Adhyaya 260

Verse 1

इत्य् आगेनेये महापुराणे यजुर्विधानं नामोनषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षष्ठ्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सामविधानं पुष्कर उवाच युजुर्विधानङ्कथितं वक्ष्ये साम्नां विधानकं संहितां वैष्णवीञ्जप्त्वा हुत्वा स्यात् सर्वकामभाक् शान्तातीयं गणं हुत्वा शान्तिमाप्नोति मानवः

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘यजुर्विधान’ हा (दोनशे एकोणसाठावा) अध्याय समाप्त झाला. आता दोनशे साठावा अध्याय ‘सामविधान’ सुरू होतो. पुष्कर म्हणाले—यजुर्वेदाचे विधान सांगितले; आता साममंत्रांचे विधान सांगतो. वैष्णवी संहिता जपून व हवन केल्यास साधक सर्वकामसिद्ध होतो. शान्तातीय-गणास आहुती दिल्यास मनुष्य शांती प्राप्त करतो.

Verse 2

संहिताञ्छान्दसीं साधु जप्त्वा प्रीणाति शङ्करं स्कन्दीं पैत्र्यां संहिताञ्च जप्त्वा स्यात्तु प्रसादवान् भैषज्यञ्च गणं हुत्वा सर्वान्रोगान् व्यापोहति त्रिसप्तीयं गणं हुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

छान्दसी संहिता विधिपूर्वक जपल्याने शंकर (शिव) प्रसन्न होतात. स्कन्दी व पैत्र्या संहिता जपल्याने साधक प्रसादवान होतो. भैषज्य-गणास आहुती दिल्यास सर्व रोग दूर होतात. त्रिसप्तीय-गणास आहुती दिल्यास सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.

Verse 3

भागत इति क , ग , छ , ञ च प्रवादीशं सोपदितीति ख , छ च सर्वशान्तिकरन्तथेति घ , ञ च यत इन्द्र भजामहे हिंसादोषविनाशनं अवकीर्णी मुच्यते च अग्निस्तिग्मेति वै जपन् क्वचिन्नाप्नोति च भयं हुत्वा चैवाभयङ्गणं न क्वचिज्जायते राम गणं हुत्वा पराजितं

मंत्रभेद असे—‘भागत’ क, ग, छ व ञ शाखांत; ‘प्रवादीशं सोपदिती’ ख व छ शाखांत; आणि ‘सर्वशान्तिकरं’ घ व ञ शाखांत. ‘यत इन्द्र भजामहे’ हा हिंसादोष नाश करणारा; मोठा अपराधीही मुक्त होतो. ‘अग्निस्तिग्मे’ असा जप केल्यास कुठेही भय येत नाही. अभय-गणास आहुती दिल्यास, हे रामा, कुठेही भय उत्पन्न होत नाही; आणि गणास आहुती दिल्यास पराजित शत्रूही वश होतो.

Verse 4

सर्वपापहरं ज्ञेयं परितोयञ्च तासु च अविक्रेयञ्च विक्रीय जपेद्घृतवतीति च आयुष्यञ्च गणं हुत्वा अपमृत्युं व्यपोहति स्वस्तिमाप्नोति सर्वत्र हुत्वा स्वस्त्ययनङ्गणं

हे सर्वपापहर आहे असे जाणावे; आणि त्यांत ‘परितोय’ हा (मंत्र)ही आहे. जे विक्रीयोग्य नाही ते दान करून ‘घृतवती’चा जप करावा. आयुष्य-गणास आहुती दिल्यास अकाली मृत्यू दूर होतो. स्वस्त्ययन-गणास सर्वत्र आहुती दिल्यास सर्वत्र कल्याण प्राप्त होते.

Verse 5

अयानो देव सवितुर्ज्ञेयन्दुःस्वप्ननाशनं अबोध्यग्निरितिमन्त्रेण घृतं राम यथाविधि श्रेयसा योगमाप्नोति शर्मवर्मगणन्तथा वास्तोष्पत्यगणं हुत्वा वास्तुदोषान् व्यपोहति

‘अयानो देव सवितुः’ हा मंत्र दुःस्वप्ननाशक आहे असे जाणावे. ‘अबोध्यग्निः’ या मंत्राने, हे रामा, विधिपूर्वक तुपाची आहुती दिल्यास श्रेय (कल्याण) प्राप्त होते. तसेच शर्म-गण, वर्म-गण आणि वास्तोष्पति-गणास आहुती दिल्यास वास्तुदोष दूर होतात.

