Adhyaya 109

Verse 1

अथ नवाधिकशततमो ऽध्यायः तीर्थमाहात्म्यं अग्निर् उवाच माहात्म्यं सर्वतीर्थानां वक्ष्ये यद्भक्तिमुक्तिदं यस्य हस्तौ च पादौ च मनश् चैव सुसंयतं

आता एकशे नववा अध्याय—तीर्थमाहात्म्य. अग्नि म्हणाले—मी सर्व तीर्थांची महिमा सांगतो; ती भक्ति व मोक्ष देणारी आहे, ज्याचे हात, पाय आणि मन उत्तम रीतीने संयमित आहेत.

Verse 2

विद्या तपश् च कीर्तिश् च स तीर्थफलमश्नुते स्वसंयतमिति घ प्रतिग्राहादुपावृत्तो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः

विद्या, तप आणि कीर्ती—तो तीर्थयात्रेचे फळ प्राप्त करतो. तो स्वसंयमी असावा; प्रतिग्रह (दान स्वीकारणे) टाळणारा, अल्पाहारी आणि इंद्रियजयी असावा.

Verse 3

निष्पपस्तीर्थयात्री तु सर्वयज्ञफलं लभेत् अनुपोष्य त्रिरात्रीणि तीर्थान्यनभिगम्य च

निष्पाप तीर्थयात्री सर्व यज्ञांचे फळ प्राप्त करतो. तसेच तीन रात्री उपवास करून, इतर तीर्थांना न जाता, तो तेच फळ मिळवतो.

Verse 4

अदत्वा काञ्चनं गाश् च दरिद्रो नाम जायते तीर्थाभिओगमने तत् स्याद्यद्यज्ञेनाप्यते फलं

सुवर्ण व गायी दान न केल्यास मनुष्य ‘दरिद्र’ म्हणून ओळखला जातो. परंतु तीर्थाभिगमनाने तोच फळ मिळते, जे यज्ञानेही प्राप्त होते.

Verse 5

पुष्करं परमं तीर्थं सान्निध्यं हि त्रिसन्ध्यकं दशकोटिसहस्राणि तीर्थानां विप्र पुष्करे

पुष्कर हे परम तीर्थ आहे; तेथे त्रिसंध्येला (प्रातः, मध्यान्ह, सायं) विशेष सान्निध्य असते. हे विप्र, पुष्करात तीर्थांचे दशकोटि सहस्र महात्म्य नांदते.

Verse 6

ब्रह्मा सह सुरैर् आस्ते मुनयः सर्वमिच्छवः देवाः प्राप्ताः सिद्धिमत्र स्नाताः पितृसुरार्चकाः

येथे ब्रह्मा देवांसह वास करतात; सर्व सिद्धीची इच्छा करणारे मुनीही येथे राहतात. येथे देवगण सिद्धी प्राप्त करतात; आणि येथे स्नान करणारे पितृ-देवांचे उपासक कृतार्थ होतात.

Verse 7

अश्वमेधफलं प्राप्य ब्रह्मलोकं प्रयान्ति ते कार्त्तिक्यामन्नदानाच्च निर्मलो ब्रह्मलोकभाक्

अश्वमेधयज्ञासमान पुण्य मिळवून ते ब्रह्मलोकास जातात. तसेच कार्त्तिक महिन्यात अन्नदान केल्याने मनुष्य निर्मळ होऊन ब्रह्मलोकाचा भागीदार होतो.

Verse 8

पुष्करे दुष्करं गन्तुं पुष्करे दुष्करं तपः दुष्करं पुष्करे दानं वस्तुं चैव सुदुष्करं

पुष्करास जाणे कठीण; पुष्करात तप करणे कठीण. पुष्करात दान करणे कठीण, आणि तेथे वास करणे तर अतिशय कठीण आहे.

Verse 9

तत्र वासाज्जपच्छ्राद्धात् कुलानां शतमुद्धरेत् जम्बुमार्गं च तत्रैव तीर्थन्तण्डुलिकाश्रमं

तेथे वास करून तसेच जप व श्राद्ध केल्याने मनुष्य शंभर कुलांचा उद्धार करतो. तेथेच जम्बुमार्ग आणि तण्डुलिकाश्रम नावाचे तीर्थ आहे.

