Adhyaya 119

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे भारतवर्षं नामाष्टादशाधिकशततमो ऽध्यायः अथैकोनविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः महाद्वीपादि अग्निर् उवाच लक्षयोजनविस्तारं जम्बूद्वीपं समावृतम् शक्तिमानृक्षपर्वत इति घ , छ च शुक्तिमानृक्षपर्वत इति ज नव भेदा भवन्त्यस्येति झ शक्तिमत इति ख , ग , घ , झ च लक्ष्ययोजनमनेन क्षीरोदेन समन्ततः

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘भारतवर्ष’ नावाचा ११८वा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘महाद्वीपादि’ विषयक ११९वा अध्याय सुरू होतो. अग्नि म्हणाले—जंबूद्वीपाचा विस्तार एक लक्ष योजन असून तो सर्व बाजूंनी आवृत आहे. (पाठभेद: शक्तिमान/शुक्तिमान ऋक्षपर्वत किंवा शक्तिमत।) याचे नऊ विभाग आहेत. सर्व बाजूंनी एक लक्ष योजन विस्तारलेल्या क्षीरसागराने तो वेढलेला आहे।

Verse 2

संवेष्ट्य क्षारमुदधिं प्लक्षद्वीपस् तथा स्थितः सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरास् तथा

क्षारसमुद्राने वेढलेला प्लक्षद्वीप तेथे स्थित आहे; आणि मेधातिथीचे सात पुत्रही प्लक्षद्वीपाचे अधिपती-राजे आहेत.

Verse 3

स्याच्छान्तभयः शिशिरः सुखोदय इतः परः आनन्दश् च शिवः क्षेमो ध्रुवस्तन्नामवर्षकं

‘भयशांत करणारा’, ‘शीतल’, ‘सुखोदय करणारा’, ‘सर्वांपलीकडचा’, ‘आनंद’, ‘शिव (मंगल)’, ‘क्षेम (कल्याण)’, आणि ‘ध्रुव (अचल)’—ही त्याची नामप्रद विशेषणे आहेत.

Verse 4

मर्यादाशैलो गोमेधश् चन्द्रो नारददुन्द्भी सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजास्तज्जनाः शुभाः

मर्यादाशैल, गोमेध, चंद्र, नारद-दुंदुभी, सोमक, सुमना आणि वैभ्राज पर्वत—तसेच तेथील शुभ लोक—असे सांगितले आहे.

Verse 5

नद्यः प्रधानाः सप्तात्र प्लक्षाच्छाकान्तिकेषु च जीवनं पञ्चसास्रं धर्मो वर्णाश्रमात्मकः

येथे सात प्रमुख नद्या आहेत; आणि प्लक्ष व शाक प्रदेशांतही आयुष्य पाच हजार वर्षे असून धर्म वर्ण-आश्रम-व्यवस्थेनुसार आहे.

Verse 6

आर्यकाः कुरवश् चैव विविंशा भाविनश् च ते विप्राद्यास्तैश् च सोमो ऽर्च्यो द्विलक्षश्चाब्धिलक्षकः

आर्यक, कुरु, विविंश आणि भाविन—तसेच ब्राह्मणादींसह—या सर्वांनी सोमाची अर्चना करावी; याचे फळ दोन लक्ष आणि ‘अब्द्धि-लक्ष’ (अपरिमित) असे आहे.

Verse 7

मानेनेक्षुरसोदेन वृतो द्विगुणशाल्मलः वपुष्मतः सप्त पुत्राः शाल्मलेशास् तथाभवन्

इक्षुरस-जल (गूळरसासारखे) याच्या परिखेने वेढलेला ‘द्विगुण-शाल्मल’ नावाचा द्वीप होता. वपुष्मतापासून सात पुत्र जन्मले आणि तेच शाल्मलाचे अधिपती झाले.

Verse 8

श्वेतो ऽथ हरितश् चैव जीमूतो लोहितः क्रमात् वैद्युतो मानसश् चैव सुप्रभो नाम वर्षकः

क्रमाने ‘वर्षक’ (वर्षा करणारे) यांची नावे—श्वेत, हरित, जीमूत, लोहित, वैद्युत, मानस आणि सुप्रभ; हेच वर्षणकर्ते मानले आहेत.

Verse 9

द्विगुणो द्विगुणेनैव सुरोदेन समावृतः कुमुदश्चानलश् चैव तृतीयस्तु वलाहकः

यानंतरचा प्रदेश पूर्वीच्या दुप्पट असून पुन्हा दुप्पट केला आहे; तो ‘सुरोद’ नावाच्या समुद्राने वेढलेला आहे. तेथे कुमुद व अनल, आणि तिसरा वलाहक आहे.