Verse 6

अभ्युक्ष्य घृतशेषेण मेखलाबन्ध इष्यते स्त्रीणां यासान्तु गर्भाणि पतन्ति भृगुसत्तम तथा रौद्रगणं हुत्वा सर्वान् दोषान् व्यपोहति एतैर् दशगुणैर् होमी ह्य् अष्टादशसु शान्तिषु

उरलेल्या तुपाने अभ्युक्षण करून मेखला-बंध (रक्षण-कटिबंध) करण्याचा विधी सांगितला आहे. हे भृगुश्रेष्ठा, ज्या स्त्रियांचे गर्भ पडतात त्यांनी रौद्रगणास आहुती द्यावी; त्यामुळे सर्व दोष दूर होतात. या उपायांनी अठरा शांतींमध्ये होम दहापट करावा.

Verse 7

मणिं जातस्य बालस्य वध्नीयात्तदनन्तरं सोमं राजानमेतेन व्याधिभिर्विप्रमुच्यते वैष्णवी शान्तिरैन्द्री च ब्राह्मी रौद्री तथैव च वायव्या वारुणी चैव कौवेरी भार्गवी तथा

त्यानंतर लगेच नवजात बालकास रक्षामणी (ताईत) बांधावी. यामुळे आणि सोमराज (चंद्र) याचे आवाहन केल्याने रोगांपासून पूर्ण मुक्ती मिळते. शांती—वैष्णवी, ऐंद्री, ब्राह्मी, रौद्री, वायव्या, वारुणी, कौवेरी आणि भार्गवी.

Verse 8

सर्पसाम प्रयुञ्जीनो नाप्नुयात् सर्पजम्भयं माद्य त्वा वाद्यतेत्येतद्धुत्वा विप्रः सहस्रशः प्राजापत्या तथा त्वाष्ट्री कौमारी वह्निदेवता मारुद्गणा च गान्धारी शान्तैर् नैरृतकी तथा

जो सर्पसामाचा प्रयोग करतो त्याला सर्पजन्य बाधा होत नाही. ‘माद्य त्वा वाद्यते’ या मंत्राने सहस्र वेळा आहुती देऊन ब्राह्मणाने प्राजापत्या, त्वाष्ट्री, कौमारी (अग्निदेवता), मारुद्गणा, गान्धारी आणि नैरृतकी या शांतींनीही शांतीहोम करावा.

Verse 9

शतावरिमणिबद्ध्वा नाप्नुयाच्छस्त्रतो भयं दीर्घतमसोर्क इति हुत्त्वान्नं प्राप्नुयाद्बहु शान्तिराङ्गिरसी याम्या पार्थिवी सर्वकामदा यस्त्वां मृत्युरिति ह्य् एतज्जप्तं मृत्युविनाशनं

शतावरी-मणीचा ताईत बांधल्यास शस्त्रांपासून भय होत नाही. ‘दीर्घतमसोर्क’ या मंत्राने आहुती दिल्यास भरपूर अन्न मिळते. शांती आंगिरसी प्रकारची; तसेच याम्या व पार्थिवी—सर्वकामदायिनी. आणि ‘यस्त्वां मृत्युः…’ या मंत्राचा जप मृत्यूचा नाश (निवारण) करतो.

Verse 10

स्वमध्यायन्तीति जपन्न म्रियेत पिपासया त्वमिमा ओषधी ह्य् एतज्जप्त्वा व्याधिं न वाप्नुयात् सुपर्णस्त्वेति हुत्वा च भुजगैर् नैव बाध्यते इन्द्रेण दत्तमित्येतत् सर्वकामकरम्भवेत्

‘स्वमध्यायन्ती…’ या मंत्राचा जप केल्यास तहानेने मृत्यू होत नाही. ‘त्वमिमा ओषधी…’ जपल्यास रोग होत नाही. आणि ‘सुपर्णस्त्वम्…’ या मंत्राने आहुती दिल्यास सर्पांची बाधा होत नाही. ‘इन्द्रेण दत्तम्…’ हा मंत्र सर्वकामसिद्धी देणारा ठरतो.

