Adhyaya 110
गङ्गामाहात्म्यं (The Greatness of the Gaṅgā)
तीर्थमाहात्म्याच्या प्रवाहात भगवान् अग्नी सर्वसाधारण तीर्थ-प्रशंसेहून पुढे जाऊन गंगेला पवित्र भूगोलातील परम शुद्धिकारिणी म्हणून वर्णित करतात. ज्या ज्या भूमीतून गंगा वाहते ती भूमी स्वयंसिद्ध पावन होते—भूगोलही धर्माचे साधन ठरतो. गंगा ही जीवांची सर्वोच्च ‘गती’ व आश्रय आहे; नित्यपूजनाने ती पूर्वज आणि वंशज—दोन्ही कुलांचा उद्धार करते. गंगा-दर्शन, स्पर्श, जलपान व स्तुतीपाठ अशी सोपी भक्तिकर्मे महाफलदायी असून दीर्घ तपश्चर्येपेक्षाही श्रेष्ठ मानली आहेत; एक महिना तीरावर भक्तीने राहणे सर्व यज्ञांच्या फळास तुल्य सांगितले आहे. अस्थि-अवशेष गंगेत राहतील तोवर स्वर्गवास निश्चित—अंत्येष्टी-श्राद्धाचे महत्त्व अधोरेखित होते. शेवटी कृपेची सर्वसुलभता दर्शवून अंध इत्यादी बाधित जनही गंगातीर्थाने देवतुल्य होऊन भुक्ती व मुक्ती प्राप्त करतात असे प्रतिपादन आहे.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे तीर्थयात्रा माहात्म्यं नाम नवाधिकशततमो ऽध्यायः अथ दशाधिकशततमो ऽध्यायः गङामाहात्म्यं अग्निर् उवाच गङामाहात्म्यमाख्यास्ये सेव्या सा भुक्तिमुक्तिदा येषां मध्ये याति गङ्गा ते देशा पावना वराः
अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील ‘तीर्थयात्रा-माहात्म्य’ नावाचा १०९वा अध्याय समाप्त झाला. आता ११०वा अध्याय ‘गंगा-माहात्म्य’ आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—मी गंगेचे माहात्म्य सांगतो; ती सेवनीय असून भोग व मोक्ष देणारी आहे. ज्या देशांच्या मध्यातून गंगा वाहते ते देश श्रेष्ठ व पावन आहेत।
Verse 2
ह अग्निर् उवाच माहात्म्यं सर्वतीर्थानामित्यादिः, नैमिषं परमन्तीर्थं भुक्तिमुक्तिप्रदायकं इत्य् आग्नेये महापुराणे तीर्थयात्रामाहात्म्यमित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति गतिर्गङ्गा तु भूतानां गतिमन्वेषतांअप्_११०००२अब् सदा गङ्गा तारयते चोभौ वंशौ नित्यं हि सेविता
अग्नी म्हणाला— “सर्व तीर्थांचे माहात्म्य” इत्यादी; “नैमिष हे परम तीर्थ असून भोग व मोक्ष देणारे आहे।” (आग्नेय महापुराणात ‘तीर्थयात्रा-माहात्म्य’ येथे संपणारा पाठ ‘झ’ हस्तलिखितात आढळत नाही.) परम गती शोधणाऱ्या प्राण्यांसाठी गंगा हीच आश्रय-मार्ग आहे. नित्य सेविलेली गंगा पितरांचा व संततीचा—दोन्ही वंशांचा—सतत उद्धार करते.
Verse 3
चान्द्रायणसहस्राच्च गङ्गाम्भःपानमुत्तमं गङां मासन्तु संसेव्य सर्वयज्ञफलं लभेत्
हजार चान्द्रायण व्रतांपेक्षाही गंगाजलपान सर्वोत्तम आहे. एक महिना श्रद्धेने गंगेची सेवा-आश्रय केल्यास सर्व यज्ञांचे फळ मिळते.
Verse 4
सकलाघहरी देवी स्वर्गलोकप्रदायिनी यावदस्थि च गङ्गायां तावत् स्वर्गे स तिष्ठति
देवी गंगा सर्व पापांचा नाश करणारी व स्वर्गलोक देणारी आहे. ज्या काळापर्यंत कोणाची अस्थी गंगेत राहते, त्या काळापर्यंत तो स्वर्गात वास करतो.
Verse 5
अन्धादयस्तु तां सेव्य देवैर् गच्छन्ति तुल्यतां गङ्गातीर्थसमुद्भूतमृद्धारी सो ऽघहार्कवत्
आंधळे इत्यादीही त्या गंगातीर्थाची सेवा केल्यास—ज्याचा देवही सन्मान करतात—त्यांच्याशी तुल्य पद प्राप्त करतात. गंगातीर्थातून उत्पन्न हे समृद्धिदायक व पापहर आहे—सूर्यासारखे (अंधार नाश करणारे)।
Verse 6
दर्शनात् स्पर्शनात् पानात्तथा गङ्गेतिकीर्तनात् पुनाति पुण्यपुरुषान् शतशीथ सहस्रशः
गंगेचे दर्शन, स्पर्श, जलपान तसेच ‘गंगा’ असे कीर्तन-उच्चार केल्याने ती पुण्यपुरुषांना—शेकडो व हजारो—पुन्हा पुन्हा पवित्र करते.
Frequently Asked Questions
Darśana (seeing), sparśana (touching), pāna (drinking), and kīrtana (reciting/singing her praises) are explicitly listed as purifying acts.
It presents the Gaṅgā as both bhukti-mukti-dā (bestower of worldly enjoyment and liberation), where accessible devotional actions yield both material auspiciousness and ultimate spiritual release.
It states that the Gaṅgā, when continually worshipped, delivers both lines of ancestry—forefathers and descendants—highlighting intergenerational merit.
Yes. It notes that a concluding reading ending with “tīrtha-yātrā-māhātmyam” is not found in the ‘Jha’ manuscript, indicating a textual variant.