Verse 10

द्रोणः कंको ऽथ महिषः ककुद्मान् सप्त निम्नगाः कपिलाश्चारुणाः पीताः कृष्णाःस्युर्ब्राह्मणादयः

द्रोण, कंको, महिष आणि ककुद्मान—ही नावे आहेत. सात निम्नगा (खालच्या प्रवाहाच्या नदी-वाहिन्या) आहेत. ब्राह्मणादि चार वर्ण अनुक्रमे कपिल, चारुण, पीत आणि कृष्ण असे वर्णिले आहेत.

Verse 11

वायुरूपं यजन्ति स्म सुरोदेनायमावृतः द्वीपस् तथा स्मृत इति झ वर्णाश्रमात्मज इति ख , घ , ज च कुमुदश्चोन्नतश् चैवेति ख , ग , घ , ङ च कर्को ऽथेति क सुरोदेन समावृत इति घ ज्योतिष्मतः कुशेशाः स्युरुद्गिजो धेनुमान् सुतः

ते वायुरूप देवतेची उपासना करतात. हा द्वीप ‘सुरोद’ नावाच्या समुद्राने वेढलेला आहे, असे स्मरण आहे. काही पाठांत—“वर्णाश्रम हा त्याचा पुत्र”; अन्यत्र—“कुमुद व उन्नत”; आणि कुठे—“कर्क” असेही नाम येते. ज्योतिष्मतापासून कुशेश जन्मतो; धेनुमानाचा पुत्र उद्गि आहे.

Verse 12

द्वैरथो लंवनो धैर्यः कपिलश् च प्रभाकरः विप्राद्या दधिमुख्यास्तु ब्रह्मरूपं यजन्ति ते

द्वैरथ, लंवन, धैर्य, कपिल व प्रभाकर; तसेच विप्रादी, दधिमुखापासून आरंभ करणारे—हे सर्व ब्रह्मरूपाचे यजन करतात।

Verse 13

विद्रुमो हेमशैलश् च द्युतिमान् पुष्पवांस् तथा कुशेशयो हरिः शैलो वर्षार्थं मन्दराचलः

विद्रुम व हेमशैल; द्युतिमान व पुष्पवान; कुशेशय व हरि—हे पर्वत आहेत; आणि वर्षा-प्राप्तीसाठी मंदराचल (पूज्य) आहे।

Verse 14

वेष्टितो ऽयं घृतोदेन क्रौञ्चद्वीपेन सो ऽप्यथ क्रौञ्चेश्वराः द्युतिमतः पुत्रास्तन्नामवर्षकाः

हा (शाकद्वीप) घृतसमुद्राने वेढलेला आहे; त्यानंतर क्रौञ्चद्वीप येतो. क्रौञ्चचे अधिपती द्युतिमानाचे पुत्र असून तेथील वर्षे (प्रदेश) त्यांच्या नावांनी ओळखली जातात।

Verse 15

कुशलो मनोनुगश्चोष्णः प्रधानो ऽथान्धकारकः मुनिश् च दुन्दुभिः सप्त सप्त शैलाश् च निम्नगाः

कुशल, मनोनुग, उष्ण, प्रधान व अंधकारक; तसेच मुनि व दुन्दुभि—हे सात; आणि (तेथे) सात पर्वत व सात नद्या आहेत।

Verse 16

क्रौञ्चश् च वाम्नश् चैव तृतीयश्चान्धकारकः देववृत् पुण्डरीकश् च दुन्दुभिर्द्विगुणो मिथः

‘क्रौञ्च’ व ‘वाम्न’ (नरक) आहेत; तिसरा ‘अंधकारक’ आहे. तसेच ‘देववृत्’, ‘पुण्डरीक’ व ‘दुन्दुभि’—हे परस्पर द्विगुण/युग्मरूपाने मोजले जातात।

Verse 17

द्वीपा द्वीपेषु ये शैला यथा द्वीपानि ते तथा पुष्कराः पुष्कला धन्यास्तीर्था विप्रादयो हरिम्

द्वीपांमध्ये द्वीप आणि त्या द्वीपांतील पर्वतही जसे द्वीप तसेच क्रमाने मांडलेले आहेत. पुष्कर तीर्थे अत्यंत समृद्ध व धन्य आहेत; आणि तीर्थस्थाने, ब्राह्मणादींसह, हरि (विष्णु) यांची उपासना करतात.

