Adhyaya 114

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नर्मदाश्रीपर्वतादिमाहात्म्यं नाम त्रयोदशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्दशाधिकशततमो ऽध्यायः गयामाहात्म्यम् अग्निर् उवाच गयामाहात्म्यमाख्यास्ये गयातीर्थोत्तमोत्तमं गयासुरस्तपस्तेपे तत्तपस्तापिभिः सुरैः

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील “नर्मदा, श्रीपर्वत इत्यादींचे माहात्म्य” नावाचा ११३वा अध्याय समाप्त झाला. आता ११४वा अध्याय—“गया-माहात्म्य” आरंभ. अग्नि म्हणाले: मी गयाचे माहात्म्य सांगतो; ते तीर्थांमध्ये परम श्रेष्ठ आहे. गयासुराने तप केले; त्या तपाच्या उष्णतेने देव पीडित झाले.

Verse 2

उक्तः क्षीराब्धिगो विष्णुः पालयास्मान् गयासुरात् तथेत्युक्त्वा हरिर्दैत्यं वरं ब्रूहीति चाब्रवीत्

असे सांगितल्यावर क्षीरसागरात वास करणाऱ्या विष्णूस विनंती केली—“गयासुरापासून आमचे रक्षण करा।” “तथास्तु” म्हणत हरिने त्या दैत्याला सांगितले—“वर माग.”

Verse 3

दैत्यो ऽब्रवीत्पवित्रो ऽहं भवेयं सर्वतीर्थतः तथेत्युक्त्वा गतो विष्णुर्दैत्यं दृष्ट्वा न वा हरिं

दैत्य म्हणाला— “मी सर्व तीर्थांच्या योगे पवित्र व्हावे.” ‘तथास्तु’ असे म्हणून विष्णू निघून गेले; दैत्याने पाहिले तरी हरि (विष्णू) दिसला नाही।

Verse 4

गताः शून्या मही स्वर्गे देवा ब्रह्मादयः सुराः सिद्धिमाप्नुयुरिति झ तत्तपस्तापितैर् इति ग , घ , झ च ब्रह्मादयः पुनः इति ख , ग , घ , ङ , छ , ज झ च गता ऊचुर्हरिं देवाः शून्या भूस्त्रिदिवं हरे

जेव्हा पृथ्वी व स्वर्ग रिकामे झाले, तेव्हा ब्रह्मा आदि देव हरिकडे गेले व म्हणाले— “हे हरे, भूमी आणि त्रिदिव शून्य झाले आहे।”

Verse 5

दैत्यस्य दर्शनादेव ब्रह्मणञ्चाब्रवीद्धरिः यागार्थं दैत्यदेहं त्वं प्रार्थय त्रिदशैः सह

दैत्याला पाहताच हरिने ब्रह्माला म्हटले— “यज्ञासाठी तू त्रिदश देवांसह दैत्याचे देह माग।”

Verse 6

तच् छ्रुत्वा ससुरो ब्रह्मा गयासुरमथाब्रवीत् अतिथिः प्रार्थयामि त्वान्देहं यागाय पावनं

हे ऐकून सासरा-रूप ब्रह्मा गयासुराला म्हणाला— “अतिथीप्रमाणे मी तुझ्याकडे विनंती करतो; यज्ञासाठी पावन देह मला दे।”

Verse 7

गयासुरस्तथेत्युक्त्वापतत्तस्य शिरस्यथ यागं चकार चलिते देहि पूर्णाहुतिं विभुः

गयासुर ‘तथास्तु’ म्हणत शिरावर पडला; ते हलल्यावर विभूने यज्ञ केला आणि म्हणाला— “पूर्णाहुती दे.”

Verse 8

पुनर्ब्रह्माब्रवीद्विष्णुं पूर्णकाले ऽसुरो ऽचलत् शिष्णुर्धर्ममथाहूय प्राह देवमयीं शिलाम्

तेव्हा ब्रह्माने पुन्हा विष्णूस म्हटले—“काल पूर्ण होताच असुर पुढे सरकला. मग शिष्णुने धर्माला बोलावून देवमयी शिळेचा उल्लेख केला.”

