Adhyaya 117

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गयामाहात्म्ये गयायात्रा नाम षोडशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्तदशाधिकशततमो ऽध्यायः श्राद्धकल्पः अग्निर् उवाच कात्यायनी मुनीनाह यथा श्राद्धं तथा वदे गयादौ श्राद्धं कुर्वीत सङ्क्रान्त्यादौ विशेषतः

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील गयामाहात्म्यात ‘गयायात्रा’ नावाचा ११६वा अध्याय समाप्त झाला. आता ११७वा अध्याय ‘श्राद्धकल्प’ आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—कात्यायनीने मुनींना सांगितले: ‘श्राद्ध जसे करावे तसे मी सांगते; गया इत्यादी पुण्यतीर्थी, विशेषतः संक्रांती इत्यादी प्रसंगी, श्राद्ध करावे।’

Verse 2

काले वापरपक्षे च चतुर्थ्या ऊर्ध्वमेव व सम्याद्य च पदर्क्षे च पूर्वेद्युश् च निमन्त्रयेत्

योग्य काळी—शुक्लपक्षात किंवा चतुर्थीपासून पुढे—विधिपूर्वक तयारी करून, अनुकूल नक्षत्र असता, आदल्या दिवशीच निमंत्रण द्यावे।

Verse 3

यतीन् गृहस्थसाधून् वा स्नातकाञ्छ्रोत्रियान् द्विजान् अनवद्यान् कर्मनिष्ठान् शिष्टानाचारसंयुतान्

यती किंवा सद्गृहस्थ, तसेच स्नातक, श्रोत्रिय व निर्दोष द्विज यांचा सत्कार करावा—जे कर्मनिष्ठ, शिष्ट आणि योग्य आचारयुक्त असतील।

Verse 4

सम्पाद्य परमर्क्षे चेति छ आचारसंस्कृतानिति ग , ज च वर्जयेच्छित्रिकुष्ठ्यादीन्न गृह्णीयान्निमन्त्रितान् स्नाताञ्छुचींस् तथा दान्तान् प्राङ्मुखान् देवकर्मणि

विधिपूर्वक व्यवस्था करून देवकर्मात चित्रिकुष्ठ इत्यादी त्वचारोगी व्यक्ती टाळाव्यात. निमंत्रण नसलेल्यांना स्वीकारू नये; स्नान केलेले, शुचिर्भूत, संयमी व पूर्वाभिमुख बसलेले यांनाच स्वीकारावे।

Verse 5

उपवेशयेत्त्रीन् पित्र्यादीनेकैकमुभयत्र वा एवं मातामहादेश् च शाकैर् अपि च कारयेत्

पितृआदी तीन प्रतिनिधींना एकेक करून किंवा दोन्ही पंक्तींमध्ये बसवावे. त्याच प्रकारे मातामहादींसाठीही व्यवस्था करावी, आणि शाकभोजनानेही हा विधी करता येतो.

Verse 6

तदह्नि ब्रह्मचारी स्यादकोपो ऽत्वरितो मृदुः सत्यो ऽप्रमत्तो ऽनध्वन्यो अस्वाध्यायश् च वाग्यतः

त्या दिवशी ब्रह्मचर्य पाळावे—क्रोधरहित, न घाई करणारा, मृदू, सत्यवादी, सावध, प्रवास न करणारा, वेदस्वाध्याय टाळणारा आणि वाणीसंयमी।

Verse 7

सर्वांश् च पङ्क्तिमूर्धन्यान् पृच्छेत् प्रश्ने तथासने दर्भानास्तीर्य द्विगुणान् पित्रे देवादिकञ्चरेत्

पंक्तीतील अग्रस्थांना विधीचे प्रश्न व आसनविषयी विचारावे. पितरांसाठी दर्भ द्विगुण पसरून, मग देवांपासून आरंभ करून कर्म करावे.

Verse 8

विश्वान्देवानावाहयिष्ये पृच्छेदावाहयेति च विश्वेदेवास आवाह्य विकीर्याथ यवान् जपेत्

“मी विश्वेदेवांचे आवाहन करीन” असे म्हणून विचारावे, आणि (दुसरा) म्हणावा—“आवाहन कर.” विश्वेदेवांचे आवाहन करून अर्पण विकिरण करावे व नंतर यवमंत्राचा जप करावा.

