Adhyaya 115

Verse 1

आ श्रीराजेन्द्रलालमित्रेण परिशोधितम् कलिकाताराजधान्यां गणेशयन्त्रे मुद्रितञ्च संवत् अथाग्निपुराणस्य द्वितीयखण्डस्यानुक्रमणिका अग्निपुराणं अथ पञ्चदशाधिकशततमो ऽध्यायः गयायात्राविधिः अग्निर् उवाच उद्यतश्चेद्गयां यातुं श्राद्धं कृत्वा विधानतः विधाय कार्पटीवेशं ग्रामस्यापि प्रदक्षिणं

‘श्री राजेंद्रलाल मित्र यांनी परिशोधित; कलकत्ता राजधानीत गणेश-यंत्रावर मुद्रित; संवत् …’ त्यानंतर अग्निपुराणाच्या द्वितीय खंडाची अनुक्रमणिका. आता एकशे पंधरावा अध्याय— गयायात्राविधी. अग्नि म्हणाले— “जो कोणी गयेस जाण्यास उद्यत असेल, त्याने विधिपूर्वक प्रथम श्राद्ध करावे; मग कार्पटी (भिक्षुक) वेश धारण करून गावाचीही प्रदक्षिणा करावी।”

Verse 2

कृत्वा प्रतिदिनङ्गच्छेत् संयतश्चाप्रतिग्रही गृहाच्चलितमात्रस्य गयया गमनं प्रति

प्रतिदिन नित्यकर्मे करून, संयमी व दान-प्रतिग्रह न करणारा होऊन, दररोज गयेकडे प्रस्थान करावे; जो घरातून फक्त निघाला आहे त्याच्याही प्रवासाचे ध्येय गयागमनच आहे।

Verse 3

स्वर्गारोहणसोपानं पितॄणान्तु पदे पदे ब्रह्मज्ञानेन किं कार्यं गोगृहे मरणेन किं

पितरांसाठी प्रत्येक पावलोपावली हे कर्म स्वर्गारोहणाचे सोपान आहे. मग यासाठी केवळ ब्रह्मज्ञानाची काय गरज? आणि गोठ्यात मरण्याने तरी काय साध्य होते?

Verse 4

किं कुरुक्षेत्रवासेन यदा पुत्रो गयां व्रजेत् गयाप्राप्तं सुतं दृष्ट्वा पितॄणामुत्सवो भवेत्

जेव्हा पुत्र गयेला जातो, तेव्हा कुरुक्षेत्रात वास करण्याचा काय उपयोग? गयाप्राप्त पुत्राला पाहून पितरांचा उत्सव व आनंद होतो।

Verse 5

पद्भ्यामपि जलं स्पृष्ट्वा अस्मभ्यं किन्न दास्यति ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं गोगृहे मरणं तथा

पायांनी जरी पाण्याला स्पर्श केला तरी ते आपल्याला काय देणार नाही—ब्रह्मज्ञान, गयाश्राद्ध, आणि तसेच गोठ्यातील मरण (शुभ अंत) सुद्धा।

Verse 6

वासः पुंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरेषा चतुर्विधा काङ्क्षन्ति पितरः पुत्रं नरकाद्भयभीरवः

पुरुषांसाठी कुरुक्षेत्रात वास हा चतुर्विध मुक्तीचा उपाय आहे. नरकभयाने भयभीत पितर आपल्या उद्धारासाठी पुत्राची आकांक्षा करतात।

Verse 7

गयां यास्यति यः पुत्रः स नस्त्राता भविष्यति मुण्डनञ्चोपवासश् च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः

जो पुत्र गयेस जाईल तो आमचा त्राता (उद्धारकर्ता) होईल. मुंडन व उपवास—ही विधी सर्व तीर्थस्थानी नियत आहे.

Verse 8

न कालादिर्गयातीर्थे दद्यात् पिण्डांश् च नित्यशः पक्षत्रयनिवासी च पुनात्यासप्ततमं कुलं

गया-तीर्थी कोणत्याही विशेष काळ-मुहूर्ताची वाट न पाहता नित्य पिंडदान करावे. तेथे तीन पक्ष निवास करणारा पितृजन दात्याच्या कुलास सत्‍ताहत्तराव्या पिढीपर्यंत पावन करतो.