Verse 10

कर्णाश्रमं कोटितीर्थं नर्मदा चार्वुदं परं तीर्थञ्चर्मण्वती सिन्धुः सोमनाथः प्रभासकं

कर्णाश्रम, कोटितीर्थ, नर्मदा, परम पवित्र आर्वुद, चर्मण्वतीचे तीर्थ, सिन्धु, सोमनाथ आणि प्रभास—ही स्मरणीय तीर्थस्थाने आहेत.

Verse 11

सरस्वत्यब्धिसङ्गश् च सागरन्तीर्थमुत्तमं येति ख , ग , छ च अश्वमेधफलं चाप्येति घ ब्रह्मलोककमिति ख , ग , ङ , छ च दुष्करं गन्तुमिति ख वस्तुं तत्र सुदुष्करमिति ज कण्वाश्रममिति घ सरस्वत्यब्धिसञ्ज्ञयेति ग , घ , ज च पिण्डारकं द्वारका च गोमती सर्वसिद्धिदा

सरस्वतीचा समुद्राशी संगम जिथे होतो, तेथे ‘सागर’ नावाचे उत्तम तीर्थ आहे. तेथे गेल्यास अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते आणि ब्रह्मलोकाची प्राप्ती होते. तेथे जाणे कठीण आहे आणि तेथे वास करणेही अत्यंत कठीण आहे. हे स्थान ‘कण्वाश्रम’ तसेच ‘सरस्वती–समुद्र-संगम’ म्हणूनही प्रसिद्ध आहे. पिंडारक, द्वारका आणि गोमती (नदी) सर्वसिद्धी देणारे आहेत.

Verse 12

भूमितीर्थं ब्रह्मतुङ्गं तीर्थं पञ्चनदं परं भीमतीर्थं गिरीन्द्रञ्च देविका पापनाशिनी

भूमितीर्थ, ब्रह्मतुंग, पंचनदाचे परम तीर्थ, भीमतीर्थ, गिरींद्र आणि पाप नाश करणारी देविका—ही सर्व पुण्यस्थाने स्मरणीय आहेत.

Verse 13

तीर्थं विनशनं पुण्यं नागोद्भेदमघार्दनं तीर्थं कुमारकोटिश् च सर्वदानीरितानि च

‘विनशन’ नावाचे तीर्थ पुण्यकारक आहे; ‘नागोद्भेद’ तसेच पाप नाश करणारे ‘अघार्दन’ तीर्थही (पवित्र आहेत); आणि ‘कुमारकोटी’ नावाचे तीर्थही. ही सर्व ‘सर्वदान’ म्हणून सांगितली आहेत, म्हणजे सर्व दानांचे फळ देणारी.

Verse 14

कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहं य एवं सततं ब्रूयात्सो ऽमलः प्राप्नुयाद्दिवं

“मी कुरुक्षेत्राला जाईन; मी कुरुक्षेत्रात वास करतो”—जो असे सतत म्हणतो, तो मलिनता दूर होऊन स्वर्गप्राप्ती करतो.

Verse 15

तत्र विष्ण्वादयो देवास्तत्र वासाद्धरिं व्रजेत् सरस्वत्यां सन्निहित्यां स्नानकृद्ब्रह्मलोकभाक्

तेथे विष्णू आदी देव वास करतात; तेथे वास केल्याने हरि प्राप्त होतो. आणि सरस्वती (देवी/नदी) तेथे सन्निहित असताना जो स्नान करतो, तो ब्रह्मलोकाचा भागीदार होतो.

Verse 16

पांशवोपि कुरुक्षेत्रे नयन्ति परमां गतिं धर्मतीर्थं सुवर्णाख्यं गङ्गाद्वारमनुत्तमं

कुरुक्षेत्री तर धुळीचे कणसुद्धा परम गतीकडे नेतात. तेथे ‘सुवर्ण’ नावाचे धर्मतीर्थ आणि अनुपम ‘गंगाद्वार’ प्रसिद्ध आहे.

Verse 17

तीर्थं कणखलं पुण्यं भद्रकर्णह्रदन्तथा गङ्गासस्वतीसङ्गं ब्रह्मावर्तमघार्दनं

कणखल नावाचे पुण्य तीर्थ, तसेच भद्रकर्ण ह्रद; गंगा-सरस्वतीचा संगम आणि ब्रह्मावर्त—हे सर्व पापांचा नाश करणारे आहेत.