Verse 9

विश्वे देवाः शृणुतेमं पितॄनावाहयिष्ये च पृच्छेदावाहयेत्युक्ते उशन्तस्त्वा समाह्वयेत्

“हे विश्वेदेवा, हे ऐका; मी पितरांचे आवाहन करीन.” आणि जेव्हा कोणी विचारेल—“आवाहन करू का?”—तेव्हा ते प्रसन्न होऊन तुझे (आवाहन) मान्य करून घडवतील.

Verse 10

तिलान् विकीर्याथ जपेदायान्त्वित्यादि पित्रके सपित्रित्रे निषिञ्चेद्वा शन्नो देवीरभि तृचा

नंतर तीळ विखुरून ‘आयान्तु…’ इत्यादी मंत्र जपावा. पितृकर्मात ‘सपितृत्रे’ (पितृ-आवाहन) सहित ‘शं नो देवीः…’ या आरंभीच्या तीन ऋचांनी तर्पण-जल अर्पावे.

Verse 11

यवो ऽसीति यवान् दत्वा पित्रे सर्वत्र वै तिलान् तिलो ऽसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः प्रत्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄन् लोकान् प्रीणाहि नः स्वधा इति श्रीश् च तेति ददेत्पुष्पं पात्रे हैमे ऽथ राजते

‘यवोऽसि’ असा जप करून पित्याकरिता जव द्यावा; आणि सर्वत्र तीळही द्यावा—‘तिलोऽसि सोमदेवत्यो, गोसवो देवनिर्मितः; प्रत्नमद्भिः पृक्तः, स्वधया पितॄन् लोकान् प्रीणाहि नः, स्वधा’ असे म्हणत. नंतर ‘श्रीश्च ते…’ म्हणत पुष्प अर्पून ते सुवर्ण किंवा रौप्य पात्रात ठेवावे.

Verse 12

औदुम्वरे वा खड्गे वा पर्णपात्रे प्रदक्षिणम् देवानामपसव्यं तु पितॄणां सव्यमाचरेत्

औदुंबर वृक्षाभोवती, किंवा खड्गाभोवती, अथवा पर्णपात्राभोवती प्रदक्षिणा करावी. देवांसाठी अपसव्य (यज्ञोपवीत उजवीकडे; उजवीकडून डावीकडे) आणि पितरांसाठी सव्य (डावीकडून उजवीकडे) करावी.

Verse 13

अत्वरितो ऽत्यृजुरिति ङ सत्ये प्रपन्नो ऽनध्वन्यो ह्य् अस्वाध्यायश्चेति ख , घ च एकैकस्य एकैकेन सपवित्रकरेषु च या दिव्या आपः पयसा सम्बभूवुर्या अन्तरिक्षा उतपार्थिवीर्याः हिरण्यवर्णा यज्ञियास्ता न आपः शिवाः संश्योनाः सुहवा भवन्तु विश्वे देवा एष वो ऽर्घः स्वाहा च पितरेष ते

‘अत्वरितोऽत्यृजुः’—हा नियम; तसेच ‘सत्यास शरण गेलेला भरकटत नाही; स्वाध्यायाचा त्याग दोष आहे’—असे म्हटले आहे. पवित्र धारण केलेल्या हातांनी, प्रत्येक अर्पण त्याच्या-त्याच्या मंत्राने करावे. ज्या दिव्य आपः दुग्धासह उत्पन्न झाल्या, ज्या अन्तरिक्षीय व पार्थिव, सुवर्णवर्ण व यज्ञयोग्य आहेत—त्या जल आम्हांस शुभ, कल्याणकारक व सुलभ-आह्वान होवोत. हे विश्वदेवा, हा तुमचा अर्घ्य—स्वाहा; आणि पितरांसाठी—स्वाहा।

Verse 14

अवधैवं पितामहदेः संस्रवात् प्रथमे चरेत् पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः

याच प्रकारे प्रथम संस्रवात पितामहापासून आरंभ करून क्रम करावा. ‘पितृभ्यः स्थानमसि’ असे म्हणत पात्र उलटे (मुख भूमीकडे) करून खाली ठेवावे.

