Adhyaya 120

Verse 1

झ च स्वादूदका द्वित्रिगुणेति ख , छ च स्वादूदका तु द्विगुणेति घ , ज च स्वादूदका तु द्विगुणेति ग , ङ च पञ्चाशत्कोटिविस्तृतेति छ अथ विंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः भुवनकोषः अग्निर् उवाच विस्तारस्तु स्मृतो भूमेः सहस्राणि च सप्ततिः उच्छ्रायो दशसाहस्रं पातालञ्चैकमेककं

छंद-संकेताप्रमाणे— ‘झ’: “स्वादूदका द्वि-त्रिगुण विस्ताराची”; ‘छ’: “(हे) पन्नास कोटीपर्यंत विस्तृत.” आता ‘भुवनकोश’ हा एकशे विसावा अध्याय आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले— पृथ्वीचा विस्तार सत्तर सहस्र (योजन) असा स्मृत आहे; उंची दहा सहस्र; आणि प्रत्येक पाताळाचे प्रमाण एक सहस्र (योजन) आहे.

Verse 2

अतलं वितलञ्चैव नितलञ्च गभस्तिमत् महाख्यं सुतलञ्चाग्र्यं पातालञ्चापि सप्तमं

अतल, वितल आणि नितल; त्यानंतर गभस्तिमत्; महाख्य; श्रेष्ठ सुतल; आणि सातवे पाताळ— हे सात अधोलोक आहेत.

Verse 3

कृष्णपीतारुणाः शुक्लशर्कराशैलकाञ्चनाः भूमयस्तेषु रम्येषु सन्ति दैत्यादयः सुखं

त्या (अधोलोकांत) काळ्या, पिवळ्या व अरुणवर्णी भूमी आहेत; तसेच शुभ्र खडी, पर्वतीय प्रदेश आणि सुवर्णमयी भूमीही आहे. त्या रम्य प्रदेशांत दैत्य इत्यादी सुखाने वास करतात.

Verse 4

पातालानामधश्चास्ते शेषो विष्णुश् च तामसः गुणानन्त्यात्स चानन्ततः शिरसा धारयन्महीं

पाताळांच्या ही खाली शेष आहे; तामस (विश्वात्मक) भावाने तोच विष्णु म्हणतात. गुण अनंत असल्याने तो ‘अनंत’ म्हणून प्रसिद्ध असून तो आपल्या शिरावर पृथ्वी धारण करतो.

Verse 5

भुवो ऽधो नरका नैके न पतेत्तत्र वैष्णवः रविणा भासिता पृथ्वी यावत्तायन्नभो मतं

पृथ्वीच्या खाली अनेक नरकलोक आहेत; वैष्णव तेथे पडत नाही. आकाश जितके वर पसरले आहे तितका काळ सूर्यप्रकाशाने पृथ्वी प्रकाशित राहते, असे मत आहे.

Verse 6

भूमेर्योजनलक्षन्तु विशिष्ठरविमण्डलं रवेर् लक्षेण चन्द्रश् च लक्षान्नाक्षत्रमिन्दुतः

भूमीच्या मानाने रविमंडळाचा विस्तार एक लक्ष योजन सांगितला आहे. रविच्या मानाने चंद्र एक लक्ष (योजन) आणि चंद्रापासून नक्षत्रमंडळही एक लक्ष (योजन) मानले आहे.

Verse 7

द्विलक्षाद्भाद्बुधश्चास्ते बुधाच्छुक्रो द्विलक्षतः द्विलक्षेण कुजः शुक्राद्भौमाद् द्विलक्षतो गुरुः

भा (सूर्य) पासून द्विलक्ष अंतरावर बुध आहे; बुधापासून द्विलक्षावर शुक्र. शुक्रापासून द्विलक्षावर कुज (मंगळ) आणि भौम (मंगळ) पासून द्विलक्षावर गुरु (बृहस्पती) आहे.