Verse 9

गन्तुमिति ख , ग , घ , छ , ज च यदि इति घ , ग , झ च अष्टकासु च वृद्धौच गयायां मृतवासरे अत्र मातुः पृथक् श्राद्धमन्यत्र पतिना सह

‘गन्तुम्’—हा पाठ ख-, ग-, घ-, छ- आणि ज-शाखांत; ‘यदि’—हा पाठ घ-, ग- आणि झ-शाखांत आढळतो. अष्टका-तिथींमध्ये, वृद्धि (शुभ प्रसंग) असता, गयेत, तसेच मृत्युतिथीच्या दिवशी—येथे मातेसाठी श्राद्ध वेगळे करावे; अन्यत्र पती (पिता) यांच्यासह संयुक्त करावे.

Verse 10

पित्रादिनवदैत्यं तथा द्वादशदैवतं प्रथमे दिवसे स्नायात्तीर्थे ह्य् उत्तरमानसे

पहिल्या दिवशी उत्तर-मानस तीर्थी स्नान करावे, आणि तेथे पितृ आदि नऊ दैत्य तसेच बारा देवता यांचे तर्पण/प्रसादन करावे.

Verse 11

उत्तरे मानसे पुण्ये आयुरारोग्यवृद्धये सर्वाघौघविधानाय स्नानं कुर्याद् विमुक्तये

पुण्य उत्तर-मानस येथे आयुष्य व आरोग्यवृद्धीसाठी, सर्व पापसमूहाच्या नाशासाठी आणि मुक्तीसाठी स्नान करावे.

Verse 12

सन्तर्प्य देवपित्रादीन् श्राद्धकृत् पिण्डदो भवेत् दिव्यान्तरीक्षभौमस्थान् देवान् सन्तर्पयाम्यहं

देव, पितर इत्यादींना तर्पणाने संतुष्ट करून श्राद्धकर्ता पिंडदानकर्ता होतो। “दिव्य, अंतरिक्ष व भौम लोकांत स्थित देवांना मी तृप्त करीत आहे।”

Verse 13

दिव्यान्तरीक्षभौमादि पितृमात्रादि तर्पयेत् पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः

दिव्य, अंतरिक्ष व भौम वर्गांना तसेच पितृ व मातृकुलालाही तर्पण द्यावे—म्हणजे पिता, पितामह आणि प्रपितामह यांना।

Verse 14

माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही मातामहः प्रमातामहो वृद्धप्रमातामहः

माता, पितामही तसेच प्रपितामही; मातामह, प्रमातामह आणि वृद्ध-प्रमातामह।

Verse 15

तेभ्योन्येभ्य इमान् पिण्डानुद्धाराय ददाम्यहं ॐ नमः सूर्यदेवाय सोमभौमज्ञरूपिणे

त्यां इतरांनाही उद्धारासाठी मी हे पिंड अर्पण करीत आहे। ॐ—सोम, भौम व ज्ञ-स्वरूप सूर्यदेवाला नमस्कार।

Verse 16

जीवशुक्रशनैश्चारिराहुकेतुस्वरूपिणे उत्तरे मानसे स्नाता उद्धरेत्सकलं कुलं

उत्तरे-मानस येथे स्नान करून, जो त्याची बृहस्पति, शुक्र, शनैश्चर, भौम, राहु व केतु-स्वरूप म्हणून उपासना करतो, तो आपल्या संपूर्ण कुलाचा उद्धार करतो।

Verse 17

सूर्यं नत्वा व्रजेन्मौनी नरो दक्षिणमानसं अ , छ , ज च वृद्धप्रमातृकामह इति क , ग , छ , ज च तेभ्यस्तेभ्य इति घ , ज च सोमभौमस्वरूपिणे इति घ स्नात्वेति क सूर्यं दृष्ट्वा इति ङ ततो दक्षिणमानसमिति ग , घ , ज , झ च दक्षिणे मानसे स्नानं करोमि पितृतृप्तये

सूर्याला नमस्कार करून पुरुषाने मौन पाळत दक्षिण मानस-तीर्थाकडे जावे. “वृद्ध, प्रमातृ आणि मातामह यांना” तसेच “त्यांना-त्यांना” आणि “सोम-भौम (चंद्र-मंगळ) स्वरूपाला” या मंत्रांनी स्नान करावे; नंतर “सूर्य पाहून” आणि “त्यानंतर दक्षिण मानस” असे म्हणत संकल्प करावा—“दक्षिण मानसमध्ये पितृतृप्तीसाठी मी स्नान करीत आहे।”

Verse 18

गयायामागतः स्वर्गं यान्तु मे पितरो ऽखिलाः श्राद्धं पिण्डन्ततः कृत्वा सूर्यं नत्वा वदेदिदं

गयेला येऊन श्राद्ध व पिंडदान करून, सूर्याला नमस्कार करून असे म्हणावे—“माझे सर्व पितर स्वर्गास जावोत।”

