Adhyaya 266
Māheśvara-snāna: Lakṣa/Koṭi-homa, Protective Baths, Unguents, and Graha-Śānti
हा अध्याय पूर्वीच्या विनायक-स्नानानंतरच्या संक्रमण-सूचनेने सुरू होतो आणि ‘माहेश्वर-स्नान’ हे राजे व नेतृत्वासाठी विजयवर्धक कर्म सांगतो; उशनांनी बलिला हा उपदेश केला होता. विधीत पहाटेपूर्वी देवपीठ/देवतेचे कलश-जलाने स्नापन, वाद-भंग मंत्र, तसेच उग्र सौरतेज व संवर्तक-अग्निसदृश त्रिपुरान्तक शिवाचे स्मरण करून रक्षामंत्र येतो. स्नानानंतर तीळ-तांदूळ आहुती, पंचामृत-स्नान आणि शूलपाणीची पूजा केली जाते. पुढे तूप, गो-उत्पादने, दूध-दही, कुशोदक, शतमूळ, शिंग-संस्कारित जल, औषधी-वनस्पती मिश्रणे इ. स्नानद्रव्यांचे वर्गीकरण करून त्यांची फळे—आयुष्य, लक्ष्मी, पापक्शय, रक्षा, मेधा—दिली आहेत. विष्णुपादोदक हे सर्वोत्तम स्नान मानले आहे; एकाकी अर्कपूजा व ताईत-बांधणीही सांगितली आहे. पित्त, अतिसार, वात, कफ यांसाठी विशेष आहुती व स्नेह-स्नान उपचार आहेत. शेवटी चौरस कुंडात लक्ष/कोटी होम, ठराविक द्रव्यांनी आहुती, आणि गायत्रीने ग्रहपूजा करून क्रमशः सर्वांग शांतीचा विधानसमाप्ती होतो.
Shlokas
Verse 1
ये महापुराणे विनायकस्नानं नाम पञ्चषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः वषट्कारसमन्वितैर् इति घ , ज , ञ , ट च अथ षट्षष्ठ्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः माहेश्वरस्नानलक्षकोटिहोमादयः पुष्कर उवाच स्नानं माहेश्वरं वक्ष्ये राजादेर्जयवर्धनम् दानवेन्द्राय बलये यज्जगादोशनाः पुरा
या महापुराणात ‘विनायक-स्नान’ नावाचा दोनशे पासष्टावा अध्याय समाप्त झाला; घ, ज, ञ आणि ट पाठांत समाप्तिसूत्र ‘वषट्कारसमन्वितैः’ असे आहे. आता दोनशे सहासष्टावा अध्याय आरंभ होतो—‘माहेश्वर-स्नान, लक्ष-कोटी पुण्य, होम इत्यादी’. पुष्कर म्हणाले—राजे इत्यादींचा जय वाढविणारे माहेश्वर (शिव-संबंधी) स्नान मी सांगतो; जे उशना (शुक्राचार्य) यांनी पूर्वी दानवेंद्र बलिला उपदेशिले होते।
Verse 2
भास्करे ऽनुदिते पीठे प्रातः संस्नापयेद् घटैः वादेषु भञ्जय ॐ मथ मथ सर्वपथिकान्योसौ युगान्तकाले दिधक्षति इमां पूजां रौद्रमूर्तिः सहस्रांशुः शुक्रः स ते रक्षतु जीवितं सम्बर्तकाग्नितुल्यश् च त्रिपुरान्तकरः शिवः सर्वदेवमयः सोपि तव रक्षतु जीवितं लिखि लिखि खिलि स्वाहा एवं स्नतस्तु मन्त्रेण जुहुयात्तिलतण्डुलम्
सूर्य उगवण्यापूर्वी प्रातः पीठावर घटांनी स्नान घालावे. वाद-विवादात (शत्रुबल) ‘भञ्जय’—“ॐ मथ मथ! जो युगान्तकाळी सर्व पथिकांना दग्ध करतो, तो रौद्रमूर्ती सहस्रांशु सूर्य व शुक्र तुझे जीवन रक्षो. आणि सम्बर्तक-अग्नितुल्य त्रिपुरान्तक शिव, जो सर्वदेवमय आहे, तोही तुझे जीवन रक्षो. लिखि लिखि, खिलि—स्वाहा।” असे स्नान करून याच मंत्राने तिळ व तांदूळ यांची आहुती द्यावी.