Verse 15

अत्र गन्धपुष्पधूपदीपाच्छादनदानकं घृताक्तमन्नमुद्धृत्य पृच्छत्यग्नौ करिष्ये च

येथे सुगंधी द्रव्ये, पुष्पे, धूप, दीप, आच्छादन/वस्त्र व दान, तसेच तुपाने अभ्यक्त अन्न वेगळे काढून संकल्पपूर्वक विचारावे—“हे अग्नीत अर्पण करू काय?”—आणि मग अग्निकर्म करावे।

Verse 16

कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो जुहुयात्साग्निको ऽनले अनग्निकः पितृहस्ते सपवित्रे तु मन्त्रतः

“कर” अशी आज्ञा/अनुमती मिळाल्यावर साग्निक पुरुषाने अग्नीत आहुती द्यावी. अनग्निकाने कुशाचे पवित्र धारण करून पितरांसाठी पुढे केलेल्या हातात मंत्रोच्चारासह अर्पण करावे।

Verse 17

अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमाहुतिः सोमाय पितृमते ऽथ यमायाङ्गिरसे परे

पहिली आहुती—“अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा।” त्यानंतर पितृसम्बद्ध सोमासाठी, मग यमासाठी आणि पुढे आङ्गिरस परंपरेसाठी आहुती द्यावी।

Verse 18

हुतशेषं चान्नपात्रे दत्वा पात्रं समालभेत् पृथिवी ते पात्रन्द्यौः पिधानं ब्राह्मणस्य मुखे अमृते अमृतं जुहोमि स्वाहेति जप्त्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठन्निवेशयेत्

आहुतीचा उरलेला भाग अन्नपात्रात ठेवून पात्राला विधिपूर्वक स्पर्श करावा—“पृथिवी तुझे पात्र, द्यौ तुझे पिधान।” नंतर “अमृते अमृतं जुहोमि स्वाहा” जपून, “इदं विष्णुः” असे म्हणत द्विजाचा (ब्राह्मणाचा) अंगठा अन्नात ठेवावा।

Verse 19

अपहतेति च तिलान् विकीर्यान्नं प्रदाययेत् जुषध्वमिति चोक्त्वाथ गायत्र्यादि ततो जपेत्

“अपहत” जप करून तीळ विखुरावेत आणि मग अन्न अर्पण/दान करावे. “जुषध्वम्” असे म्हणून, त्यानंतर गायत्री इत्यादी मंत्रांचा जप करावा।

Verse 20

एकैकस्येत्यादिः, प्रथमे चरेदित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति अनग्निको जले चैवेति ङ स्वधेति क देवताभ्यः पितृभ्यश् च महायोगिभ्य एव च नमः स्वधायै स्वाहयै नित्यमेव नमो नमः

‘एकैकस्य…’ पासून आरंभ: ‘प्रथमे चरेत्…’ असा शेवट असलेला पाठ झ हस्तलिखितात नाही. (भेद: ‘अनग्निको जले चैव’ ङ मध्ये; ‘स्वधा’ क मध्ये.) देवता, पितर आणि महायोगी यांना नमस्कार. स्वधा व स्वाहा यांना नित्य नमो नमः।

Verse 21

तृप्तान् ज्ञात्वान्नं विकिरेदपो दद्यात् सकृत् सकृत् गायत्रीं पूर्ववज्जप्त्वा मधु मध्विति वै जपेत्

ते तृप्त झाले आहेत असे जाणून अन्नाचा अंश विखुरावा आणि पाणी एकदा व पुन्हा द्यावे. पूर्वीप्रमाणे गायत्री जपून ‘मधु मधु’ असा जप करावा।

Verse 22

तृप्ताः स्थ इति सम्पृच्छेत्तृप्ताः स्म इति वै वदेत् शेषमन्नमनुज्ञाप्य सर्वमन्नमथैकतः

तो विचारेल—‘तुम्ही तृप्त आहात का?’ ते म्हणतील—‘होय, आम्ही तृप्त आहोत।’ मग उरलेल्या अन्नाबद्दल अनुमती घेऊन सर्व उरलेले अन्न एकत्र करावे।

Verse 23

उद्धृत्योच्छिष्टपार्श्वे तु कृत्वा चैवावनेजनं दद्यात्कुशेषु त्रीन् पिण्डानाचान्तेषु परे जगुः

