Adhyaya 108

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे स्वायम्भुवः सर्गो नाम सप्ताधिकशततमो ऽध्यायः अथाष्टाधिकशततमो ऽध्यायः भुवनकोषः अग्निर् उवाच जम्बूप्लक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलिश्चापरो महान् कुशः क्रौञ्चस् तथा शाकः पुष्करश्चेति सप्तमः

अशा प्रकारे अग्नि महापुराणात ‘स्वायंभुव सर्ग’ नावाचा एकशे सातवा अध्याय आहे. आता एकशे आठवा अध्याय ‘भुवनकोश’ आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—जंबू व प्लक्ष हे दोन द्वीप; शाल्मली हा दुसरा महान द्वीप; पुढे कुश, क्रौंच तसेच शाक; आणि सातवा पुष्कर.

Verse 2

योगप्रस्तारे इति ग , ज , झ च इन्द्रद्युम्नोभ्यजायतेति ख , छ च प्रतीहारादित्यादिः, प्रस्तारतः सुत इत्य् अन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति दुष्टादुष्टश् च विरजा इति ख एते द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समं

हे द्वीप सात-सात समुद्रांनी वेढलेले आहेत—अनुक्रमे लवणजल, इक्षुरस, सुरा, सर्पि(तूप), दही, दूध आणि मधुर जल।

Verse 3

जम्बूद्वीपो द्वीपमध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः चतुरशीतिसाहस्रो भूयिष्ठः षोडशाद्विराट्

द्वीपांच्या मध्यभागी जंबूद्वीप आहे; त्याच्या मध्यात मेरु पर्वत उंच उभा आहे. त्याची उंची चौर्‍याऐंशी हजार (योजन) असून, वरचा प्रमुख भाग आणखी सोळा हजार (योजन) आहे.

Verse 4

द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तरात् षोडशाधः सहस्रवान् भूयस्तस्यास्य शैलो ऽसौ कर्णिकाकारसंस्थितः

त्याच्या शिखरावर विस्ताराने बत्तीस सहस्र योजन रुंदी आहे; खाली सोळा सहस्र योजन. हा पर्वत पुन्हा एक सहस्र योजन उंच असून कमळाच्या कर्णिकेसारख्या आकारात स्थित आहे.

Verse 5

हिमवान् हेमकूटश् च निषधश्चास्य दक्षिणे नीलः श्वेतश् च शृङ्गो च उत्तरे वर्षपर्वताः

याच्या दक्षिणेस हिमवान्, हेमकूट आणि निषध आहेत; आणि उत्तरेस वर्ष-सीमा पर्वत—नील, श्वेत व शृंग—आहेत.

Verse 6

लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास् तथापरे सहस्रद्वितयोछ्रायास्तावद्विस्तारिणश् च ते

मध्यभागी दोन लक्ष-प्रमाणाचे आहेत; इतर क्रमाने दहा-दहा कमी आहेत. त्यांची उंची दोन सहस्र असून रुंदीही तितकीच आहे.

Verse 7

भारतं प्रथमं वर्षन्ततः किम्पुरुषं स्मृतं हरिवर्सन्तथैवान्यन्मेरोर्दक्षिणतो द्विज

हे द्विज! मेरूच्या दक्षिणेस प्रथम वर्ष भारत असे सांगितले आहे; त्यानंतर किम्पुरुष, मग हरिवर्ष आणि आणखी एक (वर्ष)—असे सर्व आहेत.

Verse 8

रम्यकं चोत्तरे वर्षं तथैवान्यद्धिरण्मयं उत्तराः कुरवश् चैव यथा वै भारतं तथा

उत्तरे रम्यक नावाचे वर्ष आहे; तसेच हिरण्मय नावाचे आणखी एक (वर्ष) आहे; आणि उत्तर कुरुही—हे सर्व भारताप्रमाणेच रचलेले आहेत.