Verse 8

गुरोर्द्विलक्षतः सौरित्ल्लक्षात्सप्तर्षयः शनेः लक्षाद् ध्रुवो ह्य् ऋषिभ्यस्तु त्रैलोक्यञ्चोच्छ्रयेण च

गुरूपासून द्विलक्ष अंतरावर सौरि (शनि) आहे; शनिपासून एक लक्षावर सप्तर्षी आहेत. ऋषींपासून एक लक्षावर ध्रुव आहे, आणि त्याहूनही उंच त्रैलोक्य आहे.

Verse 9

ध्रुवात् कोट्या महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः जनो द्विकोटितस्तस्माद्यत्रासन् सनकादयः

ध्रुवापासून एक कोटी (दहा दशलक्ष योजन) अंतरावर महर्लोक आहे, जिथे कल्पपर्यंत वास करणारे जीव राहतात. त्यापेक्षा दुप्पट अंतरावर जनलोक आहे, जिथे सनक आदि आद्य ऋषी निवास करतात.

Verse 10

जनात्तपश्चाष्तकोट्या वैराजा यत्र देवताः षणवत्या तु कोटीनान्तपसः सत्यलोककः

आठ कोटी तपाच्या मानाने जनलोक प्राप्त होतो, जिथे वैराज नावाचे देव निवास करतात. आणि शहाण्णव कोटी तपाच्या मानाने सत्यलोकाची प्राप्ती सांगितली आहे.

Verse 11

अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः पादगम्यस्तु भूल्लोको भुवः सूर्यान्तरः स्मृतः

जिथे पुन्हा मृत्यूकडे परत जाणे नाही, तो लोक ब्रह्मलोक म्हणून स्मरणात आहे. भूलोक पायी जाण्याजोगा म्हटला आहे, आणि भुवर्लोक सूर्यापर्यंतच्या अंतरातील प्रदेश मानला आहे.

Verse 12

स्वर्गलोको ध्रुवान्तस्तु नियुतानि चतुर्दश एतदण्डकटाहेन वृतो ब्रह्माण्डविस्तरः

स्वर्गलोक ध्रुवापर्यंत विस्तृत असून त्याचे प्रमाण चौदा नियुत असे सांगितले आहे. या अंड-कटाहाने ब्रह्मांडाचा विस्तार वेढलेला आहे.

Verse 13

वारिवह्न्यनिलाकाशैस्ततो भूतादिना वहिः वृतं दशगुणैर् अण्डं भूतादिर्महता तथा

त्यानंतर ब्रह्मांड बाहेरून जल, अग्नी, वायू आणि आकाश यांनी आवृत आहे; आणि त्यांच्या पलीकडे दहापट प्रमाणाच्या भूतादिने अंड वेढलेले आहे, तसेच भूतादि देखील महत् तत्त्वाने आवृत आहे.

Verse 14

दशोत्तराणि शेषाणि एकैकस्मान्मामुने महान्तञ्च समावृत्य प्रधानं समवस्थितं

हे मुने, दहा व त्यापुढील उरलेली तत्त्वे पूर्वीच्या तत्त्वापासून एकेक करून उत्पन्न होतात; आणि महत्‌लाही आवरून प्रधान (मूल प्रकृती) आधाररूपाने स्थित आहे।

Verse 15

अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं नापि विद्यते हेतुभूतमशेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने

अनंताचा कोणताही अंत नाही, त्याची संख्या मोजता येत नाही; हे मुने, ती परम प्रकृतीच सर्वाचे निरवशेष कारण आहे।

Verse 16

असङ्ख्यातानि शाण्डानि तत्र जातानि चेदृशां दारुण्यग्निर्यथा तैलं तिले तद्वत् पुमानिति

तेथे अशा जनांसाठी असंख्य ‘शाण्ड’ उत्पन्न होतात; आणि जसा दारुण अग्नी तिळांतून तेल काढून घेतो, तशी ती यातना मनुष्याचा सारभाग पिळून काढते—असे म्हटले आहे।

Verse 17

प्रधाने च स्थितो व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः प्रधानञ्च पुमांश् चैव सर्वभूतात्मभृतया