उरलेले अन्न उचलून उच्छिष्टाच्या बाजूस ठेवून अवनेजन (शुद्ध धुणे) करावे. मग कुशावर तीन पिंड द्यावेत; आचमनानंतर असे आचार्यांनी सांगितले आहे।

Verse 24

आचान्तेषूदकं पुष्पाण्यक्षतानि प्रदापयेत् अक्षय्योदकमेवाथ आशिषः प्रार्थयेन्नरः

आचमनानंतर पाणी, पुष्पे व अक्षत अर्पण करावेत. त्यानंतर केवळ अक्षय्योदक घेऊन मनुष्य आशीर्वादाची प्रार्थना करावी।

Verse 25

अघोराः पितरः सन्तु गोत्रन्नो वर्धतां सदा दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च

आपले पितर अघोर व शांत असोत; आपले गोत्र सदैव वाढो. आपले दाते-उपकारकर्ते वृद्धिंगत होवोत, तसेच वेद आणि आपली संततीही निश्चयाने फुलो-फळो.

Verse 26

श्रद्धा च नो माव्यगमद्बहुदेयं च नो ऽस्त्विति अन्नञ्च नो बहु भवेदतिथींश् च लभेमहि

आमच्यापासून श्रद्धा कधीही दूर जाऊ नये; आम्हाला भरपूर दान देण्यास सामर्थ्य असो. आमचे अन्न विपुल असो, आणि आम्हाला योग्य अतिथी लाभोत.

Verse 27

याचितारश् च नः सन्तु मा च याचिस्म कञ्चन स्वधावाचनीयान् कुशानास्तीर्य सपवित्रकान्

आमच्याकडे आमंत्रित याचकच असोत; आणि आम्ही कोणाकडेही काही मागू नये. ‘स्वधा’ म्हणत जे पठण करावयाचे, त्यासाठी पवित्रांसह कुशा पसरून (कर्म करावे).

Verse 28

स्वधां वाचयिष्ये पृच्छेदनुज्ञातश् च वाच्यतां पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहमुख्यके

“आता मी ‘स्वधा’चा पाठ करवीन”; परवानगी विचारून व मिळाल्यावर, पितर, पितामह व प्रपितामह—त्यांतील प्रमुखांना उद्देशून—तो पाठ करवावा.

Verse 29

स्वधोच्यतामस्तु स्वधा उच्यमानस्तथैव च अपो निषिञ्चेदुत्तानं पात्रं कृत्वाथ दक्षिणां

‘स्वधा’ असा उच्चार करावा; आणि ‘स्वधा’ उच्चार होत असताना, पात्र वरच्या बाजूस करून जल अर्पण करावे; नंतर दक्षिणा (मानधन/भेट) द्यावी.

Verse 30

स्वाहायै नित्यमेव भवन्त्विति इति ख , छ च प्रार्थयेत्तत इति घ , ज , झ च अघोराः पितर इत्य् आदिः, आस्तीर्य सपवित्रकानित्यन्तः पाठः ख , छ पुस्तकद्वये नास्ति यथाशक्ति प्रदद्याच्च दैवे पैत्रे ऽथ वाचयेत् विश्वे देवाः प्रीयन्ताञ्च वाजे विसर्जयेत्

“स्वाहायै नित्यमेव भवन्तु” असा मंत्र जपून मग “अघोराः पितरः…” इत्यादी प्रार्थना करावी. त्यानंतर यथाशक्ती देवांस व पितरांस अर्पण/दान द्यावे; मग “विश्वे देवाः प्रीयन्ताम्” असे म्हणत वाज-मंत्राने विधीचे विसर्जन करावे.

Verse 31

आमावाजस्येत्यनुव्रज्य कृत्वा विप्रान् प्रदक्षिणं गृहे विशेदमावास्यां मासि मासि चरेत्तथा

“आमावाजस्य…” असा मंत्र म्हणत त्यांना आदराने सोबत जावे; मग विप्रांची प्रदक्षिणा करून घरी प्रवेश करावा. अशा रीतीने दर महिन्याच्या अमावास्येला हे आचरण करावे.