Verse 9

नवसाहस्रमेकैकमेतेषां मुनिसत्तम इलावृतञ्च तन्मध्ये सौवर्णा मेरुरुछ्रितः

हे मुनिश्रेष्ठा, या प्रत्येक प्रदेशाचा विस्तार नवसाहस्र (योजन) आहे; त्यांच्या मध्ये इलावृत असून त्याच्या मध्यभागी सुवर्णमय मेरु पर्वत उंच उभा आहे।

Verse 10

मेरोश् चतुर्दिशन्तत्र नवसाहस्रविस्तृतं ति घ , ज च भुविस्थ इति ङ षोडशांश इति झ भूपाद्मस्यास्य इति ख , ग , छ च तथैवात्र हिरण्मयमिति ग तथैवाथ हिरण्मयमिति ज इलावृतश्चेत्यादिः, नवसाहस्रविस्तृतमित्यन्तः पाठो छ पुस्तके नास्ति इलावृतं महाभाग चत्वारश्चात्र पर्वताः

मेरुच्या चारही दिशांना तो प्रदेश नवसाहस्र (योजन) विस्तारलेला आहे. काही हस्तलिखितांत ‘भुविस्थ’ (पृथ्वीवर स्थित), ‘षोडशांश’ (सोळावा भाग) आणि ‘भूपद्मस्य’ (या पृथ्वी-कमळाचा) इत्यादी पाठांतर आढळतात. येथे ‘हिरण्मय/सुवर्णमय’ असा पाठही येतो; दुसऱ्या परंपरेत ‘तथैवाथ हिरण्मयम्’ असेही आहे. ‘इलावृत…’ पासून पुढील पाठ चालतो; ‘छ’ हस्तलिखितात ‘नवसाहस्रविस्तृतम्’ इथपर्यंतचा पाठ नाही. हे महाभाग, इलावृतात येथे चार पर्वत आहेत।

Verse 11

विष्कम्भा रचिता मेरोर्योजनायुतविस्तृताः पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः

मेरुच्या सभोवती विष्कम्भ नावाच्या आधार-श्रेणी रचिल्या आहेत; त्यांचा विस्तार दहा सहस्र (योजन) आहे। पूर्वेस मन्दर आणि दक्षिणेस गंधमादन पर्वत आहे।

Verse 12

विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः कदम्बस्तेषु जम्बुश् च पिप्पलो बट एव च

पश्चिम बाजूस विपुल आणि उत्तरेस सुपार्श्व असे सांगितले आहे। त्या ठिकाणी कदंब, जंबू, पिंपळ आणि वट (वड) ही वृक्षेही आहेत।

Verse 13

एकादशशतायामाः पादपा गिरिकेतवः जम्बूद्वीपेति सञ्ज्ञा स्यात् फलं जम्बा गजोपमं

तेथे वृक्ष एकादशशत (अकराशे) यामपर्यंत विस्तारलेले आहेत आणि पर्वत ध्वजस्तंभांसारखे उभे आहेत। त्यास ‘जंबूद्वीप’ अशी संज्ञा आहे; आणि जंबूचे फळ हत्तीप्रमाणे विशाल आहे।

Verse 14

जम्बूनदीरसेनास्यास्त्विदं जाम्बूनदं परं सुपार्श्वः पूर्वतो मेरोः केतुमालस्तु पश्चिमे

जंबू-नदीच्या रसापासून ‘जांबूनद’ नावाचे परम सुवर्ण उत्पन्न होते. मेरूच्या पूर्वेस सुपार्श्व आणि पश्चिमेस केतुमाल आहे.

Verse 15

वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनः वैभ्राजं पश्चिमे सौम्ये नन्दनञ्च सरांस्यथ

पूर्वेस चैत्ररथ वन, दक्षिणेस गंधमादन. पश्चिमेस वैभ्राज, आणि सौम्य उत्तर दिशेस नंदन व पवित्र सरोवरे आहेत.

Verse 16

अरुणोदं महाभद्रं संशितोदं समानसं शिताभश् चक्रमुञ्जाद्याः पूर्वतः केशराचलाः

पूर्व दिशेस अरुणोद, महाभद्र, संशितोद, समानस, शिताभ आणि चक्रमुंज इत्यादी पर्वत आहेत; तेथेच केशराचल पर्वतरांगही आहे.