Verse 9

धारयध्वं सुराः सर्वे यस्यामुपरि सन्तु ते गदाधरो मदीयाथ मूर्तिः स्थास्यति सामरैः

“हे सर्व देवांनो! तुम्ही सर्वांनी हे धारण करा व यावर स्थित रहा; कारण तेथेच माझी गदाधर अशी मूर्ती देवसमूहासह प्रतिष्ठित होईल.”

Verse 10

धर्मः शिलां देवमयीं तच् छ्रुत्वाधारयत् परां या धर्माद्धर्मवत्याञ्च जाता धर्मव्रता सुता

हे ऐकून धर्माने ती परम देवमयी शिळा धारण केली. धर्म व धर्मवती यांच्यापासून ‘धर्मव्रता’ नावाची धर्मव्रत-निष्ठ कन्या उत्पन्न झाली.

Verse 11

मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रस्तामुवाह तपोन्वितां यथा हरिः श्रिया रेमे गौर्या शम्भुस् तथा तया

ब्रह्माचा पुत्र मरीचि याने तपोन्वित त्या कन्येशी विवाह केला. जसा हरि श्रीसह रमतो आणि शंभू गौरीसह, तसाच तोही तिच्यासह आनंदित झाला.

Verse 12

कुशपुष्पाद्यरण्याच्च आनीयातिश्रमान्वितः भुक्त्वा धर्मव्रतां प्राह पादसंवाहनं कुरु

अरण्यातून कुश, पुष्प इत्यादी आणून अतिशय श्रांत होऊन, भोजन केल्यावर त्याने धर्मव्रतेला म्हटले—“माझ्या पायांचे संवाहन (मर्दन) कर.”

Verse 13

विश्रान्तस्य मुनेः पादौ तथेत्युक्त्वा प्रियाकरोत् एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा मुनौ सुप्ते तथागतः

“तथास्तु” असे म्हणत त्याने विश्रांत मुनींच्या चरणांची प्रिय सेवा केली. त्याच वेळी मुनि झोपले असता ब्रह्मा तेथे आले.

Verse 14

धर्मव्रताचिन्तयञ्च किं ब्रह्माणं समर्चये पादसंवाहनं कुर्वे ब्रह्मा पूज्यो गुरोर्गुरुः

धर्मव्रताचा विचार करून ती म्हणाली—मी ब्रह्माची औपचारिक अर्घ्य-उपहारांनी पूजा का करू? मी तर पादसंवाहनच करीन; कारण ब्रह्मा गुरूंचाही गुरु, पूज्य आहे.

Verse 15

आहुतिमिति ख , छ , ज च देहमयीमिति ग , छ , ज च तपश्चितामिति झ समानीय श्रमान्वित इति ज सुप्ते समागत इति घ , ङ , ज , झ च धर्मव्रतेत्यादिः, गुरोर्गुरुरित्यन्तः पाठः छ पुस्तके नास्ति विचिन्त्य पूजयामास ब्रह्माणं चार्हणादिभिः मरीचिस्तामपश्यत् स शशापोक्तिव्यतिक्रमात्

‘आहुति’—ख, छ, ज हस्तलिखितांत; ‘देहमयी’—ग, छ, ज मध्ये; ‘तपश्चिता’—झ मध्ये; ‘समानीय, श्रमान्वित’—ज मध्ये; ‘सुप्ते समागत’—घ, ङ, ज, झ मध्ये. ‘धर्मव्रते…गुरोर्गुरुः’ हा भाग छ हस्तलिखितात नाही. नंतर विचार करून त्याने अर्हण इत्यादी विधींनी ब्रह्माची पूजा केली; मरीचीने तिला/त्याला पाहिले आणि वचनभंगामुळे शाप दिला.