Verse 32

एकोद्दिष्टं प्रवक्ष्यामि श्राद्धं पूर्ववदाचरेत् एकं पवित्रमेकार्धं एकं पिण्डम्प्रदापयेत्

आता एकोद्दिष्ट श्राद्ध सांगतो. श्राद्ध पूर्वीप्रमाणे करावे; परंतु एकच कुश-पवित्र, एकच अर्घ्य आणि एकच पिंड (पिंडदान) अर्पण करावा.

Verse 33

नावाहनाग्नौकरणं विश्वे देवा न चात्र हि तृप्तिप्रश्ने स्वदितमिति वदेत्सुखदितं द्विजः

येथे आवाहनासाठी अग्निकरण करू नये; कारण या श्राद्धात विश्वेदेवांचे देवयज्ञाप्रमाणे विधान नाही. तृप्ती विचारल्यास द्विजाने “स्वदितम्” किंवा “सुखदितम्” असे उत्तर द्यावे.

Verse 34

उपतिष्ठतामित्यक्षय्ये विसर्गे चाभिरम्यतां अभिरताः स्म इत्य् अपरे शेषं पूर्ववदाचरेत्

अक्षय्य (अव्यय) अंत आणि विसर्गांत येथे “उपतिष्ठताम्” असा प्रयोग करावा; काहीजण “अभिरम्यताम्” किंवा “अभिरताः स्म” असेही सांगतात. उरलेली विधी पूर्वीप्रमाणे करावी.

Verse 35

सपिण्ठीकरणं वक्ष्ये अब्दान्ते मध्यतो ऽपि वा पितॄणां त्रीणि पात्राणि एकम्प्रेतस्य पात्रकं

आता मी सपिण्डीकरण-विधी सांगतो—तो वर्षअखेरीस किंवा मध्यावरही करावा. पितरांसाठी तीन पात्रे आणि प्रेतासाठी एक पात्र असते.

Verse 36

सपवित्राणि चत्वारि तिलपुष्पयुतानि च गन्धोदकेन युक्तानि पूरयित्वाभिषिञ्चति

पवित्रांनी युक्त, तिळ-पुष्पांसह आणि सुगंधित जलाने संयुक्त अशी चार पात्रे भरून अभिषेक (शिंपडणे) करावे.

Verse 37

प्रेतपात्रं पितृपात्रे ये समना इति द्वयात् पूर्ववत् पिण्डदानादि प्रेतानां पितृता भवेत्

‘ये’ आणि ‘समाना’ या दोन मंत्रांनी प्रेतपात्र पितृपात्रास सम मानावे. आणि पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे पिंडदान इत्यादी अर्पणांनी प्रेतांना पितृत्व प्राप्त होते.

Verse 38

अथाभ्युदयिकं श्राद्धं वक्ष्ये सर्वं तु पूर्ववत् जपेत् पितृमन्त्रवर्जं पूर्वाह्णे तत् प्रदक्षिणं

आता मी अभ्युदयिक श्राद्ध सांगतो; सर्व काही पूर्ववत् करावे. पूर्वाह्नी पितृमंत्र वर्ज्य करून जप करावा आणि प्रदक्षिण (दक्षिणावर्त) पद्धतीने ते करावे.

Verse 39

उपचारा ऋजुकुशास्तिलार्थैश् च यवैर् इह तृप्तिप्रश्नस्तु सम्पन्नं सुसम्पन्नं वदेद्द्विजः

येथे सरळ कुश, तीळ, अन्नरूप पिंड आणि यव इत्यादी उपचार अर्पण करून ‘तृप्तिप्रश्न’ करावा; मग द्विजाने म्हणावे—“संपन्नं, सुसंपन्नं।”

Verse 40

गन्धोदकेन सिक्तानि इति ज अथाभ्युदयिकमित्यादिः, यवैर् इह इत्य् अन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति दध्यक्षतवदराद्याः पिण्डा नान्दीमुखान् पितॄन् आवाहयिष्ये पृच्छेच्च प्रीयन्तामिति चाक्षये