Verse 3
पञ्चामृतैस्तु संस्नाप्य पूजयेच्छूलपाणिनं स्नानान्यन्यानि वक्ष्यामि सर्वदा विजयाय ते
पंचामृतांनी स्नान घालून शूलपाणि (शिव) याची पूजा करावी. मी इतर स्नानविधीही सांगतो; ते सदैव तुझ्या विजयासाठी आहेत।
Verse 4
स्नानं घृतेन कथितमायुष्यवर्धनं परम् गोमयेन च लक्ष्मीः स्याद्गोमूत्रेणाघमर्दनम्
तुपाने स्नान करणे परम आयुष्यवर्धक सांगितले आहे. गोमयाने लक्ष्मी (समृद्धी) प्राप्त होते आणि गोमूत्राने पाप/मलिनता नष्ट होते।
Verse 5
क्षीरेण बलबुद्धिः स्याद्दध्ना लक्ष्मीविवर्धनं कुशोदकेन पापान्तः पञ्चगव्येन सर्वभाक्
दुधाने बल व बुद्धीचा प्रसाद उत्पन्न होतो; दह्याने लक्ष्मी वाढते; कुशासंस्कारित जलाने पापांचा अंत होतो; आणि पंचगव्याने मनुष्य शुद्ध होऊन सर्वभागी (सर्वकर्मयोग्य) होतो।
Verse 6
शतमूलेन सर्वाप्तिर्गोशृङ्गोदकतो ऽघजित् पलाशबिल्वकमलकुशस्नानन्तु सर्वदं
शतमूल-प्रयोगाने स्नान केल्यास सर्वसिद्धी मिळते. गो-शृंगाने संस्कारित जलाने पापांवर विजय मिळतो. पलाश, बिल्व, कमळ व कुशा यांनी केलेले स्नान सर्वफलदायी आहे.
Verse 7
वचा हरिद्रे द्वे मुस्तं स्नानं रक्षोहणं परं आयुष्यञ्च यशस्यञ्च धर्ममेधाविवर्धनम्
वचा, हरिद्रा-द्वय व मुस्ता युक्त स्नान हे राक्षसादि बाधांचा परम नाशक आहे; ते आयुष्य व यश वाढवते आणि धर्म व मेधा वृद्धिंगत करते.
Verse 8
हैमाद्भिश् चैव माङ्गल्यं रूप्यताम्रोदकैस् तथा रत्नोदकैस्तु विजयः सौभाग्यं सर्वगन्धकैः
सुवर्ण-संयुक्त जलाने माङ्गल्य होते; तसेच रौप्य व ताम्र-संयुक्त जलानेही. रत्न-संस्कारित जलाने विजय मिळतो; आणि सर्वगंधयुक्त जलाने सौभाग्य प्राप्त होते.
Verse 9
फलाद्भिश् च तथारोग्यं धात्र्यद्भिः परमां श्रियम् तिलसिद्धार्थकैर् लक्ष्मीः सौभाग्यञ्च प्रियङ्गुणा
फळ-संयुक्त जलाने आरोग्य मिळते; धात्री (आवळा) युक्त जलाने परम श्री प्राप्त होते. तीळ व सिद्धार्थक (पांढरी मोहरी) यांनी लक्ष्मी मिळते आणि प्रिय गुणांसह सौभाग्यही प्राप्त होते.
Verse 10
पद्मोत्पलकदम्बैश् च श्रीर्बलं बलाद्रुमोदकैः विष्णुपादोदकस्नानं सर्वस्नानेभ्य उत्तमम्
कमळ, निळकमळ व कदंबपुष्पांसह, श्री व बलयुक्त आणि बला-वृक्षाच्या जलासह—विष्णूच्या चरणप्रक्षालनाच्या जलाने स्नान करणे सर्व स्नानांमध्ये सर्वोत्तम आहे।
Verse 11
एकाकी एककामायेत्येकोर्कं विधिवच्चरेत् अक्रन्दयतिसूक्तेन प्रबध्नीयान्मणिं करे
एकटा राहून, एकच उद्दिष्ट मनात धरून, विधिपूर्वक अर्क (सूर्य) याची पूजा करावी। नंतर ‘अक्रन्दयति…’ या सूक्ताने मणी (ताईत) हातावर घट्ट बांधावा।
Verse 12
कुष्ठपाठा वाचा शुण्ठी शङ्खलोहादिको मणिः सर्वेषामेवकामानामीश्वरो भगवान् हरिः
कुष्ठ, पाठा, वाचा व शुण्ठी—तसेच शंख, लोखंड इत्यादींचा मणी (ताईत/रत्न)—हे सर्व इच्छासिद्धीसाठी विहित आहेत; आणि सर्व कामनांचा ईश्वर भगवान् हरि आहे।
Verse 13
तस्य संपूजनादेव सर्वान्कामान्समश्नुते स्नापयित्वा घृतक्षीरैः पूजयित्वा च पित्तहा
त्याचे संपूर्ण पूजन केवळ केल्यानेच सर्व इच्छा प्राप्त होतात। तूप व दूध यांनी स्नान घालून नंतर पूजन केल्यास ते पित्तनाशक ठरते।
Verse 14
पञ्चमुद्गबलिन्दत्वा अतिसारात् प्रमुच्यते पञ्चगव्येन संस्नाप्य वातव्याधिं विनाशयेत्
पाच माप मूगाची बळी दिल्यास अतिसार (जुलाब) पासून मुक्ती मिळते। पंचगव्याने स्नान घालून वातजन्य व्याधींचा नाश करावा।
Verse 15
द्विस्नेहस्नपनात् श्लेष्मरोगहा चातिपूजया घृतं तैलं तथा क्षौद्रं स्नानन्तु त्रिरसं परं
दोन स्निग्ध द्रव्यांनी स्नान केल्याने कफजन्य रोग नष्ट होतात. विशेष प्रभावासाठी तूप, तेल व मधु यांचे विधान आहे; त्रिरसयुक्त हे स्नान परम श्रेष्ठ मानले जाते.