Verse 18

यजन्ति क्रौञ्चद्वीपस्तु दधिमण्डोदकावृतः संवृतः शाकद्वीपेन हव्याच्छाकेश्वराः सुताः

क्रौञ्चद्वीपात यज्ञ-उपासना केली जाते. तो द्वीप दधिमण्ड (मठ्ठा) समुद्राने वेढलेला असून पुढे शाकद्वीपानेही आच्छादित आहे. तेथे हव्याचे पुत्र ‘शाकेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध (शासक वंश) आहेत.

Verse 19

जलदश् च कुमारश् च सुकुमारो मणीवकः कुशोत्तरथो मोदाकी द्रुमस्तन्नामवर्षकाः

जलद, कुमार, सुकुमार, मणीवक, कुशोत्तरथ, मोदाकी आणि द्रुम—ही वर्षे (प्रदेश/विभाग) यांची नावे आहेत.

Verse 20

उदयाख्यो जलधरो रैवतः श्यामकोद्रकौ आम्विकेयस् तथा रम्यः केशरी सप्त निम्नगाः

उदयाख्य, जलधर, रैवत, श्यामक, ओद्रक, आम्बिकेय तसेच रम्य आणि केशरी—या सात नद्या (निम्नगा) आहेत.

Verse 21

रुद्राभ इति क विक्रम इति ख , छ च कुशल इत्य् आदिः, निम्नगा इत्य् अन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति तृतीयश्चानुकारक इति घ , झ च पुष्कलावत्यां तीर्था इति घ मगा मगधमनस्या मन्दगाश् च द्विजातयः यजन्ति सूर्यरूपं तु शाकः क्षीराब्धिना वृतः

मग, मगध-मनस्य आणि मन्दग—हे द्विज समुदाय सूर्याच्या प्रकट रूपाची उपासना करतात; आणि शाक (शाकद्वीप/शाकदेश) क्षीरसागराने वेढलेला आहे.

Verse 22

पुष्करेणावृतः सो ऽपि द्वौ पुत्रौ सवनस्य च मसावीतो धातकिश् च वर्षे द्वे नामचिह्निते

तोही पुष्कर-द्वीपाने वेढलेला होता. सवनाचे दोन पुत्र—मसावीत व धातकि—होते; आणि त्यांच्या नावांनी दोन वर्षे (प्रदेश) नामांकित झाली.

Verse 23

एको ऽद्रिर्मानसाख्यो ऽत्र मध्यतो वलयाकृतिः योजनानां सहस्राणि विस्तारोच्छ्रायतः समः

येथे ‘मानसा’ नावाचा एकच पर्वत आहे; तो मध्यभागी वलयाकार आहे. त्याचा विस्तार व उंची समान—दोन्ही एक हजार योजन.

Verse 24

जीवनं दशसाहस्रं सुरैर् ब्रह्मात्र पूज्यते स्वादूदकेनोदधिना वेष्टितो द्वीपमानतः

त्या प्रदेशात आयुष्य दहा हजार वर्षांचे असते; तेथे देव ब्रह्म्याची पूजा करतात. तो द्वीप आपल्या परिमाणानुसार मधुर जलाच्या समुद्राने वेढलेला आहे.

Verse 25

ऊनातिरिक्तता चापां समुद्रेषु न जायते उदयास्तमनेष्विन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

समुद्रातील पाण्यात ना उणेवाढ होते ना अधिकता; चंद्राच्या उदयास्ताच्या वेळीही, शुक्ल व कृष्ण—दोन्ही पक्षांत.

Verse 26

दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलानां शतानि वै अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ सामुद्रीणां महामुने

हे महामुने! समुद्रजलाची वाढ-घट पाचशे दहा अङ्गुल इतकी दिसून येते.

Verse 27

स्वादूदका बहुगुणा भूर्हैमी जन्तुवर्जिता लोकालोकस्ततः शैलो योजनायुतविस्तृतः

तेथे स्वादूदका नावाची भूमी आहे, जी अनेक उत्तम गुणांनी समृद्ध आहे; तिची भूमी सुवर्णमयी असून जंतुरहित आहे. तिच्या पुढे लोकालोक पर्वत आहे, जो दहा हजार योजन रुंद पसरलेला आहे.

Verse 28

लोकालोकस्तु तमसावृतो ऽथाण्डकटाहतः भूमिः साण्डकटाहेन पञ्चाशत्कोटिविस्तरा

लोकालोक पर्वत तमाने आच्छादित आहे; त्याच्या पलीकडे अंड-कटाह (ब्रह्मांडाचे आवरण) आहे. पृथ्वी अंड-कटाहासह पन्नास कोटी (योजन) विस्ताराची मानली आहे.