Verse 19

ॐ नमो भानवे भर्त्रे भवाय भव मे विभो भुक्तिमुक्तिप्रदः सर्वपितॄणां भवभावितः

ॐ भानु—भर्ता—याला नमस्कार। हे प्रभु भव, हे विभो, माझ्यावर प्रसन्न व्हा; आपण भोग व मोक्ष देणारे, तसेच सर्व पितरांचे पालनकर्ते आहात।

Verse 20

कव्यवालानलः सोमो यमश् चैवार्यमा तथा अग्निष्वात्ता वर्हिषद आज्यपाः पितृदेवताः

कव्यवाहानल, सोम, यम आणि आर्यमा; तसेच अग्निष्वात्त, वर्हिषद व आज्यप—हे पितृदेवता आहेत।

Verse 21

आगच्छन्तु महाभागा युष्माभी रक्षितास्त्विह मदीयाः पितरो ये च मातृमातामहादयः

महाभाग्यवान पितर येवोत; तुमच्याद्वारे येथे रक्षित असलेले माझे पितर—माझे पिते आणि मातृपक्षातील मातामह इत्यादी—सर्व येवोत।

Verse 22

तेषां पिण्डप्रदाताहमागतो ऽस्मि गयामिमां उदीच्यां मुण्डपृष्ठस्य देवर्षिगणपूजितं

मी त्यांच्या पिंडदानाचा दाता म्हणून या गयेस आलो आहे—मुण्डपृष्ठाच्या उत्तरेकडील, देवर्षिगणांनी पूजिलेल्या पवित्र स्थानी।

Verse 23

नाम्ना कनखलं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतं सिद्धानां प्रीतिजननैः पापानाञ्च भयङ्करैः

कनखल नावाचे तीर्थ त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे—सिद्धांना प्रीतिदायक आणि पापांस भयङ्कर, म्हणजे पापनाशक आहे।

Verse 24

लेलिहानैर् महानागै रक्ष्यते चैव नित्यशः तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति क्रीडन्ते भुवि मानवाः

ते लेलिहान जिभा असलेल्या महानागांनी नित्य रक्षित आहे. तेथे स्नान केल्याने लोक स्वर्गास जातात, आणि पृथ्वीवर मनुष्य आनंदाने क्रीडा करतात।

Verse 25

फल्गुतीर्थं ततो गच्छेन्महानद्यां स्थितं परं नागाज्जनार्दनात् कूपाद्वटाच्चोत्तरमानसात्

त्यानंतर महानदीत स्थित उत्तम फल्गुतीर्थास जावे—जे नाग, जनार्दन, कूप व वट आणि मानस यांच्याही उत्तरेस आहे।

Verse 26

एतद् गयाशिरः प्रोक्तं फल्गुतीर्थं तदुच्यते मुण्डपृष्ठनागाद्याश् च सारात् सारमथान्तरं

हे ‘गयाशिरः’ असे सांगितले आहे; यालाच ‘फल्गुतीर्थ’ असेही म्हणतात. तसेच मुण्डपृष्ठ, नाग इत्यादी तीर्थेही येथे साराच्या साररूपाने, आणि पुढे अन्य स्थानेही, निरूपित केली आहेत।

Verse 27

करोमि पितृदैवते इति ज भानवे तस्मै इति ङ देवर्षिगणसेवितमिति घ , ज च देवतागणसेवितमिति झ तत्र स्नाता दिवमिति ज फल्गुं गयाशिर इति ख , ङ , छ च यस्मिन् फलति श्रीर्गौर्वा कामधेनुर्जलं मही दृष्टिरम्यादिकं यस्मात् फल्गुतीर्थं न फल्गुवत्

“मी पितृदेवतेसाठी हे करीत आहे” असा संकल्प करून भानु (सूर्य) याला “त्यास” अर्पण करावे. हे तीर्थ देवगण व देवर्षिगणांनी सेविलेले आहे; तेथे स्नान करणारा स्वर्गप्राप्त होतो. फल्गु यास “गयाशिर” असेही म्हणतात. कारण तेथे श्री-समृद्धी फळते, गायी वाढतात, कामधेनूचे फल मिळते, जल व भूमी सुपीक होतात आणि रम्य दर्शनादी प्राप्त होते—म्हणून हे फल्गुतीर्थ; सामान्य अर्थाने ‘फल्गु’सारखे निष्फळ नव्हे।

Verse 28

फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरं एतेन किं न पर्याप्तं नृणां सुकृटकारिणां

फल्गुतीर्थात स्नान करून आणि गदाधर देवाचे दर्शन घेऊन, सुकृत करणाऱ्या मनुष्यांसाठी मग काय अपुरे राहील?