Verse 16
स्नानं घृताम्बु द्विस्नेहं समलं घृततैलकम् क्षौद्रमिक्षुरसं क्षीरं स्नानं त्रिमधुरं स्मृतम्
घृतमिश्रित पाण्याने केलेले स्नान ‘द्विस्नेह’ म्हणतात; त्यात तूप व (तीळ) तेल यांचा संयोग असतो. मधु, ऊसाचा रस व दूध यांचे स्नान ‘त्रिमधुर’ म्हणून स्मृत आहे.
Verse 17
घृतमिशुरसं तैलं क्षौद्रञ्च त्रिरसं श्रिये यवकामायेत्येकोर्कमिति क , छ च अनुलेपस्त्रिशुक्रस्तु कर्पूरोशीरचन्दनैः
तुपात मिसळलेले तेल आणि मधुसहित जो ‘त्रिरस’ मिश्रण आहे, तो श्री-समृद्धीसाठी उपयोगी आहे. ‘त्रिशुक्र’ नावाचा अनुलेप कापूर, उशीर व चंदन यांनी सिद्ध होतो.
Verse 18
चन्दनागुरुकर्पूरमृगदर्पैः सकुङ्कुमैः पञ्चानुलेपनं विष्णोः सर्वकामफलप्रदं
चंदन, अगरु, कापूर, कस्तुरी व केशर यांनी सिद्ध झालेले विष्णोः पंच-अनुलेपन सर्व कामनांचे फल देणारे आहे.
Verse 19
त्रिसुगन्धञ्च कर्पूरं तथा चन्दनकुङ्कुमैः मृगदर्पं सकर्पूरं मलयं सर्वकामदम्
‘त्रिसुगंध’ व कापूर, तसेच चंदन-कुंकुमसहित; आणि कापूरयुक्त कस्तुरीगंध—हे ‘मलय’ सर्व कामना देणारे म्हणतात.
Verse 20
जातीफलं सकर्पूरं चन्दनञ्च त्रिशीतकम् पीतानि शुक्लवर्णानि तथा शुक्लानि भार्गव
जायफळ, कापूर व चंदन—ही तिन्ही शीतल द्रव्ये आहेत. हे भार्गव, ही पिवळसर-श्वेत वर्णाची औषधी द्रव्ये मानली जातात आणि ‘शुक्ल’ पदार्थांत गणली जातात.
Verse 21
कृष्णानि चैव रक्तानि पञ्चवर्णानि निर्दिशेत् उत्पलं पद्मजाती च त्रिशीतं हरिपूजने
हरि (विष्णु) पूजेसाठी पाच रंगांची फुले निर्देशावीत; त्यांत कृष्ण/नीलाभ व रक्तवर्णही असावीत—उत्पल, पद्मजाती आणि त्रिशीत पुष्प यांसारखी.
Verse 22
कुङ्कुमं रक्तपद्मानि त्रिरक्तमुत्पलं धूपदीपादिभिः प्रार्च्य विष्णुं शान्तिर्भवेन्नृणां
कुंकुम, रक्तपद्मे, त्रिरक्त उत्पल तसेच धूप-दीप इत्यादींनी विष्णूची पूजा केल्यास मनुष्यांना शांती प्राप्त होते.
Verse 23
चतुरस्रकरे कुण्डे ब्राह्मणाश्चाष्ट शोडश लक्षहोमङ्कोटिहोमन्तिलाज्ययवधान्यकैः
चतुरस्र (चौकोनी) कुंडात आठ किंवा सोळा ब्राह्मणांनी तीळ, तूप, जव व धान्य इत्यादींनी लक्षहोम किंवा कोटिहोम इतक्या आहुती द्याव्यात.
Verse 24
ग्रहानभ्यर्च्य गायत्र्या सर्वशान्तिः क्रमाद्भवेत्
गायत्री मंत्राने ग्रहांची विधिपूर्वक अर्चना केल्यास क्रमाने सर्वशांती प्राप्त होते.
Frequently Asked Questions
It is presented as a Śiva-related bath rite that increases victory (jaya-vardhana), especially for rulers and those engaged in conflict, while also functioning as a broad protective and purificatory discipline.
Bathing with Viṣṇu-pāda-udaka (water that has washed Viṣṇu’s feet, i.e., caraṇāmṛta) is declared the supreme (uttama) among all snānas.
It assigns specific rites and substances to conditions resembling doṣa disorders—e.g., ghee-and-milk worship as pitta-hara, pañcagavya bathing for vāta disorders, and double-unctuous bathing for kapha-related ailments.
It prescribes lakṣa or koṭi oblations in a square (caturasra) fire-pit, performed by eight or sixteen brāhmaṇas using tila, ājya, yava, and grains, culminating in graha worship with the Gāyatrī for complete pacification.