Adhyaya 262

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अथर्वविधानं नामैकषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः क्रुद्धं भूपं प्रसादयेदिति घ , ज , झ च अथ द्विषष्ठ्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः उत्पातशान्तिः पुष्कर उवाच श्रीसूक्तं प्रतिवेदञ्च ज्ञेयं लक्ष्मीविवर्धनं हिरण्यवर्णा हरिणीमृचः पञ्चदश श्रियः

अग्नि महापुराणातील ‘अथर्वविधान’ नावाचा २६१वा अध्याय (तसेच ‘क्रुद्ध राजाला प्रसन्न करावे’—घ, ज, झ अशी चिन्हांकित खंडे) असा आहे. आता २६२वा अध्याय ‘उत्पातशांती’ सुरू होतो. पुष्कर म्हणाले—श्रीसूक्त व प्रतिवेद हे लक्ष्मीवर्धक जाणावे; ‘हिरण्यवर्णा’पासूनच्या पंधरा ऋचा श्रीचे सूक्त आहे।

Verse 2

रथेष्वक्षेषु वाजेति चतस्रो यजुषि श्रियः स्रावन्तीयं तथा साम श्रीसूक्तं सामवेदके

यजुर्वेदात ‘रथेषु’, ‘अक्षेषु’, ‘वाजेति’ इत्यादी यजुष्-मंत्रांत श्रीचे चार प्रयोग आहेत. तसेच सामवेदाच्या शाखेत ‘स्रावन्तीय’ नावाचे साम आणि श्रीसूक्तही आढळते।

Verse 3

श्रियं धातर्मयि धेहि प्राक्तमाथर्वणे तथा श्रीसूक्तं यो जपेद्भक्त्या हुत्वा श्रीस्तस्य वै भवेत्

‘हे धातृ! माझ्यात श्री धारण कर’—असे प्राचीन अथर्वण परंपरेतही आहे. जो भक्तीने श्रीसूक्त जपतो आणि हवन करतो, त्याला निश्चयाने श्री प्राप्त होते।

Verse 4

पद्मानि चाथ विल्वानि हुत्वाज्यं वा तिलान् श्रियः एकन्तु पौरुषं सूक्तं प्रतिवेदन्तु सर्वदं

श्रीसिद्धीसाठी कमळे व बिल्वपत्रे अर्पण करून—किंवा तूप अथवा तीळ यांची आहुती देऊन—विशेषतः पौरुष सूक्ताचा जप करावा; प्रतिवेद सर्वदा सर्व फल देणारा म्हटला आहे।

Verse 5

सूक्तेन द्दद्यान्निष्पापो ह्य् एकैकया जलाञ्जलिं स्नात एकैकया पुष्पं विष्णोर्दत्वाघहा भवेत्

सूक्तासह दान केल्याने मनुष्य निष्पाप होतो. स्नान करून एकेक करून एकहाती जलाञ्जली देऊन, तसेच विष्णूस एकेक पुष्प अर्पण केल्यास तो पापांचा नाश करणारा होतो.

Verse 6

स्नात एकैकया दत्वा फलं स्यात् सर्वकामभाक् महापापोपपान्तो भवेज्जप्त्वा तु पौरुषं

स्नानानंतर जर कोणी प्रत्येक वेळी एकेक (मुद्रा/वस्तू) दान देईल, तर त्याचे फळ मिळून तो सर्वकामसिद्ध होतो. आणि ‘पौरुष’ मंत्राचा जप केल्याने तो महापापांपासूनही शुद्ध होतो.

Verse 7

कृच्छ्रैर् विशुद्धो जप्त्वा च हुत्वा स्नात्वाथ सर्वभाक् अष्टादशभ्यः शान्तिभ्यस्तिस्रो ऽन्याः शान्तयो वराः

कृच्छ्र-व्रतांनी शुद्ध होऊन, नंतर जप करून, होम करून आणि स्नान करून तो सर्व (कर्म/फल) यांचा अधिकारी होतो. अठरा शांतीकर्मांखेरीज आणखी तीन श्रेष्ठ शांती आहेत.