Verse 29

पृथिव्यां यानि तीर्थानि आसमुद्रात्सरांसि च फल्गुतीर्थं गमिष्यन्ति वारमेकं दिने दिने

पृथ्वीवरील सर्व तीर्थे आणि समुद्रापर्यंतची सरोवरे-तळीही, दररोज एकदा फल्गुतीर्थात येऊन एकत्र होतात।

Verse 30

फल्गुतीर्थे तीर्थराजे करोति स्नानमादृतः पितॄणां ब्रह्मलोकाप्त्यै आत्मनो भुक्तिमुक्तये

तीर्थराज फल्गुतीर्थात जो आदराने स्नान करतो, तो पितरांच्या ब्रह्मलोकप्राप्तीसाठी आणि स्वतःच्या भोग व मुक्तीसाठी हे करतो।

Verse 31

स्नात्वा श्राद्धी पिण्डदो ऽथ नमेद्देवं पितामहं कलौ माहेश्वरा लोका अत्र देवी गदाधरः

स्नान करून श्राद्धकर्ता मग पिंडदान करावा आणि देव पितामह (ब्रह्मा) यांना नमस्कार करावा। कलियुगात लोके माहेश्वर (महेश्वराधीन) आहेत; येथे देवी आणि गदाधर (विष्णु)ही पूज्य आहेत।

Verse 32

पितामहो लिङ्गरूपी तन्नमामि महेश्वरं गदाधरं बलं काममनिरुद्धं नरायणं

मी लिंगरूप पितामह (ब्रह्मा), महेश्वर (शिव), गदाधर (विष्णु), बल, काम, अनिरुद्ध आणि नारायण यांना नमस्कार करतो।

Verse 33

ब्रह्मविष्णुनृसिंहाख्यं वराहादिं नमाम्यहं ततो गदाधरं दृष्ट्वा कुलानां शतमुद्धरेत्

मी त्याला नमस्कार करतो जो ब्रह्मा, विष्णु व नृसिंह म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि वराहादी रूपांनी प्रकटतो. पुढे गदाधराचे दर्शन घेतल्याने कुलाच्या शंभर पिढ्यांचा उद्धार होतो।

Verse 34

धर्मारण्यं द्वितीये ऽह्नि मतङ्गस्याश्रमे वरे मतङ्गवाप्यां संस्नाय श्राद्धकृत् पिण्डदो भवेत्

दुसऱ्या दिवशी धर्मारण्यात मतंगांच्या श्रेष्ठ आश्रमात जावे. मतंग-वापीत स्नान करून श्राद्ध करावे; त्यामुळे तो पिंडदान करणारा होतो।

Verse 35

मतङ्गेशं सुद्धेशं नत्वा चेदमुदीरयेत् प्रमाणं देवताः सन्तु लोकपालाश् च साक्षिणः

मतंगेश, शुद्धेश यांना नमस्कार करून असे म्हणावे—“देवता प्रमाण असोत आणि लोकपाल साक्षी असोत.”

Verse 36

मयागत्य मतङ्गे ऽस्मिन् पितॄणां निष्कृतिः कृता स्नानतर्पणश्राद्धादिर्ब्रह्मतीर्थे ऽथ कूपके

मी या मतंग-तीर्थात येऊन पितरांची निष्कृती (प्रायश्चित्त व मुक्ती) केली आहे; आणि ब्रह्मतीर्थात तसेच नंतर कूपकात स्नान, तर्पण, श्राद्ध इत्यादी कर्मे केली आहेत।

Verse 37

अतो देव इति ख , ग , घ , छ च नारायणमिति ख , ग , ङ च श्राद्धदः पिण्डद इति ख मतङ्गेशञ्च सिद्धेशमिति ज ब्रह्मतीर्थेत्रेति ख तत्कूर्पयूपयोर्मध्ये श्राद्धं कुलशतोद्धृतौ महाबोधतुरुं नत्वा धर्मवान् स्वर्गलोकभाक्

त्यानंतर ‘अतो देव…’ आणि ‘नारायणम्…’ असा जप करावा. काही पाठांमध्ये ‘श्राद्धदाता, पिंडदाता’ तसेच मतंगेश, सिद्धेश आणि ब्रह्मतीर्थ यांचे उल्लेखही आढळतात. कूर्प व यूप यांच्या मधोमध श्राद्ध केल्याने कुलाच्या शंभर पिढ्या उद्धरतात; आणि महाबोधी-वृक्षाला नमस्कार करून धर्मवान स्वर्गलोक प्राप्त करतो।