प्रधानातही स्थित असलेला सर्वव्यापी चेतन आत्मा आत्मज्ञानाने स्वयंपर प्रकाशमान आहे; तो सर्वभूतांचा अंतरात्मा होऊन प्रधान आणि पुरुष—दोन्ही धारण करतो।

Verse 18

विष्णुशक्त्या महाप्राज्ञ वृतौ संश्रयधर्मिणौ तयोः सैव पृथग्भावे कारणं संश्रयस्य च

हे महाप्राज्ञ, विष्णू आणि त्यांची शक्ती परस्पर आवृत झाल्यासारखे व आश्रयधर्माचे आहेत; आणि तीच शक्ती त्यांच्या पृथक्‌भावाच्या प्रतीतीची तसेच आश्रयसंबंधाचीही कारण आहे।

Verse 19

अ वै इति ङ अयुतानि इति ज सङ्ख्यानं नैव विद्यते इति घ , झ च सङ्ख्यानं न च विद्यते इति ग पुमानपि इति घ , झ च प्रधाने ऽवस्थितं इति ख , ग , ङ च सर्वभूतानुभूतया इति ङ द्वयोरिति झ क्षोभकारणभूतश् च सर्गकाले महामुने यथा शैत्यं जले वातो विभर्ति कणिकागतं

‘अ’ आणि ‘वै’ हे ङ-चिन्हाने दर्शविले जातात; ‘अयुतानि’ हे ज-चिन्हाने. ‘संख्यानं नैव विद्यते’ हे घ व झ यांनी, आणि ‘संख्यानं न च विद्यते’ हे ग यांनी सूचित होते. ‘पुमानपि’ हेही घ व झ यांनी. ‘प्रधानेऽवस्थितम्’ हे ख, ग व ङ यांनी; ‘सर्वभूतानुभूतया’ हे ङ यांनी; आणि ‘द्वयोर’ हे झ यांनी. तोच सर्गकाळी क्षोभाचे कारण होतो, हे महामुने—जसे जलातील सूक्ष्म कणांत असलेले शैत्य वारा वहन करतो.

Verse 20

जगच्छक्तिस् तथा विष्णोः प्रधानप्रतिपादिकां विष्णुशक्तिं समासाद्य देवाद्याः सम्भवन्ति हि

जगाची शक्तीही विष्णूचीच आहे; तीच प्रधानाचे प्रतिपादन करणारी (आणि तद्रूप कार्य करणारी) आहे. विष्णूची ती शक्ती प्राप्त झाल्यावर देव इत्यादी प्रकट होतात.

Verse 21

स च विष्णुः स्वयं ब्रह्म यतः सर्वमिदं जगत् योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव

आणि तोच विष्णू स्वयं ब्रह्म आहे, ज्याच्यापासून हे सर्व जगत् उत्पन्न होते. भास्कर (सूर्य) याचा रथ नऊ सहस्र योजनांचा आहे.

Verse 22

ईशादण्डस्तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम

हे मुनिसत्तम, त्याचप्रमाणे याचा ईश-दंड (नियामक दंड)ही मापाने द्विगुण असतो.

Verse 23

सार्धकोटिस् तथा सप्तनियुतान्यधिकानि वै अप्_१२००२२चेयोजनानान्तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितं त्रिनाभिमतिपञ्चारं षण्णेमि द्व्ययनात्मकं

त्याचा अक्ष (धुरा) दीड कोटी आणि अधिक सात नियुत योजनांचा आहे. त्या अक्षावर एक चक्र प्रतिष्ठित आहे—त्रिनाभी, पन्नास आरे असलेले, सहा नेमि असलेले, आणि द्व्ययनात्मक (दोन स्तर/दोन मार्गांनी युक्त).

Verse 24

संवत्सरमयं कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितं चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयक्षो विवस्वतः

संपूर्ण कालचक्र हे संवत्सरमय असेच प्रतिष्ठित आहे. विवस्वान् (सूर्य) याच्या द्वितीय क्षण-मानासाठी चाळीस हजार (एकके) सांगितली आहेत.