Verse 11

पथि देवव्रतञ्जप्त्वा भयेभ्यो विप्रमुच्यते यदिन्द्रो मुनये त्वेति हुतं सौभाग्यवर्धनं इन्द्रेण दत्तमित्येतत् सर्वबाधाविनाशनं इमा देवीति मन्त्रश् च सर्वशान्तिकरः परः

प्रवासाच्या मार्गात ‘देवव्रत’ मंत्राचा जप केल्यास सर्व भयांपासून पूर्ण मुक्ती मिळते. ‘यदिन्द्रो मुनये त्वा’ या सूत्राने दिलेली आहुती सौभाग्य वाढविते. ‘इन्द्रेण दत्तम्’ हा मंत्र सर्व बाधांचा नाश करतो, आणि ‘इमा देवीः’ हा मंत्र परम शांती करणारा आहे.

Verse 12

भगो न चित्र इत्य् एवं नेत्रयो रञ्जनं हितं सौभाग्यवर्धनं राम नात्र कार्य विचारणा देवा मरुत इत्य् एतत् सर्वकामकरम्भवेत् यमस्य लोकादित्येतत् दुःस्वप्नशमनम्परं

‘भगो न चित्र…’ असा जप करून डोळ्यांना अंजन लावणे हितकर व सौभाग्यवर्धक आहे, हे रामा; येथे विचाराची गरज नाही. ‘देवा मरुत…’ हा मंत्र सर्व कामना पूर्ण करणारा होतो. ‘यमस्य लोकात्…’ हा मंत्र दुःस्वप्न शमविण्यास परम आहे.

Verse 13

जपेन्द्रेति वर्गञ्च तथा सौन्भाग्यवर्धनं परितोयं युतायुतमिति ज , ट च पिपासित इति घ , ञ च परि प्रिया हि वः कारिः काम्यां संश्रावयेत् स्त्रियं इन्द्रश् च पञ्चबणिजेति हुतं स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं कामो मे वाजीति हुतं स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं

‘जपेन्द्र…’ पासून सुरू होणारा मंत्रवर्ग तसेच ‘सौभाग्यवर्धन’ नावाचा प्रयोग वापरावा. ‘परितोयं युतायुतम्’ हा ज-ट अक्षरांसह, आणि ‘पिपासित’ हा घ-ञ अक्षरांसह जपावा. काम्य विधीत स्त्रीच्या कानात ‘परि प्रिया हि वः कारिः…’ इत्यादी मंत्र संश्रावयेत. ‘इन्द्रश्च पञ्चबणिज…’ या मंत्राने दिलेली आहुती स्त्रियांचे सौभाग्य वाढविते; तसेच ‘कामो मे वाजी…’ या मंत्राने दिलेली आहुतीही स्त्रियांचे सौभाग्य वाढविते.

Verse 14

सा तङ्कामयते राम नात्र कार्या विचारणा रथन्तरं वामदेव्यं ब्रह्मवर्चसवर्धनं तुभ्यमेव जवीमन्नित्ययुतन्तु हुतम्भवेत् अग्ने गोभिन्न इत्य् एतत् मेधावृद्धिकरम्परं

हे रामा, तिला तोच फल अभिप्रेत आहे; येथे विचार करण्याची गरज नाही. ‘रथन्तर’ आणि ‘वामदेव्य’ (सामगान) यांचा पाठ करावा; ते ब्रह्मवर्चस (आध्यात्मिक तेज) वाढवितात. विधियुक्त नित्य आहुती द्यावी—‘तुभ्यमेव जवीमन्…’ असे उच्चारून. ‘अग्ने गोभिन्न…’ हा मंत्र मेधा (बुद्धी) वाढविण्यास परम आहे.

Verse 15

प्राशयेद्बालकं नित्यं वचाचूर्णं घृतप्लुतं इन्द्रमिद्गाथिनं जप्त्वा भवेच्छ्रुतिधरस्त्वसौ ध्रुवं ध्रुवेणेति हुतं स्थानलाभकरं भवेत् अलक्तजीवेति शुना कृषिलाभकरं भवेत्

बालकाला दररोज तुपात मिसळलेले वचा (वच) पूड प्राशन करावे. ‘इन्द्रमिद्गाथिनम्’ हा मंत्र जपल्यास तो बालक निश्चयाने श्रुतिधर (ऐकलेले धारण करणारा, स्मरणशक्तिसंपन्न) होतो. ‘ध्रुवं ध्रुवेण’ या मंत्राने दिलेली आहुती पद/स्थानलाभ देणारी ठरते. आणि ‘अलक्तजीव’ या मंत्राने श्वान (कुत्रा) सह केलेले कर्म कृषिलाभ देणारे होते.