Verse 38

तृतीये ब्रह्मसरसि स्नानं कुर्याद्यतव्रतः स्नानं ब्रह्मसरस्तीर्थे करोमि ब्रह्मभूतये

तिसऱ्या दिवशी/अवसरी व्रतनिष्ठ साधकाने ब्रह्मसरसात स्नान करावे. (असे म्हणत:) ‘ब्रह्मसरस तीर्थी मी ब्रह्मत्व/मोक्षप्राप्तीसाठी स्नान करीत आहे।’

Verse 39

पितॄणां ब्रह्मलोकाय ब्रह्मर्षिगणसेविते तर्पणं श्राद्धकृत् पिण्डं प्रदद्यात्तु प्रसेचनं कुर्याच्च वाजपेयार्थी ब्रह्मयूपप्रदक्षिणं

ब्रह्मलोकप्राप्त—ब्रह्मर्षिगणसेवित—पितरांसाठी श्राद्धकर्ता तर्पण करावा, पिंडदान द्यावे आणि प्रसेचन (शिंपडणे)ही करावे. तसेच वाजपेय यज्ञाचे फळ इच्छिणाऱ्याने ब्रह्म-यूपाची प्रदक्षिणा करावी।

Verse 40

एको मुनिः कुम्भकुशाग्रहस्त आम्रस्य मूले सलिलन्ददाति आम्नाय सिक्ताः पितरश् च तृप्ता एका क्रिया द्व्यर्थकरी प्रसिद्धा

एकटा मुनी, हातात कलश व कुशाग्र घेऊन, आंब्याच्या झाडाच्या मुळाशी जल अर्पण करतो. शास्त्रीय परंपरेने असे ‘सिंचित’ झालेले पितर तृप्त होतात. ही एकच क्रिया द्विगुण फल देणारी म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 41

ब्रह्माणञ्च नमस्कृत्य कुलानां शतमुद्धरेत् फल्गुतीर्थे चतुर्थे ऽह्नि स्नात्वा देवादितर्पणं

ब्रह्माला नमस्कार करून (मनुष्य) आपल्या कुलातील शंभर जणांचा उद्धार करतो. नंतर चौथ्या दिवशी फल्गुतीर्थी स्नान करून देव आदींसाठी तर्पण करावे।

Verse 42

कृत्वा श्राद्धं सपिण्डञ्च गयाशिरसि कारयेत् पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः

श्राद्ध व पिंडदान करून ते गयाशिरावर करावे. गयाक्षेत्र पाच क्रोश विस्ताराचे असून गयाशिर एक क्रोश परिमाणाचे मानले जाते.

Verse 43

तत्र पिण्डप्रदानेन कुलानां शतमुधरेत् मुण्डपृष्ठे पदं न्न्यास्तं महादेवेन धीमता

तेथे पिंडदान केल्याने कुलाच्या शंभर पिढ्या उद्धरतात. मुण्ड पर्वताच्या पाठीवर ते पवित्र पदचिन्ह धीमान महादेवांनी स्थापित केले आहे.

Verse 44

मुण्डपृष्ठे शिरः साक्षाद् गयाशिर उदाहृतं इत्य् अन्तः पाठश्छ पुस्तके नास्ति ब्रह्मसदस्तीर्थे इति घ ब्रह्मशिरस्तीर्थे इति ख तर्पणश्राद्धकृत् पिण्डप्रदश्चापि प्रसेचनमिति ख , छ च तर्पणश्राद्धकृत् पिण्डप्रदश्चाम्रप्रसेचनमिति ग , घ , ङ , ज च साक्षाद् गयाशिरस्तत्र फल्गुतीर्थाश्रमं कृतं

मुण्ड पर्वताच्या पृष्ठ-ढालावर जे ‘शिर’ आहे, तेच प्रत्यक्ष ‘गयाशिर’ म्हणून घोषित केले आहे. तेथे काही पाठांत ‘ब्रह्मसदस्-तीर्थ’ तर काहींमध्ये ‘ब्रह्मशिरस्-तीर्थ’ असे नाव येते. जो तेथे तर्पण, श्राद्ध व पिंडदान करून प्रसेचन (शिंपडणे)ही करतो, तो फल प्राप्त करतो; काही पाठांत ‘आम्र-प्रसेचन’ (आंब्याच्या जल/पानांनी शिंपडणे) असे म्हटले आहे. तेच गयाशिर आहे जिथे फल्गु-तीर्थाचा आश्रम स्थापन आहे.