Verse 8

अमृता चाभयवा सौम्या सर्वोत्पातविमर्दनाः अमृता सर्वदवत्या अभया ब्रह्मदैवता

‘अमृता’, ‘अभया’ आणि ‘सौम्या’—या सर्व प्रकारच्या उत्पात/अपशकुनांचा नाश करणाऱ्या आहेत. अमृता सदैव रक्षण करणारी; अभयाची अधिष्ठात्री देवता ब्रह्मा आहेत.

Verse 9

सौम्या च सर्वदैवत्या एका स्यात्सर्वकामदा ह्य् एकैकश इति क , घ , छ , ञ च अभयाया मणिः कार्यो वरुणस्य भृगूत्तम

‘सौम्या’ सर्वदेवतासंबंधी आहे; ती एक असूनही सर्व कामना देणारी म्हटली आहे. ‘एकेकशः’—हे क, घ, छ आणि ञ या वर्णांनी (विन्यास) दर्शविले आहे. हे भृगुश्रेष्ठा, वरुणासाठी ‘अभया’चा रक्षक मणी करावा.

Verse 10

शतकाण्डो ऽमृतायाश् च सौम्यायाः शङ्कजो मणिः तद्दैवत्यास् तथा मन्त्राः सिद्धौ स्यान्मणिबन्धनं

अमृता देवीसाठी शतकाण्ड हा मणी, आणि सौम्यासाठी शंखातून उत्पन्न (शंखज) मणी आहे. त्या-त्या देवतांचे मंत्र विधिपूर्वक सिद्ध झाल्यावर मणीचे बंधन/धारण-संस्कार फलदायी ठरतो.

Verse 11

दिव्यान्तरीक्षभौमादिसमुत्पातार्दना इमाः दिव्यान्तरीक्षभौमन्तु अद्भुतं त्रिविधं शृणु

हे दिव्य, आंतरिक्ष आणि भौम अशा त्रिविध क्षेत्रांत उत्पन्न होणारे आपत्तीकारक अपशकुन आहेत. आता दिव्य-आंतरिक्ष-भौम या भेदाने अद्भुत (लक्षण)-याचे त्रिविध वर्गीकरण ऐक.

Verse 12

ग्रहर्क्षवैकृतं दिव्यमान्तरीक्षन्निबोध मे उल्कापातश् च दिग्दाहः परिवेशस्तथैव च

ग्रह-नक्षत्रांच्या विकारातून उत्पन्न होणारी दिव्य व आंतरिक्ष लक्षणे माझ्याकडून जाणून घे—उल्कापात, दिशांचा दाह/लालसर होणे, आणि परिवेष (वलय) प्रकट होणे.

Verse 13

गन्धर्वनगरञ्चैव वृष्टिश् च विकृता च या चरस्थिरभवं भूमौ भूकम्पमपि भूमिजं

गंधर्वनगराचे दर्शन (मृगजळासारखा नगराभास) आणि विकृत/असामान्य पर्जन्य; तसेच भूमीवर चर-स्थिर दोन्हींवर परिणाम करणारा भूकंप—हा भूमिज उपद्रव आहे.

Verse 14

सप्ताहाभ्यनतरे वृष्टावद्भुतं भयकृद्भवेत् शान्तिं विना त्रिभिर्वषैर् अद्भुतं भयकृद्भवेत्

सप्ताहाच्या आत जर असामान्य/असमयी पावसाचे अद्भुत घडले, तर ते भयकारक ठरते. आणि शांतिकर्म न केल्यास तीन वर्षांच्या आत तेच अद्भुत भयकारक फल देते.