“गंधोदकाने शिंपडलेले” असा एक पाठ आहे. पुढे “आता अभ्युदयिक (कर्म) विधी” इत्यादी येते; “यवैरिह …” हा शेवटचा पाठ झ-हस्तलिखितात नाही. दही, अक्षत, बोर इत्यादींनी पिंड तयार करून कर्त्याने म्हणावे—“मी नान्दीमुख पितरांचे आवाहन करीन”; मग विचारावे—“प्रसन्न व्हा”—आणि हे अक्षय-दानाच्या वेळी म्हणावे।

Verse 41

नान्दीमुखाश् च पितरो वाचयिष्ये ऽथ पृच्छति नान्दीमुखान् पितृगणान् प्रीयन्तामित्यथो वदेत्

मग जेव्हा (कर्ता) विचारतो—“मी नान्दीमुख पितरांचे वाचन करू का?”—तेव्हा उत्तर द्यावे—“नान्दीमुख पितृगण प्रसन्न होवोत।”

Verse 42

नान्दीमुखाश् च पितरस्तत्पिता प्रपितामहः मातामहः प्रमातामहो वृद्धप्रमातृकामहः

नान्दीमुख पितर म्हणजे—पिता, त्याचा पिता (पितामह), प्रपितामह; तसेच मातामह, प्रमातामह आणि वृद्ध-प्रमातृकामह—यांचे स्मरण करावे।

Verse 43

स्वधाकारन्न युञ्जीत युग्मान् विप्रांश् च भोजयेत् तृप्तिं वक्ष्ये पितॄणां च ग्राम्यैर् ओषधिभिस् तथा

स्वधा-काराने संस्कारित अन्न अर्पण करावे आणि ब्राह्मणांना जोडीनं भोजन द्यावे। पितरांची तृप्ती ग्राम्य (घरगुती) पदार्थांनी तसेच औषधींनी कशी होते, ते मी सांगीन।

Verse 44

मासन्तृप्तिस् तथारण्यैः कन्दमूलफलादिभिः मत्स्यैर् मासद्वयं मार्गैस्त्रयं वै शाकुनेन च

अरण्यातील कंद-मुळे-फळे इत्यादींनी एक महिना तृप्ती होते; माशांनी दोन महिने, मृगजातीच्या शिकाराने तीन महिने, आणि पक्ष्यांनीही तद्वत् (तृप्ती होते)।

Verse 45

चतुरो रौरवेणाथ पञ्च षट् छागलेन तु कूर्मेण सप्त चाष्टौ च वाराहेण नवैव तु

चार (भाग) रौरवाला; पाचवा व सहावा छागलाला; सातवा व आठवा कूर्माला; आणि नववा निश्चयाने वाराहाला नेमलेला आहे।

Verse 46

मेषमांसेन दश च माहिषैः पार्षतैः शिवैः संवत्सरन्तु गव्येन पयसा पायसेन वा

मेंढ्याच्या मांसाने दहा (दिवस); म्हशीच्या मांसाने, पार्श्वभागाच्या मांसाने व शुभ अर्पणांनी (व्रत) पूर्ण होते. परंतु वर्षभर गायीच्या दुधाने, किंवा दुधाने, अथवा पायसाने करावे।

Verse 47

वार्धीनसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी खड्गमांसं कालशाकं लोहितच्छागलो मधु

वार्धीनसाच्या मांसाने बारा वर्षांची तृप्ती मिळते. तसेच खड्ग (गेंड्याचे) मांस, काळशाक, लाल शेळी आणि मधुही (विधेय) आहेत।

Verse 48

महाशल्काश् च वर्षासु मघाश्राद्धमथाक्षयं मन्त्राध्याय्यग्निहोत्री च शाखाध्यायी षडङ्गवित्

पावसाळ्यात महाशल्का (कर्म) करावे; मग मघा नक्षत्री श्राद्ध, आणि त्यानंतर अक्षय-कर्म. योग्य ऋत्विज तो, जो मंत्राध्यायी, अग्निहोत्री, वेदशाखाध्यायी आणि षडङ्ग (वेदाङ्ग) जाणणारा असेल।

Verse 49

तृणाचिकेतः त्रिमधुर्धर्मद्रोणस्य पाठकः त्रिषुपर्णज्येष्ठसामज्ञानी स्युः पङ्क्तिपावनाः

