Adhyaya 118
Bhāratavarṣa (भारतवर्षम्) — Definition, Divisions, Mountains, Peoples, and Rivers
भगवान अग्नी भारतवर्षाचे स्वरूप दक्षिण समुद्र व हिमालय यांच्या मधील देश असे सांगून, योजनांतील पारंपरिक विस्तार देतात आणि हेच कर्मभूमी आहे—जिथे मानवी कर्माने स्वर्गप्राप्ती व अपवर्ग (मोक्ष) दोन्ही साध्य होतात—असे प्रतिपादित करतात. पुढे भुवनकोश-शैलीत कुलपर्वतांची नावे देऊन उपखंडाचा पौराणिक भू-आधार मांडतात. द्वीप व त्यांच्या समुद्रपरिवेष्टनाचा निर्देश करून भारताचे नवविभाग सांगतात. किरात, यवन इत्यादी जनसमूह तसेच ब्राह्मणादि वर्णव्यवस्था या रचनेत स्थान पावते. शेवटी विंध्य, सह्य, मलय, महेंद्र, शुक्तिमत व हिमालय येथून उगम पावणाऱ्या नदीप्रणालींची यादी देऊन पवित्र जलधारांना पर्वतभूगोलाशी जोडतात; अशा रीतीने भूगोल धर्माचा निर्देश आणि नद्या तीर्थपुण्याच्या जिवंत वाहिन्या ठरतात।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे श्राद्धकल्पो नाम सप्तदशाधिकशततमो ऽध्यायः अथाष्टादशाधिकशततमो ऽध्यायः भारतवर्षं अग्निर् उवाच उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश् चैव दक्षिणं वर्षं तद् भारतं नाम नवसाहस्रविस्तृतं
अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘श्राद्धकल्प’ नावाचा एकशे सतरावा अध्याय संपला. आता ‘भारतवर्ष’ नावाचा एकशे अठरावा अध्याय आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—समुद्राच्या उत्तरेस व हिमालयाच्या दक्षिणेस जो प्रदेश आहे तो ‘भारत’ म्हणून ओळखला जातो; त्याचा विस्तार नऊ हजार योजन आहे.
Verse 2
कर्मभूमिरियं स्वर्गमपवर्गं च गच्छतां यस्तु लभेच्छ्राद्धकृतं फलमिति ख , छ , ज च वाराणसी इति ख , ङ , छ , ज च महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् हेमपर्वतः
ही (भारतभूमी) स्वर्ग व अपवर्ग (मोक्ष) प्राप्त करू इच्छिणाऱ्यांसाठी कर्मभूमी आहे; आणि येथे श्राद्ध केल्याने उत्पन्न होणारे फळ मिळते—असे काही पाठांत आहे. काही पाठांत यास ‘वाराणसी’ असेही म्हटले आहे. तसेच महेन्द्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान आणि हेमपर्वत या पर्वतरांगा वर्णिल्या आहेत.
Verse 3
विन्ध्यश् च पारिपात्रश् च सप्तात्र कुलपर्वताः इन्द्रद्वीपः कसेरुश् च ताम्रवर्णो गभस्तिमान्
विन्ध्य आणि पारिपात्र—हे सात कुलपर्वतांपैकी आहेत; तसेच इन्द्रद्वीप, कसेरु, ताम्रवर्ण आणि गभस्तिमान हेही (उल्लेखिलेले) आहेत.
Verse 4
नागद्वीपस् तथा सौम्यो गान्धर्वस्त्वथ वारुणः अयं तु नवमस्तेषु द्वीपः सागरसंवृतः
नागद्वीप, तसेच सौम्य, गान्धर्व आणि नंतर वारुण—हा त्यांपैकी नववा द्वीप आहे; आणि हा द्वीप समुद्राने वेढलेला आहे.
Verse 5
योजनानां सहस्राणि द्वीपोयं दक्षिणोत्तरात् नव भेदा भारतस्य मध्यभेदे ऽथ पूर्वतः
हा द्वीप दक्षिण ते उत्तर हजारो योजनांपर्यंत विस्तृत आहे. भारताचे नऊ विभाग आहेत—प्रथम मध्य विभाग, आणि नंतर पूर्वेकडील (इतर विभाग).
Verse 6
किराता यवनाश्चापि ब्राह्मणाद्याश् च मध्यतः वेदस्मृतिमुखा नद्यः पारिपात्रोद्भवास् तथा
तेथे किरात व यवनही वसतात, तसेच मध्यदेशात ब्राह्मणादीही आहेत। तेथे ‘वेद’ व ‘स्मृती’ नावाच्या नद्या आहेत, आणि पारिपात्र पर्वतापासून उद्भवलेल्या नद्याही आहेत।
Verse 7
विन्ध्याच्च नर्मदाद्याः स्युः सह्यात्तापी पयोष्णिका गोदावरीभीमरथीकृष्णवेणादिकास् तथा
विंध्य पर्वतापासून नर्मदा इत्यादी नद्या निघतात; आणि सह्य (पश्चिम घाट) पर्वतापासून तापी, पयोष्णिका, तसेच गोदावरी, भीमरथी, कृष्णा, वेणा इत्यादी नद्या उद्भवतात।
Verse 8
मलयात् कृतमालाद्यास्त्रिसामाद्या महेन्द्रजाः कुमाराद्याः शुक्तिमतो हिमाद्रेश् चन्द्रभागका
मलय पर्वतापासून कृतमाला इत्यादी नद्या; त्रिसामा प्रदेशापासून त्रिसामा इत्यादी; महेंद्रापासून महेंद्रजा इत्यादी; कुमारापासून कुमारा इत्यादी; शुक्तिमतापासून शुक्तिमत इत्यादी; आणि हिमालयापासून चंद्रभागा नदी उद्भवते।
Verse 9
पश्चिमे कुरुपाञ्चालमध्यदेशादयःस्थिताः
पश्चिम दिशेस कुरु, पाञ्चाल, मध्यदेश इत्यादी देश स्थित आहेत।
Frequently Asked Questions
It defines Bhāratavarṣa as the region north of the ocean and south of the Himālaya, with a stated extent of nine thousand yojanas.
Because it is presented as the primary field where human action (karma) can yield both svarga (heavenly results) and apavarga (liberation), integrating worldly duty with spiritual attainment.
It emphasizes named mountain systems (kulaparvatas), a ninefold regional division of Bhārata, and river networks explicitly linked to their mountain sources, supporting tīrtha-oriented and dharmic readings of landscape.