Verse 16

हुत्वा रथन्तरञ्जप्त्वा पुत्रमाप्नोत्यसंशयं मयि श्रीरिति मन्त्रोयं जप्तव्यः श्रीविवर्धनः अहन्ते भग्न इत्य् एतत् भवेत्सौभाग्यवर्धनं ये मे पाशस् तथाप्येतत् बन्धनाम्नोक्षकारणं

हवन करून व रथंतराचा जप केल्यास निःसंशय पुत्रप्राप्ती होते. “मयि श्रीः” हा मंत्र जपावा; तो श्रीवृद्धी करतो. “अहं ते भग्नः” हे वचन सौभाग्य वाढवते. तसेच “ये मे पाशाः” हे उच्चारणही बंधनमुक्तीचे कारण ठरते.

Verse 17

वैरूप्यस्याष्टकं नित्यं प्रयुञ्जानः श्रियं लभेत् सप्ताष्टकं प्रयुञ्जानः सर्वान् कामानवाप्नुयात् शपन्त्वहन्निति रिपून् नाशयेद्धोमजाप्यतः इन्द्र वनं वनिक् चेतीति घ , ज च अग्ने सौभाग्य इत्य् एतदिति ज त्वमुत्तममितीत्येतद्यशोबुद्धिविवर्धनं

वैरूप्य-निवारणाशी संबंधित ‘अष्टक’ नित्य वापरणारा श्री-समृद्धी मिळवतो. ‘सप्ताष्टक’ वापरणारा सर्व कामना प्राप्त करतो. “शपन्त्वहन् …” या मंत्राचा जप व होम केल्याने शत्रूंचा नाश होतो. “इन्द्र वनं वनिक् …”, “अग्ने सौभाग्य …” आणि “त्वमुत्तमम् …” असेही पाठ आहेत; त्यातील शेवटचा यश व बुद्धी वाढवणारा सांगितला आहे.

Verse 18

गव्येषुणेति यो नित्यं सायं प्रातरतन्त्रितः उपस्थानं गवां कुर्यात्तस्य स्युस्ताः सदा गृहे यथा मृगमतीत्येतत् स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं येन चेहदिदञ्चैव गर्भलाभकरं भवेत्

जो व्यक्ती संध्याकाळी व सकाळी एकाग्र राहून नित्य “गव्येषुणे”चा जप करतो आणि गायींचे श्रद्धापूर्वक उपस्थान करतो, त्याच्या घरी गायी सदैव राहतात. “यथा मृगमती” नावाचा हा विधी स्त्रियांचे सौभाग्य वाढवणारा सांगितला आहे; आणि यामुळे इहलोकी व परलोकी गर्भलाभ/संतानलाभ होतो.

Verse 19

घृताक्तन्तु यवद्रोणं वात आवातु भेषजं अनेन विधिवत् सर्वां मायां व्यपोहति अयन्ते योनिरित्येतत् पुत्रलाभकरं भवेत् शिवः शिवाभिरित्येतत् भवेत्सौभाग्यवर्धनं

तुपाने अभ्यक्त केलेला जौचा एक द्रोण “वात आवातु भेषजम्” या मंत्रासह विधिपूर्वक वापरल्यास सर्व (विरोधी) माया/अभिचार दूर होतो. “अयन्ते योनिः” हा मंत्र पुत्रलाभ देणारा सांगितला आहे. आणि “शिवः शिवाभिः” हा मंत्र सौभाग्य वाढवणारा म्हटला आहे.

Verse 20

प्रदेवो दासेन तिलान् हुत्वा कार्मणकृन्तनं अभि त्वा पूर्वपीतये वषट्कारसमन्वितं वृहस्पतिर् नः परिपातु पथि स्वस्त्ययनं भवेत् मुञ्चामि त्वेति कथितमपमृत्युनिवारणं

दासाकडून तिळांची आहुती देऊन कार्मण-छेदनाचा विधी करावा—“अभि त्वा पूर्वपीतये” हा मंत्र वषट्कारासह. “वृहस्पतिर् नः परिपातु पथि” यामुळे प्रवासाचे स्वस्त्ययन होते. आणि “मुञ्चामि त्वा” हा मंत्र अपमृत्यू (अकाली मृत्यू) निवारणासाठी सांगितला आहे.