Verse 16

शिला भविष्यसि क्रोधाद्धर्मव्रताब्रवीच्च तं पादाभ्यङ्गं परित्यज्य त्वद्गुरुः पूजितो मया

धर्मव्रता म्हणाली—“क्रोधामुळे तू शिळा होशील.” मग तिने पादाभ्यंग सोडून म्हटले—“तुझा गुरु मी पूजिला आहे.”

Verse 17

अदोषाहं यतस्त्वं हि शापं प्राप्स्यसि शङ्करात् धर्मव्रता पृथक् शापं धारयित्वाग्रिमध्यगात्

मी दोषी नाही; कारण तुला शंकराकडून शाप मिळेल. धर्मव्रताने शाप वेगळा धारण करून मग अग्नीच्या मध्यभागी/समोर गेली.

Verse 18

तपश् चचार वर्षाणां सहस्राण्ययुतानि च ततो विष्ण्वादयो देवा वरं ब्रूहीति चाब्रुवन्

त्याने हजारो व अयुतो वर्षे तप आचरले; मग विष्णू आदी देव म्हणाले—“वर सांग, वर माग।”

Verse 19

धर्मव्रताब्रवीद्देवान् शापन्निर्वर्तयन्तु मे देवा ऊचुः दत्तो मरीचिना शापो भविष्यति न चान्यथा

धर्मव्रता देवांना म्हणाली—“माझा शाप पूर्ण होऊ द्या।” देव म्हणाले—“मरीचिने दिलेला शाप नक्कीच फळेल; अन्यथा नाही।”

Verse 20

शिला पवित्रा देवाङ्घ्रिलक्षिता त्वं भविष्यसि देवव्रता देवशिला सर्वदेवादिरूपिणी

हे शिले, तू पवित्र होशील—देवांच्या पावलांच्या चिन्हांनी अंकित; हे देवव्रता, हे देवशिला, सर्व देवांच्या आदिरूपांना धारण करणारी।

Verse 21

सर्वदेवमयी पुण्या निश् चलायारसुस्य हि देवव्रतोवाच यदि तुष्टास्थ मे सर्वे मयि तिष्ठन्तु सर्वदा

ती पुण्यस्वरूप, सर्वदेवमयी व निश्चल आहे. देवव्रत म्हणाला—“जर तुम्ही सर्व माझ्यावर संतुष्ट असाल, तर सदैव माझ्यात वास करा।”

Verse 22

ब्रह्मा विष्णुश् च रुद्राद्या गौरीलक्ष्मीमुखाः सुराः अग्निर् उवाच देवव्रतावचः श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा दिवङ्गताः

अग्नि म्हणाला—ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र आदी देव आणि गौरी-लक्ष्मी आदी देव्या, देवव्रताचे वचन ऐकून “तथास्तु” म्हणत स्वर्गास गेले।

Verse 23

सा धर्मणासुरस्यास्य धृता देवमयी शिला सशिलश् चलितो दैत्यः स्थिता रुद्रादयस्ततः

धर्माने या असुरासाठी ती देवमयी शिला धारण केली; शिलेसह दैत्य हालचाल करू लागला. तेव्हा रुद्र इत्यादी देव तेथे उपस्थित राहिले।

Verse 24

सदेवश् चलितो दैत्यस्ततो देवैः प्रसादितः क्षीराब्धिगो हरिः प्रादात् स्वमूर्तिं श्रीगदाधरं

मग दैत्य सहचर देवांसह चलित झाला; नंतर देवांनी प्रसन्न केल्यावर क्षीरसागरनिवासी हरिने आपलीच प्रकट मूर्ती—श्रीगदाधर—प्रदान केली।

Verse 25

गच्छन्तु भोः स्वयं यास्यं मूर्त्या वै देवगम्यया ज पवित्रा देवानां वन्दिता त्वमिति घ सर्वतीर्थमयी इति घ , झ च तदा देवैर् इति ज गच्छेत्युक्त्वा स्वयं गच्छेदिति झ गच्छन्तूक्त्वा स्वयं यास्ये इति ख , छ च मूर्त्या देवैकगम्यया इति घ , ङ च स्थितो गदाधरो देवो व्यक्ताव्यक्तोभयात्मकः