Verse 45

अमृतं तत्र वहति पितॄणान्दत्तमक्षयं स्नात्वा दशाश्वमेधे तु दृष्ट्वा देवं पितामहं

तेथे (प्रवाह) जणू अमृत वाहतो; पितरांना दिलेले दान अक्षय होते. तेथे स्नान केल्याने दहा अश्वमेध यज्ञांचे पुण्य आणि देव पितामह (ब्रह्मा) यांचे दर्शन मिळते.

Verse 46

रुद्रपादं नरः स्पृष्ट्वा नेह भूयो ऽभिजायते शमीपत्रप्रमाणेन पिण्डं दत्वा गयाशिरे

रुद्रपादाचा स्पर्श केल्याने मनुष्य येथे पुन्हा जन्म घेत नाही. आणि गयाशिरावर शमीपानाएवढा पिंड अर्पण केल्यास तो तेच (मोक्षदायक) फल प्राप्त करतो.

Verse 47

नरकस्था दिवं यान्ति स्वर्गस्था मोक्षमाप्नुयुः पायसेनाथ पिष्टेन शक्तुना चरुणा तथा

नरकस्थ जीव स्वर्गास जातात आणि स्वर्गस्थ जन मोक्ष प्राप्त करतात—पायस, पिष्ट, शक्तु व चरु इत्यादी पवित्र हविर्द्रव्यांच्या अर्पणाने हे फल सिद्ध होते।

Verse 48

पिण्डदानं तण्डुलैश् च गोधूमैस्तिलमिश्रितैः पिण्डं दत्वा रुद्रपदे कुलानां शतमुद्धरेत्

तांदूळ व गहू यांत तीळ मिसळून पिंडदान करावे। रुद्रपदावर पिंड अर्पण केल्यास कुलाच्या शंभर पिढ्यांचा उद्धार होतो।

Verse 49

तथा विष्णुपदे श्राद्धपिण्डदो ह्य् ऋणमुक्तिकृत् पित्रादीनां शतकुलं स्वात्मानं तारयेन्नरः

तसेच विष्णुपदावर श्राद्धाचा पिंड देणारा निश्चयाने ऋणमुक्त होतो. तो पितरांपासून आरंभ करून कुलाच्या शंभर पिढ्यांचा व स्वतःचाही उद्धार करतो।

Verse 50

तथा ब्रह्मपदे श्राद्धी ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् दक्षिणाग्निपदे तद्वद्गार्हपत्यपदे तथा

तसेच ब्रह्मपदावर श्राद्ध करणारा पितरांना ब्रह्मलोकास नेतो. त्याचप्रमाणे दक्षिणाग्निपदावर आणि तसेच गार्हपत्यपदावरही (तेच फल मिळते)।

Verse 51

पदे वाहवनीयस्य श्राद्धी यज्ञफलं लभेत् आवसथ्यस्य चन्द्रस्य सूर्यस्य च गणस्य च

आहवनीय अग्नीच्या पदावर श्राद्ध केल्यास यज्ञफळ मिळते; तसेच आवसथ्यपदावर आणि चंद्र, सूर्य व गण यांच्या पदांवरही (तसेच फल प्राप्त होते)।

Verse 52

अगस्त्यकार्त्तिकेयस्य श्राद्धी तारयते कुलं आदित्यस्य रथं नत्वा कर्णादित्यं नमीन्नरः

जो अगस्त्य व कार्त्तिकेय यांच्या निमित्ताने श्राद्ध करतो, तो आपल्या कुलाचा उद्धार करतो. आणि जो आदित्याच्या (सूर्याच्या) रथाला नमस्कार करून कर्णादित्याला वंदन करतो, तो मनुष्य पुण्यभ्रंशास पात्र होत नाही.

Verse 53

अदः कुलमुक्तिकृदिति ग , ज च पिण्डदो ह्य् अतिमुक्तिकृदिति घ स्वात्मनेति ज ब्रह्मपदे श्राद्धमिति झ वरुणस्याथ चेन्द्रस्येति ङ आवसथ्यस्य चेन्द्रस्येति छ आवसथ्यस्य सेन्द्रस्येति ज रथं दृष्ट्वेति ख , छ च कनकेशपदं नत्वा गयाकेदारकं नमेत् सर्वपापविनिर्मुक्तः पितॄन् ब्रह्मपुरं नयेत्

कनकेशाच्या पवित्र पदचिन्हाला नमस्कार करून गया व केदाराचे वंदन करावे. तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन आपल्या पितरांना ब्रह्मपुरात (ब्रह्मलोकात) नेतो.