ज्याने तृणाचिकेत कर्म केले आहे, ज्याने त्रिमधु कर्म केले आहे, जो धर्मद्रोणाचा पाठक आहे, आणि जो त्रिषुपर्ण व ज्येष्ठ-साम जाणतो—हे सर्व पंक्ती (भोजनपंक्ती) पावन करणारे मानले जातात।

Verse 50

षतवदर्याद्या इति ग , छ च तथा वन्यैर् इति ख , ङ च वत्सरं रौरवेणाथेति घ पञ्चकं छागस्तेन तु इति ङ लोहितच्छागक इति ग , घ , ङ च मघाश्राद्धमिहाक्षयमिति झ जलद्रोणस्येति झ कम्यानां कल्पमाख्यास्ये प्रतिपत्सु धनं बहु स्त्रियः परा द्वितीयायाञ्चतुर्थ्यां धर्मकामदः

‘षतवदर्याद्या…’—असा ग व छ पाठांत; ‘तथा वन्यैः…’—असा ख व ङ पाठांत; ‘वत्सरं रौरवेणाथ…’—असा घ पाठात; ‘पञ्चकं छागाः तेन तु…’—असा ङ पाठात; ‘लोहितच्छागक…’—असा ग, घ व ङ पाठांत; ‘मघाश्राद्धमिहाक्षयम्’—असा झ पाठात; आणि ‘जलद्रोणस्य…’—हेही झ पाठात आहे। आता काम्य-व्रतांची कल्पविधी सांगतो—प्रतिपदेला पुष्कळ धन, द्वितीयेला श्रेष्ठ स्त्रीलाभ, आणि चतुर्थीला धर्म व कामाची सिद्धी होते।

Verse 51

पञ्चम्यां पुत्रकामस्तु षष्ठ्याञ्च श्रैष्ठ्यभागपि कृषिभागी च सप्तम्यामष्टम्यामर्थलाभकः

पंचमीला पुत्रकामना करणाऱ्यास पुत्रसिद्धी मिळते। षष्ठीला श्रेष्ठत्व व प्रतिष्ठेचा भाग लाभतो। सप्तमीला कृषीसमृद्धी (शेतीचा लाभ) मिळतो, आणि अष्टमीला धनलाभ होतो।

Verse 52

नवम्याञ्च एकशफा दशम्याङ्गोगणो भवेत् एकदश्यां परीवारो द्वादश्यान्धनधान्यकं

नवमीला एकशफ प्राणी (उदा. घोडा) मिळतो. दशमीला गोधनाचा समूह प्राप्त होतो. एकादशीला सेवक-परिवार/अनुचर मिळतात. द्वादशीला धन व धान्याची समृद्धी होते.

Verse 53

ज्ञातिश्रेष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्याञ्च शस्त्रतः मृतानां श्राद्धं सर्वाप्तममावास्यां समीरितं

ज्ञाती-श्रेष्ठत्व व वंशगौरवासाठी शास्त्रानुसार त्रयोदशी व चतुर्दशी सांगितल्या आहेत. आणि मृत पितरांसाठी सर्वत्र फलदायी श्राद्ध अमावास्येला करावे असे म्हटले आहे.

Verse 54

सप्त व्याधा दशारण्ये मृगाः कालञ्जरे गिरौ चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मान्से

दशारण्यात सात व्याध (शिकारी) आहेत; कालञ्जर पर्वतावर मृग (हरिण) आहेत; शरद्वीपात चक्रवाक पक्षी आहेत; आणि मानस सरोवरात हंस आहेत।

Verse 55

ते ऽपि जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः प्रस्थिता दूरमध्वानं यूयन्तेभ्यो ऽवसीदत

कुरुक्षेत्रात जन्मलेले वेदपारंगत ब्राह्मणही दूरचा प्रवासास निघाले; परंतु त्या कष्टाने थकून ते शिथिल झाले व विषण्ण झाले.

Verse 56

श्राद्धादौ पठिते श्राद्धं पूर्णं स्याद्ब्रह्मलोकदं श्राद्धं कुर्याच्च पुत्रादिः पितुर्जीवति तत्पितुः

श्राद्धाच्या आरंभी हे पठण केल्यास श्राद्ध पूर्ण होते व ब्रह्मलोकप्रद ठरते. तसेच पिता जिवंत असतानाही पुत्रादिकांनी पितामहासाठी श्राद्ध करावे.

