्वशः

तुझाही विजय नित्य राहो. माझे हे शुभ वचन पूर्णपणे पठिले जावो; राजे, विप्र आणि सर्व प्रजा यांच्यावर सर्वथा प्रसन्न हो.

Verse 12

भवत्प्रसादात् पृथिवी नित्यं शस्यवती भवेत् शिवं भवतु निर्विघ्नं शाम्यन्तामीतयो भृशं

तुझ्या प्रसादाने पृथ्वी नित्य शस्यसमृद्ध होवो. कल्याण होवो, सर्व कार्ये निर्विघ्न होवोत; आणि आपत्ती व रोगपीडा पूर्णपणे शांत होवोत.

Verse 13

पटस्थमिति क , ग , छ , ज , ट च मन्त्रेणेन्द्रं समभ्यर्च्य जितभूः स्वर्गमाप्नुयात् भद्रकालीं पटे लिख्य पूजयेदाश्विने जये

“पटस्थम्” या आरंभीच्या, क-ग-छ-ज-ट अक्षरयुक्त मंत्राने इंद्राची विधिपूर्वक अर्चना करावी; भूमी जिंकून स्वर्गप्राप्ती होते. वस्त्रपटावर भद्रकालीचे चित्र काढून, आश्विन महिन्यात विजयासाठी पूजन करावे.

Verse 14

शुक्लपक्षे तथाष्टम्यामायुधं कार्मुकं ध्वजम् छत्रञ्च राजलिङ्गानि शस्त्राद्यं कुसुमादिभिः

तसेच शुक्लपक्षातील अष्टमीला आयुधे—विशेषतः धनुष्य—ध्वज, छत्र व राजचिन्हे, तसेच शस्त्रादी उपकरणे पुष्पादिने पूजावीत.

Verse 15

जाग्रन्निशि बलिन्दद्याद्द्वितीये ऽह्नि पुनर्यजेत् भद्रकालि महाकालि दुर्गे दुर्गार्तिहारिणि

रात्री जागरण करून बलि द्यावी. दुसऱ्या दिवशी पुन्हा पूजन करावे—“हे भद्रकाली, हे महाकाली, हे दुर्गे, संकटग्रस्तांची पीडा हरिणी.”

Verse 16

त्रैलोक्यविजये चण्डि मम शान्तौ जये भव नीराजनविधिं वक्ष्ये ऐशान्यान्मन्दिरं चरेत्

हे चंडी, त्रैलोक्यविजयी! माझ्या शांतीस व विजयास कारणीभूत हो. आता मी नीराजन-विधी सांगतो; ईशान (ईशान्य) दिशेपासून आरंभ करून मंदिराची प्रदक्षिणा करावी.

Verse 17

तोरणत्रितयं तत्र गृहे देवान्यजेत् सदा चित्रान्त्यक्त्वा यदा स्वातिं सविता प्रतिपद्यते

तेथे तीन तोरणे स्थापून घरात देवतांची नेहमी पूजा करावी, जेव्हा सूर्य चित्रा नक्षत्राचा अंत ओलांडून स्वाती नक्षत्रात प्रवेश करतो.

Verse 18

ततः प्रभृति कर्तव्यं यावत् स्वातौ रविः स्थितः ब्रह्मा विष्णुश् च शम्भुश् च शक्रश् चैवानलानिलौ

त्यानंतर सूर्य स्वातीमध्ये असेपर्यंत हे कर्म करावे—ब्रह्मा, विष्णू, शंभू, शक्र तसेच अग्नी व वायू यांचे स्मरण/आवाहन करून.

Verse 19

विनायकः कुमारश् च वरुणो धनदो यमः विश्वेदेवा वैश्रवसो गजाश्चाष्टौ च तान्यजेत्

विनायक, कुमार, वरुण, धनद, यम, विश्वेदेव, वैश्रवण आणि आठ गज—यांची पूजा करावी.

Verse 20

कुमुदैरावणौ पद्मः पुष्पदन्तश् च वामनः सुप्रतीको ऽञ्जनो नीलः पूजा कार्या गृहादिके

कुमुद, ऐरावण, पद्म, पुष्पदंत, वामन, सुप्रतीक, अंजन आणि नील—गृह इत्यादी ठिकाणी यांची पूजा करावी.

Verse 21

पुरोधा जुहुयादाज्यं समित्सिद्धार्थकं तिलाः कुम्भा अष्टौ पूजिताश् च तैः स्नाप्याश्वगजोत्तमाः

राजपुरोहिताने अग्नीत घृताची आहुती द्यावी; समिधा, सिद्धार्थक (पांढरी मोहरी) व तीळ यांसह. आठ कुम्भांची विधिपूर्वक पूजा करावी; त्यांच्या जलाने उत्तम घोडे व हत्ती यांचे विधिवत् स्नान घालावे.