Verse 54

विशालो ऽपि गयाशीर्षे पिण्डदो ऽभूच्च पुत्रवान् विशालायां विशालो ऽभूद्राजपुत्रो ऽब्रवीद् द्विजान्

विशालही गयाशीर्ष येथे पिंडदान करून पुत्रवान झाला. आणि विशालानगरीत ‘विशाल’ नावाचा एक राजपुत्र होता; त्याने द्विजांना संबोधिले.

Verse 55

कथं पुत्रादयः स्युर्मे द्विजा ऊचुर्विशालकं गयायां पिण्डदानेन तव सर्वं भविष्यति

“मला पुत्रादी कसे प्राप्त होतील?” असे विचारल्यावर द्विजांनी विशालकास सांगितले: “गयेत पिंडदान केल्याने तुझे सर्व कार्य सिद्ध होईल.”

Verse 56

विशालो ऽपि गयाशीर्षे पितृपिण्डान्ददौ ततः दृष्ट्वाकाशे सितं रक्तं पुरुषांस्तांश् चपृष्टवान्

त्यानंतर विशालनेही गयाशीर्ष येथे पितरांसाठी पिंडदान केले. मग आकाशात श्वेत व रक्तवर्ण पुरुषांना पाहून त्याने त्या पुरुषांना प्रश्न विचारला.

Verse 57

के युयन्तेषु चैवैकः सितः प्रोचे विशालकं अहं सितस्ते जनक इन्द्रलोकं गतः शुभान्

ते विचारत असता सीतेने एकटीने विशालकास सांगितले— “मी सीता आहे; तुझे पिता जनक शुभजनांसह इंद्रलोकास गेले आहेत.”

Verse 58

मम रक्तः पिता पुत्र कृष्णश् चैव पितामहः अब्रवीत् नरकं प्राप्ता त्वया मुक्तीकृता वयं

माझे पिता रक्त, माझा पुत्र, आणि माझे पितामह कृष्ण—ते म्हणाले— “आम्ही नरकात पडलेलो होतो; तुझ्यामुळे आम्हांला मुक्ती मिळाली.”

Verse 59

पिण्डदानाद् ब्रह्मलोकं ब्रजाम इति ते गताः विशालः प्राप्तपुतादी राज्यं कृत्वा हरिं ययौ

“पिंडदानामुळे आम्ही ब्रह्मलोकास जाऊ”—असे म्हणून ते निघून गेले. मग विशालाने पुत्रादि संपत्ती मिळवून राज्य केले आणि शेवटी हरि (विष्णु)कडे गेला.

Verse 60

प्रेतराजः स्वमुक्त्यै च वणिजञ्चेदमब्रवीत् प्रेतैः सर्वैः सहार्तः सन् सुकृतं भुज्यते फलं

प्रेतराजाने स्वतःच्या मुक्तीसाठी त्या वणिकास असे सांगितले— “सर्व प्रेतांसह पीडित असतानाही मनुष्य आपल्या सुकृत कर्मांचे फळ भोगतो.”

Verse 61

श्रवणद्वादशीयोगे कुम्भः सान्नश् च सोदकः दत्तः पुरा स मध्याह्ने जीवनायोपतिष्ठते

द्वादशी तिथीचा श्रवण नक्षत्राशी योग असताना, पका अन्न व पाण्यासह जलकुंभ प्राचीन विधीनुसार दान केल्यास, तो मध्याह्नी जीवनरक्षणासाठी उपयुक्त ठरतो.

Verse 62

धनं गृहीत्वा मे गच्छ गयायां पिण्डदो भव वणिग्धनं गृहीत्वा तु गयायां पिण्डदो ऽभवत्

माझे धन घेऊन गयेला जा आणि तेथे पिंडदान करणारा हो. व्यापाऱ्याचे धन घेऊन तो खरोखर गयेत पिंडदाता झाला.

Verse 63

ददौ गत इति ख , ग , घ , ङ , छ , ज च सार्थश् च सोदक इति छ प्रेतराजः सह प्रेतैर् मुक्तो नीतो हरेः पुरं गयाशीर्षे पिण्डदानादात्मानं स्वपितॄंस् तथा

“त्याने दिले” आणि “तो गेला”—हे ख, ग, घ, ङ, छ, ज इत्यादी व्यंजनांचे उदाहरण सांगितले आहे; “सार्थ” हेही तसेच, आणि छ साठी “सोदक” (जलासहित) म्हटले आहे. गयाशीर्ष येथे पिंडदान केल्याने प्रेतांचा राजा प्रेतांसह मुक्त होऊन हरिच्या पुरात नेला जातो; तसेच कर्ता स्वतःला व आपल्या पितरांनाही तारतो.