Verse 18

भृगुतुङ्गञ्च कुब्जाम्रं गङ्गोद्भेदमघान्तकं वाराणसी वरन्तीर्थमविमुक्तमनुत्तमं

भृगुतुंग, कुब्जाम्र, गंगोद्भेद आणि अघान्तक; तसेच वाराणसी हे श्रेष्ठ तीर्थ आणि अनुपम अविमुक्त क्षेत्र—यांचे स्मरण/पठण करावे.

Verse 19

कपालमोचनं तीर्थन्तीर्थराजं प्रयागकं गोमतीगङ्गयोः सङ्गं गङ्गा सर्वत्र नाकदा

कपालमोचन हे तीर्थ आहे; प्रयाग हा तीर्थराज आहे. गोमती-गंगेचा संगम पुण्यकारक आहे; आणि भक्तासाठी गंगा कुठेही कधी अनुपस्थित नसते.

Verse 20

तीर्थं राजगृहं पुण्यं शालग्राममघान्तकं ञ्ज्ञमिति छ भीमातीर्थमिति घ वामाद्दिवं ब्रजेदिति ज ब्रह्मलोकग इति ख , ग , घ , ङ , छ , ज च तत्र कर्णह्रदं तथेति ख भद्रकं तु ह्रदं तथेति ग , ङ च गङ्गोद्भेदमवन्तिकमिति ज वटेशं वामन्न्तीर्थं कालिकासङ्गमुत्तमं

‘राजगृह’ नावाचे पुण्य तीर्थ आहे; तसेच ‘शालग्राम’ पापहारी आहे. काही पाठांत ‘ञ्ज्ञ’ असा, तर दुसऱ्यांत ‘भीमातीर्थ’ असा पाठ आढळतो. काही ठिकाणी ‘वामनापासून स्वर्गास जावे’ असे, आणि अनेक पाठांत ‘ब्रह्मलोकप्राप्ती’ असे म्हटले आहे. तेथे काहींमध्ये ‘कर्णह्रद’, तर इतरांमध्ये ‘भद्रक-ह्रद’ असा पाठ आहे. आणखी एका पाठात ‘गंगोद्भेद’ व ‘अवन्तिका’ यांचाही उल्लेख येतो. पुढे ‘वटेश’, ‘वामन-तीर्थ’ आणि उत्तम ‘कालिका-संगम’ यांचेही वर्णन आहे.

Verse 21

लौहित्यं करतोयाख्यं शोणञ्चाथर्षभं परं श्रीपर्वतं कोल्वगिरिं सह्याद्रिर्मलयो गिरिः

लौहित्य, करतोया नावाची नदी आणि शोण; तसेच परम ऋषभ पर्वत; श्रीपर्वत, कोल्वगिरी, सह्याद्री व मलयगिरी—हे सर्व पवित्र व प्रसिद्ध आहेत।

Verse 22

गोदावरी तुङ्गभद्रा कावेरो वरदा नदी तापी पयोष्णी रेवा च दण्डकारण्यमुत्तमं

गोदावरी, तुंगभद्रा, कावेरी, वरदा नदी, तापी, पयोष्णी आणि रेवा (नर्मदा); तसेच उत्तम दंडकारण्य—ही सर्व पवित्र मानली आहेत।

Verse 23

कालञ्जरं मुञ्जवटन्तीर्थं सूर्पारकं परं मन्दाकिनी चित्रकूटं शृङ्गवेरपुरं परं

कालंजर, मुंजवटचे तीर्थ, परम सूर्पारक, मंदाकिनी, चित्रकूट आणि परम शृंगवेरपूर—ही प्रमुख पूज्य तीर्थस्थाने आहेत।

Verse 24

अवन्ती परमं तीर्थमयोध्या पापनाशनी नैमिषं परमं तीर्थं भुक्तिमुक्तिप्रदायकं

अवन्ती हे परम तीर्थ आहे; अयोध्या पापांचा नाश करणारी आहे। नैमिष हे परम तीर्थ असून ते भोग व मोक्ष दोन्ही देणारे आहे।