Verse 15

देवतार्चाः प्रनृत्यन्ति वेपन्ते प्रज्वलन्ति च आरठन्ति च रोदन्ति प्रस्विद्यन्ते हसन्ति च

पूजेत असलेल्या देवमूर्ती नाचतात, थरथरतात व ज्वलंत होतात; त्या आर्त हाक देतात, रडतात, घाम गाळतात आणि हसतातही।

Verse 16

अर्चाविकारोपशमो ऽभ्यर्च्य हुत्वा प्रजापतेः अनग्निर्दीप्यते यत्र राष्ट्रे च भृशनिस्वनं

प्रजापतीची विधिपूर्वक पूजा करून हवन केल्याने अर्चाविकारांचे उपशमन होते; आणि ज्या राष्ट्रात अग्नी नसतानाही ज्वाला-सा प्रकाश दिसतो व प्रचंड गर्जना ऐकू येते—ही कर्मसिद्धीची बलवान चिन्हे मानली जातात।

Verse 17

न दीप्यते चेन्धनवांस्तद्राष्ट्रं पाड्यते नृपैः अग्निवैकृत्यशमनमग्निमन्त्रैश् च भार्गव

इंधन असूनही जर अग्नी प्रज्वलित होत नसेल, तर ते राज्य राजांकडून पीडित होते. हे भार्गव! अशा अग्निविकारांचे शमन अग्निमंत्रांनी करावे।

Verse 18

अकाले फलिता वृक्षाः क्षीरं रक्तं स्रवन्ति च वृक्षोत्पातप्रशमनं शिवं पूज्य च कारयेत्

जेव्हा वृक्ष अकाली फळ देतात आणि त्यातून दूध किंवा रक्त स्रवते, तेव्हा अशा वृक्षोत्पाताच्या शमनासाठी शिवपूजा करवावी।

Verse 19

अतिवृष्टिरनावृष्टिर्दुर्भिक्षायोभयं मतं सिद्ध्या इति घ , ञ च देवताश्चेति ख , छ च आवटन्तीति ख , घ , छ , ञ च अनृतौ त्रिदिनारब्धवृष्टिर्ज्ञेया भयाय हि

अतिवृष्टी आणि अनावृष्टी—दोन्ही दुर्भिक्षाचे कारण मानले जाते; तसेच ऋतुविरुद्ध तीन दिवस सुरू राहणारा पाऊसही निश्चयच भयाचा संकेत समजावा।

Verse 20

वृष्टिवैकृत्यनाशः स्यात्पर्जण्येन्द्वर्कपूजनात् नगरादपसर्पन्ते समीपमुपयान्ति च

पर्जन्य, चंद्र व सूर्य यांच्या पूजनाने पावसातील विकृतीचा नाश होतो; त्यामुळे (अपायकारक शक्ती) नगरातून दूर सरकतात व अनुकूल रीतीने जवळ येतात।

Verse 21

नद्यो ह्रदप्रश्रवणा विरसाश् च भवन्ति च शलिलाशयवैकृत्ये जप्तव्यो वारुणो मनुः

नद्या, ह्रद व झरेही नीरस (गुणहीन) होतात; जलाशयांत विकृती झाल्यास वरुण-मंत्राचा जप करावा।

Verse 22

अकालप्रसवा नार्यः कालतो वाप्रजास् तथा विकृतप्रसवाश् चैव युग्मप्रसवनादिकं

स्त्रियांना अकाली प्रसव होऊ शकतो; तसेच वेळेवरही संतती होते; आणि विकृत प्रसवही होतात—जसे जुळी प्रसूती इत्यादी।

Verse 23

स्त्रीणां प्रसववैकृत्ये स्त्रीविप्रादिं प्रपूजयेत् वडवा हस्तिनी गौर्वा यदि युग्मं प्रसूयते

स्त्रीच्या प्रसवात विकृती असल्यास स्त्री-ब्राह्मण व इतरांचा विधिपूर्वक पूजन-सत्कार करावा; तसेच घोडी, हत्तीण किंवा गाय जुळी पिले प्रसवली तरी हाच सत्कार करावा।

Verse 24

विजात्यं विकृतं वापि षड्भिर्मासैर् म्रियेत वै विकृतं वा प्रसूयन्ते परचक्रभयं भवेत्