Verse 22

अश्वाः स्नाप्या ददेत् पिण्डान् ततो हि प्रथमं गजान् निष्क्रामयेत्तोरणैस्तु गोपुरादि न लङ्घयेत्

घोड्यांना स्नान घालून त्यांना पिंड (आहारगोळे) द्यावेत. नंतर प्रथम हत्ती बाहेर काढावेत. तोरणे, गोपुर इत्यादी लंघू/ओलांडू नयेत.

Verse 23

विक्रमेयुस्ततः सर्वे राजलिङ्गं गृहे यजेत् शेखरादीति क वारुणे वरुणं प्रार्च्य रात्रौ भूतबलिं ददेत्

त्यानंतर सर्वांनी पुढे प्रस्थान करावे. घरी राजलिंगाची पूजा करावी. वारुण कर्मात वरुणाचे विधिपूर्वक अर्चन करून, रात्री भूतबली (भूतादिंसाठी अन्ननिवेदन) द्यावी.

Verse 24

विशाखायां गते सूर्ये आश्रमे निवसेन्नृपः अलङ्कुर्याद्दिने तस्मिन् वाहनन्तु विशेषतः

सूर्य विशाखेत गेल्यावर राजा आश्रमात निवास करावा. त्या दिवशी विशेषतः आपल्या वाहनाचे अलंकरण करावे.

Verse 25

पूजिता राजलिङ्गाश् च कर्तव्या नरहस्तगाः हस्तिनन्तुरगं छत्रं खड्गं चापञ्च दुन्दुभिम्

राजचिन्हांचे विधिपूर्वक पूजन करावे व ते सेवकांच्या हाती धारण करावेत. (ही चिन्हे:) हत्ती व घोडा, राजछत्र, खड्ग, धनुष्य आणि दुंदुभी (युद्धनगारा).

Verse 26

ध्वजं पताकां धर्मज्ञ कालज्ञस्त्वभिमन्त्रयेत् अभिमन्त्र्य ततः सर्वान् कुर्यात् कुञ्जरधूर्गतान्

धर्मज्ञ व योग्य काळ जाणणारा ध्वज व पताका मंत्रांनी विधिपूर्वक अभिमंत्रित करावा. अभिमंत्रण झाल्यावर सर्वांना हत्ती-दलाच्या ठरविलेल्या रांगेत नेमावे.

Verse 27

कुञ्जरोपरिगौ स्यातां सांवत्सरपुरोहितौ मन्त्रितांश् च समारुह्य तोरणेन विनिर्गमेत्

वार्षिक (दरबारी) पुरोहित व गृहपुरोहित हे दोघेही हत्तीवर आरूढ व्हावेत. अभिमंत्रित रक्षकर्म करून, योग्य क्रमाने चढून तोरणद्वाराने बाहेर पडावे.

Verse 28

निष्क्रम्य नागमारुह्य तोरणेनाथ निर्गमेत् बलिं विभज्य विधिवद्राजा कुञ्जरधूर्गतः

प्रासादातून बाहेर पडून हत्तीवर आरूढ होऊन राजा तोरणद्वाराने प्रस्थान करावा. विधिपूर्वक बलि-विभाग करून, राजा हत्तीच्या हौद्यात बसून पुढे जावा.

Verse 29

उन्मूकानान्तु निचयमादीपितदिगन्तरं राजा प्रदक्षिणं कुर्यात्त्रीन् वारान् सुसमाहितः

दिशा दूरवर उजळून ठेवून, मुके-बहिरे (गूंगे-मूक) जनसमूहास उजवीकडे ठेवून, राजा पूर्ण एकाग्रतेने तीन वेळा प्रदक्षिणा करावी.

Verse 30

चतुरङ्गबलोपेतः सर्वसैन्येन नादयन् एवं कृत्वा गृहं गच्छेद्विसर्जितजलाञ्जलिः

चतुरंग सैन्याने युक्त होऊन, सर्व सैन्याचा निनाद करीत—असे करून—जलाञ्जलीचे विसर्जन करून तो घरी परत जावा.

Verse 31

शान्तिर् नीराजनाख्येयं वृद्धये रिपुमर्दनी

ही शांतीची विधी ‘नीराजन’ म्हणून ओळखली जाते; ती समृद्धी व वाढ देते आणि शत्रूंचा नाश करते।