Verse 57

तत्पितुस्तत्पितुः कुर्याज्जीवति प्रपितामहे पितुः पितामस्हस्याथ परस्य प्रपितामात्

प्रपितामह जिवंत असतानाही आपल्या पित्यास व पितामहास श्राद्ध करावे; तसेच पित्याच्या पितामहासाठी आणि प्रपितामहापुढील पुढील पूर्वजासाठीही करावे.

Verse 58

ह , घ च मृतानां श्राद्धं सर्वाप्तिरमावास्या समीरिता इति क दशार्णेषु इति ख , ग , ङ , छ च ते ऽभिजाता इति ख , घ च कुर्यात् सुपुत्रो ऽपि इति छ तत्पितुरित्यादिः, प्रपितामहादित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति एवं मात्रादिकस्यापि तथा मातामहादिके श्राद्धकल्पं पठेद्यस्तु स लभेत् श्राद्धकृत्फलं

काही पाठांमध्ये असे म्हटले आहे—“मृतांच्या श्राद्धासाठी अमावस्या सर्वसिद्धिदायिनी आहे.” इतरत्र “दशार्णेषु…” इत्यादी पाठभेद, तसेच “तेऽभिजाता…” आणि “कुर्यात् सुपुत्रोऽपि…” असेही वाचन आढळते. “तत्पितुरित्यादि” पासून “प्रपितामह…” पर्यंतचा भाग झ-हस्तलिखितात नाही. तसेच मातृपक्षातील माता इत्यादी नातेवाईक व मातामहादि पूर्वजांसाठीही श्राद्धकल्पाचे पठण करावे; जो असे करतो त्याला श्राद्धकर्त्याचे फल मिळते.

Verse 59

तीर्थे युगादौ मन्वादौ श्राद्धं दत्तमथाक्षयं अश्वयुच्छुक्लनवमी द्वादशी कर्तिके तथा

तीर्थस्थानी, युगाच्या आरंभी व मन्वंतराच्या आरंभी दिलेले श्राद्ध अक्षय होते. तसेच आश्वयुज शुक्ल नवमी व कार्तिक शुक्ल द्वादशीस केलेलेही अक्षय होते.

Verse 60

तृतीया चैव माघस्य तथा भाद्रपदस्य च फाल्गुनस्याप्यमावास्या पौषयैकादशी तथा

माघ महिन्याची तृतीया, भाद्रपदाची तृतीया, फाल्गुनची अमावस्या तसेच पुष्य-संबंधित एकादशी (पौष्यैकादशी) हीही व्रतार्थ सांगितली आहे।

Verse 61

आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी श्रावणे चाष्टमी कृष्णा तथाषाढे च पूर्णिमा

आषाढ महिन्याची दशमी, माघ महिन्याची सप्तमी, श्रावणातील कृष्णपक्षाची अष्टमी तसेच आषाढची पौर्णिमा हीही प्रशंसनीय मानली आहे।

Verse 62

कर्तिकी फाल्गुनी तद्वज् ज्यैष्ठे पञ्चदशी सिता स्वायम्भुवाद्या मनवस्तेषामाद्याः किलाक्षयाः

कार्तिकी व फाल्गुनी (तिथी) तसेच ज्येष्ठात शुक्लपक्षाची पंचदशी (पौर्णिमा)ही सांगितली आहे। पुढे स्वायंभुव आदि मनूंची गणना येते; त्यांतील आद्य मनू खरोखरच अक्षय म्हटले आहेत।

Verse 63

गया प्रयागो गङ्गा च कुरुक्षेत्रं च नर्मदा श्रीपर्वतः प्रभासश् च शालग्रामो वराणसी

गया, प्रयाग, गंगा, कुरुक्षेत्र, नर्मदा, श्रीपर्वत, प्रभास, शालग्राम आणि वाराणसी—ही सर्व पुण्य तीर्थे आहेत।

Verse 64

गोदावरी तेषु श्राद्धं स्त्रीपुरुषोत्तमादिषु

त्या तीर्थांमध्ये गोदावरीही प्रशंसनीय आहे; तसेच स्त्रीपुरुषोत्तम इत्यादी स्थळी श्राद्धकर्म करणे विशेष फलदायी सांगितले आहे।