Adhyaya 113
Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmyaAdhyaya 1137 Verses

Adhyaya 113

Narmadā-ādi-māhātmya (The Greatness of the Narmadā and Other Tīrthas)

या तीर्थ-माहात्म्यात भगवान अग्नी नर्मदेला परम पावन मानून तिच्या असंख्य तीर्थांची व्यापकता व समृद्धी सांगतात. गंगेचे दर्शन होताच तत्काळ शुद्धी, तर नर्मदेच्या जलस्पर्श/स्नानाने पावित्र्य—या तुलनेत पुण्यप्राप्तीचे वेगवेगळे मार्ग स्पष्ट होतात. पुढे अमरकंटक प्रदेशात पर्वताभोवतीची अनेक तीर्थे, श्रीपर्वत आणि कावेरीच्या शुभ संगमाचे वर्णन येते. श्रीपर्वताच्या पावित्र्याची कारणकथा अशी की गौरीने तेथे तप केले, अध्यात्माचा वर मिळवला आणि त्या स्थळाला ते नाव प्रसिद्ध झाले. शेवटी येथे दान, तप, जप व श्राद्ध केल्यास अक्षय फल मिळते; या तीर्थी देहांत झाल्यास शिवलोकप्राप्ती होते, आणि हर-देवींची सान्निध्य व क्रीडा येथे वर्णिली आहे.

Shlokas

Verse 1

ं गुह्यमिति ख महाबलमिति क भूमिचण्डेश्वरमिति ग तथान्यथेति झ द्वयोर्मध्ये इति ख यद्वत् स्याद्भुक्तिमुक्तिदमिति ङ अथ त्रयोदशाधिकशततमो ऽध्यायः नर्मदादिमाहात्म्यम् अग्निर् उवाच नर्मदादिकमाहात्म्यं वक्ष्येहं नर्मदां परां सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनाद्वारि नार्मदं

[पाठांतर] ‘गुह्यम्’ (ख), ‘महाबलम्’ (क), ‘भूमि-चण्डेश्वरम्’ (ग), ‘तथान्यथा’ (झ), ‘द्वयोर्मध्ये’ (ख), आणि ‘यद्वत् स्यात्—भुक्तिमुक्तिदम्’ (ङ) असे पाठभेद आहेत। आता एकशे तेरावा अध्याय—‘नर्मदा इत्यादींचे माहात्म्य’। अग्नि म्हणाले: येथे मी नर्मदा व इतर तीर्थांचे माहात्म्य सांगतो। नर्मदा परमा आहे; गंगा दर्शनमात्राने तत्क्षणी पवित्र करते, आणि नर्मदेचे जल स्पर्श/स्नानाने शुद्ध करते।

Verse 2

विस्तराद्योजनशतं योजनद्वयमायता षष्टिस्तीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस् तथापराः

तिचा विस्तार शंभर योजन आणि आयाम दोन योजन आहे; तेथे साठ हजार तीर्थे आहेत, आणि त्याव्यतिरिक्त साठ कोटीही आहेत।

Verse 3

पर्वतस्य समन्तात्तु तिष्ठन्त्यमरकण्टके कावेरीसङ्गमं पुण्यं श्रीपर्वतमतः शृणु

त्या पर्वताच्या सर्व बाजूंनी ती अमरकंटक येथे स्थित आहेत। म्हणून आता श्रीपर्वत आणि कावेरीच्या पवित्र संगमाविषयी ऐक।

Verse 4

गौरी श्रीरूपिणी तेपे तपस्तामब्रवीद्धरिः अवाप्स्यसि त्वमध्यात्म्यं नाम्ना श्रीपर्वतस्तव

श्रीरूपिणी गौरीने तप केले. तेव्हा हरिने तिला म्हटले: “तू अध्यात्मसिद्धी प्राप्त करशील, आणि तुझे नाव ‘श्रीपर्वत’ असे होईल.”

Verse 5

समन्ताद्योजनशतं महापुण्यं भविष्यति अत्र दानन्तपो जप्यं श्राद्धं सर्वमथाक्षयं

चहूबाजूंनी शंभर योजनांपर्यंत महापुण्य उत्पन्न होते. येथे दान, तप, जप आणि श्राद्ध—सर्वांचे फळ निश्चयाने अक्षय होते.

Verse 6

नर्मदापरमिति झ निर्यान्त्यमरकण्टके इति झ तपस्तामब्रवीद्धर इति ग अत्र दानं तथा जप्यमिति झ सर्वमथाक्षरमिति ख , छ च मरणं शिवलोकाय सर्वदं तीर्थमुत्तमं हरो ऽत्र क्रीडते देव्या हिरण्यकशिपुस् तथा

येथे पाठ आहे—“नर्मदा परमा” आणि “अमरकण्टक येथे धन्यजन प्रस्थान करतात।” दुसऱ्या पाठात—“हर म्हणाला: तप कर।” येथे दान व जप करावेत. हे उत्तम तीर्थ सर्वदायक आहे; येथे मरण शिवलोकप्राप्ती घडवते. येथे देवीसह हर क्रीडा करतो; हिरण्यकशिपूबाबतही तसेच म्हटले आहे.

Verse 7

तपस्तप्त्वा बली चाभून्मुनयः सिद्धिमाप्नुवन्

तप करून ते बलवान झाले; मुनिंनी सिद्धी प्राप्त केली.

Frequently Asked Questions

The chapter contrasts purification modes: the Gaṅgā purifies immediately by darśana (sight), while the Narmadā’s water is emphasized as purifying through contact/immersion.

Śrīparvata’s sanctity is grounded in Gaurī’s tapas and the boon of adhyātma bestowed by Hari, and the text further claims that rites performed in its sphere yield akṣaya (inexhaustible) results.

Dāna (charity), tapas (austerity), japa (recitation), and śrāddha rites are stated to produce inexhaustible merit when performed there.

The chapter states that death at this excellent tīrtha leads to Śivaloka (Śiva’s world), framing sacred geography as directly linked to liberation-oriented destiny.