Verse 21

वासकेध्मसहस्रन्तु हुतं युद्धे जयप्रदं हस्त्यश्वपुरुषान् कुर्याद्बुधः पिष्टमयान् शुभान् अथर्वशिरसो ऽध्येता सर्वपापैः प्रमुच्यते प्राधान्येन तु मन्त्राणां किञ्चित् कर्म तवेरितं

वासक इंधनाचे हजार तुकडे अग्नीत आहुती दिल्यास युद्धात विजय मिळतो. विद्वानाने पिठापासून हत्ती, घोडे व पुरुष यांच्या शुभ मूर्ती घडवाव्यात. अथर्वशिरस्‌चा अध्येता सर्व पापांतून मुक्त होतो. मंत्रांचे प्राधान्य सांगून तुला एक विशिष्ट कर्म सांगितले आहे.

Verse 22

परकीयानथोद्देश्य प्रधानपुरुषांस् तथा सुस्विन्नान् पिष्टकवरान् क्षुरेणोत् कृत्य भागशः वृक्षाणां यज्ञियानान्तु समिधः प्रथमं हविः आज्यञ्च व्रीहयश् चैव तथा वै गौरसर्षपाः

परकियांच्या आश्रितांसाठी तसेच प्रधान ऋत्विजांसाठी भाग वेगळे ठेवून, चांगले वाफवलेले पिष्टक-वर (यज्ञकेक) सुरीने भागभाग करून कापावेत. नंतर यज्ञयोग्य वृक्षांच्या समिधा ही प्रथम आहुती; तसेच तूप, तांदळाचे दाणे आणि पांढरी मोहरी हीही द्रव्ये आहेत.

Verse 23

अभि त्वा शूर णोनुमो मन्त्रेणानेन मन्त्रवित् कृत्वा सर्षपतैलाक्तान् क्रोधेन जुहुयात्ततः अक्षतानि तिलाश् चैव दधिक्षीरे च भार्गव दर्भास्तथैव दूर्वाश् च विल्वानि कमलानि च

‘हे शूर, या मंत्राने आम्ही तुझ्याविरुद्ध आवाहन करतो।’ असे करून मंत्रज्ञाने क्रोधयुक्त (तीव्र) विधीत मोहरीच्या तेलाने लिप्त व मोहरीमिश्रित हव्याची आहुती द्यावी. नंतर, हे भार्गव, अक्षत तांदूळ, तीळ, दही व दूध, तसेच दर्भ, दूर्वा, बिल्वपत्रे आणि कमळफुलेही आहुतीत द्यावीत.

Verse 24

परिप्रियादेव कारिरिति ख , छ च परिप्रियादेव कविरिति घ , ञ च मन्त्रेणेति ख , छ , ज च एतत् कृत्वा बुधः कर्म संग्रामे जयमाप्नुयात् गारुडं वामदेव्यञ्च रथन्तरवृहद्रथौ शान्तिपुष्टिकराण्याहुर्द्रव्याण्येतानि सर्वशः तैलङ्कणानि धर्मज्ञ राजिका रुधिरं विषं

‘परिप्रियादेव कारिः’—ख व छ पाठ; ‘परिप्रियादेव कविः’—घ व ञ पाठ; आणि ‘मन्त्रेण’—ख, छ व ज पाठ असे आहे. हे कर्म केल्यास बुध युद्धात विजय मिळवतो. गारुड व वामदेव मंत्र, तसेच रथंतर व वृहद्रथ साम—हे सर्व प्रकारे शांती व पुष्टी करणारे म्हणतात. हे धर्मज्ञ, द्रव्ये: तेल, लेपन/अंजन, राजिका (मोहरी), रक्त आणि विष।

Verse 25

सर्वपापप्रशमनाः कथिताः संशयं विना समिधः कण्टकोपेता अभिचारेषु योजयेत् आर्षं वै दैवतं छन्दो विनियोगज्ञ आचरेत्

या समिधा संशय न ठेवता सर्व पापांचे प्रशमन करणाऱ्या सांगितल्या आहेत. अभिचार कर्मांत काटेरी समिधांचा उपयोग करावा. विनियोग जाणणाऱ्याने ऋषि, देवता व छंद यांचे यथाविधि निर्देश करून आचरण करावे.