Verse 64

पितृवंशे सुता ये च मातृवंशे तथैव च गुरुश्वशुरबन्धूनां ये चान्ये बान्धवा मृताः

पितृवंशातील जे वंशज आहेत आणि तसेच मातृवंशातीलही; तसेच गुरु व सासऱ्याच्या नातलगांपैकी जे, आणि इतर जे कोणतेही मृत बंधुजन आहेत.

Verse 65

ये मे कुले लुप्तपिण्डाः पुत्रदारविवर्जिताः क्रियालोपगता ये च जात्यन्धाः पुङ्गवस् तथा

माझ्या कुळातील ज्यांचे पिंडदान लोपले आहे—जे पुत्र व पत्नीवर्जित आहेत; ज्यांच्या विधी-क्रिया थांबल्या आहेत; तसेच जे जन्मांध आहेत आणि इतर श्रेष्ठ पुरुष पूर्वजही.

Verse 66

विरूपा आमगर्भा ये ज्ञाताज्ञाताः कुले मम तेषां पिण्डो मया दत्तो ह्य् अक्षय्यमुपतिष्ठतां

माझ्या कुळातील जे विरूप आहेत, जे गर्भातच मृत झाले, जे ज्ञात किंवा अज्ञात आहेत—त्यांच्यापर्यंत माझ्याकडून दिलेला हा पिंड अक्षय होऊन पोहोचो.

Verse 67

ये केचित् प्रेतरूपेण तिष्ठन्ति पितरो मम ते सर्वे तृप्तिमायान्तु पिण्डदानेन सर्वदा

माझे जे पितर कोणत्याही प्रकारे प्रेतरूपाने स्थित आहेत, ते सर्व पिंडदानाने सदैव तृप्त होवोत।

Verse 68

पिण्डो देयस्तु सर्वेभ्यः सर्वैर् वै कुलतारकैः आत्मनस्तु तथा देयो ह्य् अक्षयं लोकमिच्छता

पिंड सर्व पितरांना, कुलतारक सर्वांनीच द्यावा; आणि जो अक्षय लोक इच्छितो, त्याने स्वतःसाठीही तसाच अर्पण करावा।

Verse 69

पञ्चमे ऽह्नि गदालोले स्नायान्मन्त्रेण बुद्धिमान् गदाप्रक्षालने तीर्थे गदालोले ऽतिपावने

पाचव्या दिवशी बुद्धिमान पुरुषाने गदालोल येथे, गदाप्रक्षालन नावाच्या अतिपावन तीर्थात, मंत्रोच्चाराने स्नान करावे।

Verse 70

स्नानं करामि संसारगदशान्त्यै जनार्दन नमो ऽक्षयवटायैव अक्षयस्वर्गदायिने

हे जनार्दन! संसाररूपी रोग शांत व्हावा म्हणून मी हे स्नान करीत आहे. अक्षय स्वर्ग देणाऱ्या अक्षयवटाला नमस्कार।

Verse 71

पित्रादीनामक्षयाय सर्वपापक्षयाय च श्राद्धं वटतले कुर्याद् ब्राह्मणानाञ्च भोजनं

पितरादींच्या अक्षय कल्याणासाठी व सर्व पापक्षयासाठी वटवृक्षाखाली श्राद्ध करावे आणि ब्राह्मणांना भोजन द्यावे।

Verse 72

एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता किम्पुनर्बहुभिर्भुक्तैः पितॄणां दत्तमक्षयं

एका ब्राह्मणाला भोजन घातले तरी कोटींना भोजन घातल्यासारखे फळ मिळते; मग अनेकांनी भोजन केल्यास पितरांना दिलेले दान अक्षय होते।

Verse 73

प्रेतराजेत्यादिः, स्वपितॄंस्तथेत्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति शुभकर्मविवर्जिता इति झ पिण्डेनानेनेति ङ वटतटे इति ज गयायामन्नदाता यः पितरस्तेन पुत्रिणः वटं वटेश्वरं नत्वा पूजयेत् प्रपितामहं

गयेत जो अन्नदान करतो तो पितरांचा जणू पुत्र होतो; म्हणून वटवृक्ष व वटेश्वराला नमस्कार करून प्रपितामहाची पूजा करावी।

Verse 74

अक्षयांल्लभते लोकान् कुलानां शतमुद्धरेत् क्रमतो ऽक्रमतो वापि गयायत्रा महाफला

अक्षय लोक प्राप्त होतात आणि कुलाच्या शंभर पिढ्यांचा उद्धार होतो; क्रमाने केले तरी वा अक्रमाने, गयायात्रा महाफळ देणारी आहे।