Verse 25

पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य महामते अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणन्तदद्युगार्धयोः

हे महामते, स्यन्दन (रथ) याचे माप पाच व अर्ध (एकक) अधिक असावे. दोन्ही बाजूंच्या अक्षाची लांबी हेच प्रमाण असून तेच प्रमाण जुव्याच्या अर्धभागालाही लागू आहे.

Verse 26

ह्रस्वो ऽक्षस्तद्युगार्धञ्च ध्रुवाधारं रथस्य वै हयाश् च सप्त छन्दांसि गायत्र्यादीनि सुव्रत

अक्ष लहान आहे आणि जुव्याचा अर्धभागही लहान आहे; ध्रुवाधार हेच खरे रथाचे आधारस्थान आहे. आणि हे सुव्रत, घोडे म्हणजे सात छंद—गायत्री इत्यादी.

Verse 27

उदयास्तमनं ज्ञेयं दर्शनादर्शनं रवेः यावन्मात्रप्रदेशे तु वशिष्ठो ऽवस्थितो ध्रुवः

रवीचे दर्शन-अदर्शन हेच उदय व अस्त असे जाणावे. दृश्यसीमेच्या परिमित प्रदेशात वशिष्ठ तारा ध्रुव (ध्रुवतारा) म्हणून स्थिर स्थित आहे.

Verse 28

स्वयमायाति तावत्तु भूमेराभूतसम्प्लवे ऊर्धोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः

पृथ्वीचा प्रलय होईपर्यंत ते (ध्रुवस्थान) आपोआप तेथे येत राहते—ऋषींपेक्षाही वर, उत्तर दिशेच्या उच्च प्रदेशात, जिथे ध्रुव प्रतिष्ठित आहे.

Verse 29

एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरं निर्धूतदोषपङ्कानां यतीनां स्थानमुत्तमं

हे दिव्य विष्णुपद आहे—व्योमातील तिसरे, तेजस्वी धाम—दोषरूपी चिखल पूर्ण झटकून टाकलेल्या यतींचे परम उत्तम स्थान आहे।

Verse 30

भूमेराहूतसम्प्लवे इति घ , ज च ततो गङ्गा प्रभवति स्मरणात् पाशनाशनी दिवि रूपं हरेर्ज्ञेयं शिशुमाराकृति प्रभो

‘भूमीसाठी आहूत झालेल्या संप्लवात’—असा पाठपरंपरेत निर्देश आहे. त्यातून गंगा प्रकट होते; केवळ स्मरणानेच ती बंधनाची पाशरज्जू नष्ट करते. आणि हे प्रभो, आकाशातील हरिरूप शिशुमार-आकृतीचे (नक्षत्ररूप) आहे असे जाणावे।

Verse 31

स्थितः पुच्छे ध्रुवस्तत्र भ्रमन् भ्रामयति ग्रहान् स रथो ऽधिष्ठिता देवैर् आदित्यैर् ऋषिभिर्वरैः

तेथे त्या (शिशुमार-रूपाच्या) पुच्छभागी स्थित ध्रुव फिरत राहून ग्रहांनाही फिरवितो. त्या रथावर देव—आदित्यगण आणि श्रेष्ठ ऋषी—अधिष्ठाता आहेत।

Verse 32

गन्धर्वैर् अप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः हिमोष्णवारिवर्षाणां कारणं भगवान् रविः

गंधर्व, अप्सरा तसेच ग्रामणी, सर्प व राक्षस यांच्या माध्यमाने भगवान् रवि थंडी, उष्णता आणि जलवृष्टी यांचे कारण ठरतात।

Verse 33

ऋग्वेदादिमयो विष्णुः स शुभाशुभकारणं रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः

विष्णु ऋग्वेदादि वेदमय आहेत; तेच शुभ-अशुभाचे कारण आहेत. सोमाचा रथ त्रिचक्र आहे आणि त्याचे अश्व कुंदफुलासारखे शुभ्र आहेत।

Verse 34

वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च

दहाच्या संख्येशी संयुक्त अशी ही गणना डावीकडून व उजवीकडून क्रमाने चालते; ती तेहेतीस हजार आणि तेहेतीस शंभर, म्हणजेच ३३,३०० इतकी होते.