Verse 17

दक्षिणेन्द्रेस्त्रिकूटाद्याः शिशिवासमुखा जले शङ्खकूटादयः सौम्ये मेरौ च ब्रह्मणः पुरी

दक्षिण दिशेस त्रिकूट इत्यादी पर्वत आहेत; जलात शिशिवास इत्यादी आहेत. सौम्य उत्तर दिशेस शंखकूट इत्यादी, आणि मेरूवर ब्रह्माची पुरी आहे.

Verse 18

चतुर्दशसहस्राणि योजनानाञ्च दिक्षु च इन्द्रादिलोकपालानां समन्तात् ब्रह्मणः पुरः

सर्व दिशांत इंद्रादी लोकपालांचे क्षेत्र चौदा सहस्र योजनांपर्यंत पसरलेले असून ते ब्रह्माच्या पुरीसमोरचा प्रदेश सर्व बाजूंनी वेढून राहते.

Verse 19

विष्णुपादात् प्लावयित्वा चन्द्रं स्वर्गात् पतन्त्यपि पूर्वेण शीता भद्राश्वाच्छैलाच्छैलाद्गतार्णवं

विष्णुपादातून प्रकट होऊन चंद्रमंडळाला प्लावित करणारी ती दिव्य नदी स्वर्गातून खाली पडते. पूर्वेकडे वाहत भद्राश्व-वर्षात पर्वतापर्वतांवरून जाऊन अखेरीस समुद्राला मिळते.

Verse 20

तथैवालकनन्दापि दक्षिणेनैव भारतं दमिति ख , ग , घ , ङ , छ च असितोदमिति ज पूर्वतः शिशिराचला इति ख , ग , घ , ज च शशिवाममुखा जले इति ख , घ , ङ , छ च दक्षिणेन च भारतमिति ख दक्षिणेनैति भारतमिति ग प्रयाति सागरं कृत्वा सप्तभेदाथ पश्चिमं

तसेच आलकनंदा नदीही भारताच्या दक्षिण बाजूनेच प्रवाहित होते. काही पाठांत ‘दमी’ तर अन्यत्र ‘असितोद’ असे वाचन आहे. पूर्वेस शिशिर पर्वत आहेत. काही हस्तलिखितांत ‘शशिवाममुखा जले’ असेही वाचन आढळते. ती सात विभाग करून समुद्राला जाऊन मग पश्चिमेकडे वळते.

Verse 21

अब्धिञ्च चक्षुःसौम्याब्धिं भद्रोत्तरकुरूनपि आनीलनिषधायामौ माल्यवद्गन्धमादनौ

आणि (तेथे) समुद्र आहेत—चक्षु-सागर व सौम्य-सागर; तसेच भद्र व उत्तरकुरु हे प्रदेश. आणि पर्वत—आनील व निषध, (आयाम), तसेच माल्यवत् व गंधमादन।

Verse 22

तयोर्मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः भारताः केतुमालाश् च भद्राश्वाः कुरवस् तथा

त्या (प्रदेशां)च्या मध्यभागी मेरु पर्वत कमळाच्या कर्णिकेसारखा स्थित आहे. त्याच्या सभोवती भारत, केतुमाल, भद्राश्व आणि कuru ही वर्षे आहेत.

Verse 23

पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादाशैलवाह्यतः जठरो देवकूटश् च मर्यादापर्वतावुभौ

मर्यादा-शैलाच्या बाहेर लोक-पद्माची ‘पत्रे’ (पाकळ्या) स्थित आहेत. मर्यादा-पर्वत दोन—जठर आणि देवकूट।

Verse 24

तौ दक्षिणोत्तरायामावानीलनिषधायतौ गन्धमादनकैलासौ पूर्ववचायतावुभौ

दक्षिण-उत्तर दिशेत विस्तारलेल्या त्या दोन पर्वतरांगा नील व निषध आहेत; तसेच पूर्व दिशेत गंधमादन व कैलास हे दोन्ही स्थित आहेत।

Verse 25

अशीतियोजनायामावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ निषधः पारिपात्रश् च मर्यादापर्वतावुभौ

ऐंशी योजनांच्या मध्यवर्ती प्रदेशात निषध आणि पारिपात्र—हे दोन्ही मर्यादा (सीमा) पर्वत—स्थित आहेत।

Verse 26

मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथा पूर्वे तथा स्थितौ त्रिशृङ्गो रुधिरश् चैव उत्तरौ वर्षपर्वतौ