संतान विजातीय किंवा विकृत असल्यास ती निश्चयच सहा महिन्यांत मरते; किंवा विकृत संतती जन्मल्यास शत्रुसेनेचे भय उत्पन्न होते।

Verse 25

होमः प्रसूतिवैकृत्ये जपो विप्रादिपूजनं यानि यानान्ययुक्तानि युक्तानि न वहन्ति च

प्रसूतीत विकृती वा अडचण असल्यास होम करावा, जप करावा आणि ब्राह्मणादी पूज्य जनांचे पूजन करावे. जी वाहने नीट जुळलेली नसतात, ती नंतर जुळवली तरी भार वाहत नाहीत.

Verse 26

आकाशे तूर्यनादाश् च महद्भयमुपस्थितं प्रविशन्ति यदा ग्राममारण्या मृगपक्षिणः

जेव्हा आकाशात तूर्य (नगारे-तुतारी) यांसारखे नाद घुमू लागतात आणि अरण्यातील मृग-पक्षी गावात शिरतात, तेव्हा महान भय जवळ आले आहे असे समजावे.

Verse 27

अरण्यं यान्ति वा ग्राम्याः जलं यान्ति स्थलोद्भवाः स्थलं वा जलजा यान्ति राजद्वारादिके शिवाः

गावातील प्राणी अरण्याकडे जातात, स्थलज जलाकडे जातात आणि जलज स्थलावर येतात—अशी दृश्ये राजद्वारादी सार्वजनिक ठिकाणी दिसली तर ती शुभ निमित्ते मानली जातात.

Verse 28

प्रदोषे कुक्कुटो वासे शिवा चार्कोदये भवेत् गृहङ्कपोतः प्रविशेत् क्रव्याहा मूर्ध्नि लीयते

प्रदोषकाळी घरात कोंबडा आरवला, किंवा सूर्योदयाला कोल्हा हंबरला—ही अपशकुने मानली जातात. घरात कबूतर शिरले किंवा मांसाहारी पक्षी डोक्यावर बसला, तरी ते अशुभ लक्षण आहे.

Verse 29

मधुरां मक्षिकां कुर्यात् काको मैथुनगो दृशि प्रासादतोरणोद्यानद्वारप्राकारवेश्मनां

मधुर रीतीने मधमाशी दिसली तर ते शुभ मानावे; पण कावळा मैथुनरत दिसला तर तो प्रासाद, तोरण, उद्यान, द्वार, प्राकार व गृह यांविषयी निमित्त (शकुन) दर्शवितो.

Verse 30

अनिमित्तन्तु पतनं दृढानां राजमृत्यवे रजसा वाथ धूमेन दिशो यत्र समाकुलाः

जेव्हा कोणतेही स्पष्ट कारण नसताना दृढ लोकही पडतात आणि धूळ किंवा धुराने दिशा गोंधळून जातात, तेव्हा ते राजमृत्यूचे अपशकुन समजावे।

Verse 31

केतूदयोपरागौ च छिद्रता शशिसूर्ययोः ग्रहर्क्षविकृतिर्यत्र तत्रापि भयमादिशेत्

जिथे धूमकेतूचा उदय, ग्रहण, चंद्र-सूर्यात छिद्रता-सदृश दोष आणि ग्रह-नक्षत्रांची विकृती दिसते—तिथेही भय व संकट सांगावे।

Verse 32

अग्निर्यत्र म दीप्येत स्रवन्ते चोदकम्भकाः मृतिर्भयं शून्यतादिरुत्पातानां फलम्भवेत्

जिथे अग्नी पेटत नाही आणि पाण्याचे घडे गळू लागतात—अशा उत्पातांचे फळ मृत्यू, भय, शून्यता (उजाड) इत्यादी होते।

Verse 33

द्विजदेवादिपूजाभ्यः शान्तिर्जप्यैस्तु होमतः

द्विज व देवतादींच्या पूजेमुळे शांती होते; तसेच जप आणि होम यांद्वारेही शांती सिद्ध होते।