“हो, तुम्ही जा!” असे म्हणत तो स्वतः देवांना सुलभ अशा मूर्तीने प्रस्थान करतो. त्याला ‘देवांनी वंदिलेला, पवित्र करणारा’ आणि ‘सर्व तीर्थमय’ असे संबोधले जाते. मग ‘जा’ असे सांगून तो स्वतःही जातो. तेथे गदा धारण करणारा देव स्थित आहे; त्याचे स्वरूप व्यक्त व अव्यक्त—दोन्ही आहे।

Verse 26

निश् चलार्थं स्वयं देवः स्थित आदिगदाधरः गदो नामासुरो दैत्यः स हतो विष्णुना पुरा

स्थैर्यासाठी स्वयं देव आदिगदाधर रूपाने स्थित झाला. ‘गद’ नावाचा दैत्य-असुर विष्णूने पूर्वी मारला होता.

Verse 27

तदस्थिनिर्मिता चाद्या गदा या विश्वकर्मणा आद्यया गदया हेतिप्रमुखा राक्षसा हताः

त्याच्या अस्थींमधून विश्वकर्म्याने जी आद्य गदा निर्माण केली, तीच प्रथम गदा मानली गेली; त्या मूळ गदेने हेति इत्यादी प्रमुख राक्षस मारले गेले।

Verse 28

गदाधरेण विधिवत् तस्मादादिगधाधरः देवमय्यां शिलायां च स्थिते चादिगदाधरे

म्हणून विधिपूर्वक गदाधराची प्रतिष्ठापना झाल्यावर तोच आदिगदाधर देवमयी पवित्र शिळेतही अधिष्ठित राहतो; तेथेच तो प्रतिष्ठित मानला जातो।

Verse 29

गयासुरे निश् चलेय ब्रह्मा पूर्णाहुतिं ददौ गयासुरो ऽब्रवीद्देवान् किमर्थं वञ्चितो ह्य् अहं

गयासुर निश्चल राहिला तेव्हा ब्रह्म्याने पूर्णाहुती दिली. मग गयासुर देवांना म्हणाला—“मला कोणत्या कारणाने फसविले?”

Verse 30

विष्णोर्वचनमात्रेण किन्नस्यान्निश् चलोह्यहं आक्रान्तो यद्यहं देवा दातुमर्हत मे वरं

विष्णूच्या केवळ वचनाने मी निश्चल का होऊ नये? हे देवांनो, जर मी पराभूत झालो असेन तर मला माझा वर द्यावा।

Verse 31

देवा ऊचुः तीर्थस्य करणे यत् त्वमस्माभिर् निश् चलीकृतः विष्णोः शम्भोर्ब्रह्मणश् च क्षेत्रं तव भविष्यति

देव म्हणाले—“तीर्थ निर्माणासाठी आम्ही तुला निश्चल केले आहे; म्हणून हे स्थान तुझे क्षेत्र होईल, आणि ते विष्णू, शंभू व ब्रह्मा यांच्याशीही संबंधित पवित्र धाम ठरेल।”

Verse 32

प्रसिद्धं सर्वतीर्थेभ्यः पित्रादेर्ब्रह्मलोकदं इत्युक्त्वा ते स्थिता देवा देव्यस्तीर्थादयः स्थिताः

“हे सर्व तीर्थांपेक्षा प्रसिद्ध आहे; पितरांदींना हे ब्रह्मलोकप्राप्ती देते”—असे सांगून ते देव तेथेच स्थिर राहिले; तसेच देव्या व तीर्थादि पवित्र शक्तीही तेथेच प्रतिष्ठित राहिल्या।

Verse 33

यागं कृत्वा ददौ ब्रह्मा ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां तदा पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं पञ्चाशत् पञ्च चार्पयेत्

याग पूर्ण करून ब्रह्म्याने तेव्हा ऋत्विजांना दक्षिणा दिली. दक्षिणा म्हणून पाच क्रोश-विस्ताराचे गया-क्षेत्र आणि पन्नास व पाच—म्हणजे पंचावन्न—द्रव्य/नाणी अर्पण करावीत.