मेरूच्या पश्चिम भागात, जसे पूर्व भागात (वर्णिले आहे) तसेच उत्तरचे दोन वर्ष-पर्वत—त्रिशृंग व रुधिर—स्थित आहेत।

Verse 27

पूर्वपञ्चायतावेतावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ जाठराद्याश् च मर्यादाशैला मेरोश् चतुर्दिशं

या दोन पूर्वेकडील (रांगा) पञ्चायत व अवेता मध्यवर्ती समुद्रांतर्गत स्थित आहेत; आणि जाठर इत्यादी मर्यादा-शैल मेरूच्या चारही दिशांना उभे आहेत।

Verse 28

केशरादिषु या द्रोण्यस्तासु सन्ति पुराणि हि लक्ष्मीविष्ण्वग्निसूर्यादिदेवानां मुनिसत्तम

हे मुनिश्रेष्ठ, केशर इत्यादी द्रोणींमध्ये लक्ष्मी, विष्णु, अग्नि, सूर्य इत्यादी देवतांची आपापली पुराणे निश्चयच आहेत।

Verse 29

भौमानां स्वर्गधर्माणां न पापास्तत्र यान्ति च ति पूर्वपश्चायतावुभौ इति घ , ङ , ज च भुमाः स्वर्गा धर्मिणान्ते न पापास्तत्र यान्ति च इति छ , ङ च मौमानां स्वर्गधर्माणां तनया ह्य् अत्र यान्ति चेति ग , घ च भोगिनां स्वर्गधर्माणां तनयास्तत्र यान्ति चेति ज भद्राश्वे ऽस्ति हयग्रीवो वराहः केतुमालके

काही पाठांनुसार—स्वर्गधर्म पाळणाऱ्या पृथ्वीवरील जनांमध्ये पापी तेथे जात नाहीत; यात पूर्व व पश्चिम हे दोन्ही प्रदेश अभिप्रेत आहेत. दुसऱ्या वाचनात—धर्मिष्ठांसाठी स्वर्गसदृश भूमींमध्ये पाप्यांचे गमन होत नाही. आणखी एका पाठात—स्वर्गधर्म पाळणाऱ्यांचे पुत्र तेथे जातात, किंवा भोगी स्वर्गधर्म्यांचे पुत्र तेथे जातात. पुढे—भद्राश्व वर्षात हयग्रीव-रूप आणि केतुमाल वर्षात वराह-रूप आहे.

Verse 30

भारते कूर्मरूपी च मत्स्यरूपः कुरुष्वपि विश्वरूपेण सर्वत्र पूज्यते भगवान् हरिः

भारतात भगवान् हरि कूर्मरूपाने आणि कुरुदेशात मत्स्यरूपाने पूजिले जातात; तसेच विश्वरूपाने ते सर्वत्र पूज्य आहेत.

Verse 31

किम्पुरुषाद्यष्टसु क्षुद्भीतिशोकादिकं न च चत्तुर्विंशतिसाहस्रं प्रजा जीवन्त्यनामयाः

किम्पुरुष इत्यादी आठ प्रदेशांत भूक, भीती, शोक इत्यादी क्लेश नाहीत; आणि प्रजा चोवीस हजार वर्षे निरोगी राहून जगते.

Verse 32

कृतादिकल्पना नास्ति भौमान्यम्भांसि नाम्बुदाः सर्वेष्वेतेषु वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः

या भौम प्रदेशांत कृत इत्यादी युगांची कल्पना/गणना नाही; पाणीही भौमच आहे आणि पर्जन्यधारी मेघ नाहीत. या सर्व वर्षांत सात-सात कुलाचल (सीमापर्वत) आहेत.

Verse 33

नद्यश् च शतशस्तेभ्यस्तीर्थभूताः प्रजज्ञिरे भारते यानि नीर्थानि तानि तीर्थानि वच्मि ते

आणि त्यांच्यापासून शेकडो नद्या उत्पन्न होऊन तीर्थरूप झाल्या. भारतात जी स्थाने स्वभावतः नदी-तीर्थ नाहीत, तरी जी तीर्थ मानली जातात, ती मी तुला सांगतो.