Verse 35

त्रयस्त्रिंशत्तथा देवाः पिवन्ति क्षणदाकरं एकां कलाञ्च पितर एकामारश्मिसंस्थिताः

तसेच तेहेतीस देव सूर्याचा एक क्षण ‘पितात’; आणि सूर्यकिरणांत स्थित पितर एक कला ‘पितात’.

Verse 36

वाय्वग्निद्रव्यसम्भूतो रथश् चन्द्रसुतस्य च अष्टाभिस्तुरगैर् युक्तो बुधस्तेन चरत्यपि

चंद्रपुत्र बुधाचा रथ वायू व अग्नीच्या द्रव्यांपासून निर्माण झाला आहे; आठ घोड्यांनी युक्त होऊन बुध त्याच रथातूनही भ्रमण करतो.

Verse 37

शुक्रस्यापि रथो ऽष्टाश्वो भौमस्यापि रथस् तथा वृहस्पते रथो ऽष्टाश्वः शनेरष्टाश्वको रथः

शुक्राचा रथही आठ घोड्यांचा आहे; भौम (मंगळ) याचाही रथ तसाच आहे. बृहस्पतीचा रथ आठ घोड्यांनी युक्त आहे आणि शनीचाही रथ आठ घोड्यांचा आहे.

Verse 38

स्वर्भानोश् च रथो ऽष्टाश्वः केतोश्चाष्टाश्वको रथः यदद्य वैष्णवः कायस्ततो विप्र वसुन्धरा

स्वर्भानु (राहु) याचा रथ आठ घोड्यांनी युक्त आहे आणि केतूचाही रथ आठ घोड्यांचा आहे. ज्या दिवशी ही काया वैष्णव झाली, हे विप्र, त्या दिवसापासून वसुंधरा (पृथ्वी) स्थिर/कल्याणयुक्त झाली.

Verse 39

सर्वपापप्रणाशिनीति ज ऋषभो रवेरिति ग , घ , ङ , ज च सरथ इत्य् आदिः, राक्षसैर् इत्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति कुन्दाभास्तत्र वाजिन इति क , घ , ङ च क्षणदाचरमिति झ पद्माकरा समुद्भूता पर्वताद्यादिसंयुता ज्योतिर्भुवननद्यद्रिसमुद्रवनकं हरिः

पद्माकर (कमळ-सरोवर) येथून एक पवित्र भुवनविस्तार उत्पन्न झाला, जो पर्वत इत्यादींनी संयुक्त होता. हरि (विष्णु) ज्योतिर्मय रूपाने नद्या, पर्वत, समुद्र व वनांसह सर्व जगत व्यापून राहतो; त्या सर्वव्यापकतेमुळे ते सर्वपापांचा नाश करणारे ठरते.

Verse 40

यदस्ति नास्ति तद्विष्णुर्विष्णुज्ञानविजृम्भितं न विज्ञानमृते किञ्चिज् ज्ञानं विष्णुः परम्पदं

जे आहे आणि जे नाही—ते सर्व विष्णुच; हे जग विष्णु-ज्ञानाच्या विस्ताराने प्रकटले आहे. सत्य विवेक (विज्ञान) वाचून काहीच नाही; ज्ञानच विष्णु, तेच परम पद आहे.

Verse 41

तत् कुर्याद् येन विष्णुः स्यात् सत्यं ज्ञानमनन्तकं पठेद् भुवनकोषं हि यः सो ऽवाप्तसुखात्मभाक्

ज्यायोगे विष्णु प्राप्त होतो—जो सत्य, ज्ञान आणि अनंत आहे—तेच करावे. जो भुवनकोशाचे पठण करतो, तो प्राप्तसुखयुक्त आत्मा होतो.

Verse 42

ज्योतिःशास्त्रादिविध्याश् च शुभाशुभाधिपो हरिः

ज्योतिषशास्त्र इत्यादी विद्यांमध्येही हरि हा शुभ-अशुभाचा अधिपती व नियंता आहे.