Verse 34

ग्रामान् स्वर्णगिरीन् कृत्वा नदीर्दुग्धमधुश्रवाः सरोवराणि दध्याज्यैर् बहूनन्नादिपर्वतान्

पुण्य-संकल्प/विधीने त्याने गावे व सुवर्ण-पर्वत घडविले; दूध व मध वाहणाऱ्या नद्या, दही व तुपाने भरलेली सरोवरे, आणि अन्नादींचे अनेक पर्वत (कल्पिले)।

Verse 35

मादादिगदाधर इत्य् अन्तः पाठो ज पुस्तके नास्ति शिलायान्तु इति ज वाञ्छितो ह्य् अहमिति ख , छ च दातुमर्हथेति ङ तीर्थस्य कारणायेति घ , झ च ग्रामान् पुण्यगिरीनिति ङ दध्याद्यैर् बहूनन्नादिपर्वतानिति ज कामधेनुं कल्पतरुं स्वर्णरूप्यगृहाणि च न याचयन्तु विप्रेन्द्रा अल्पानुक्त्वा ददौ प्रभुः

प्रभूंनी थोडेसे बोलून कामधेनू, कल्पतरू आणि सुवर्ण-रौप्यगृहे प्रदान केली; आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी काहीही मागितले नाही।

Verse 36

धर्मयागे प्रलोभात्तु प्रतिगृह्य धनादिकं स्थिता यदा गयायान्ते शप्ताते ब्रह्मणा तदा

परंतु धर्मयज्ञात लोभाने धनादी स्वीकारून जर त्याच अवस्थेत गयेस गेले, तर त्या वेळी ब्रह्म्याने त्यांना शाप दिला जातो।

Verse 37

विद्याविवर्जिता यूयं तृष्णायुक्ता भविष्यथ दुग्धादिवर्जिता नद्यः शैलाः पाषाणरूपिणः

तुम्ही विद्याहीन आणि तृष्णायुक्त व्हाल. नद्या दूधादीपासून वंचित होतील आणि पर्वत दगडरूप होतील.

Verse 38

ब्रह्माणं ब्राह्मणश्चोचुर् नष्टं शापेन शाखिलं जीवनाय प्रसादन्नः कुरु विप्रांश् च सो ऽब्रवीत्

ब्राह्मणांनी ब्रह्मदेवांना म्हटले— “शापामुळे हे सर्व नष्ट झाले आहे. कृपा करून आमच्यासाठी याला पुन्हा जीवन द्या.” तेव्हा त्यांनी विप्रांना उत्तर दिले.

Verse 39

तीर्थोपजीविका यूयं सचन्द्रार्कं भविष्यथ ये युष्मान् पूजयिष्यन्ति गयायामागता नराः

तुम्ही जे तीर्थसेवेवर उपजीविका करता, चंद्र-सूर्य असेपर्यंत टिकाल; आणि जे नर गया येथे येऊन तुमची पूजा करतील, त्यांनाही दीर्घकालीन पुण्यफल मिळेल.

Verse 40

हव्यकव्यैर् धनैः श्रद्धैस्तेषां कुलशतं व्रजेत् नरकात् स्वर्गलोकाय स्वर्गलोकात् पराङ्गतिं

हव्य-कव्य अर्पण, धनदान आणि श्रद्धेने केलेल्या कर्मांनी त्या कुलाच्या शंभर पिढ्या नरकातून स्वर्गलोकात नेल्या जातात, आणि स्वर्गातूनही परे परम गती प्राप्त करतात.

Verse 41

गयोपि चाकरोद्यागं बह्वन्नं बहुदक्षिणं गया पुरी तेन नाम्ना पाण्डवा ईजिरे हरिं

गयानेही बह्वन्न व बहुदक्षिणा असलेला यज्ञ केला; त्याच्या नावावरून ती नगरी ‘गया’ म्हणून प्रसिद्ध झाली. तेथे पांडवांनी हरि (विष्णू) यांची पूजा केली.